౮. మధుపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౯. ఏవం మే సుతన్తి మధుపిణ్డికసుత్తం. తత్థ మహావనన్తి హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధం అరోపిమం జాతివనం, న యథా వేసాలియం రోపితారోపితమిస్సకం. దివావిహారాయాతి దివా పటిసల్లానత్థాయ. బేలువలట్ఠికాయాతి తరుణబేలువరుక్ఖస్స. దణ్డపాణీతి న జరాదుబ్బలతాయ దణ్డహత్థో. అయఞ్హి తరుణో పఠమవయే ఠితో, దణ్డచిత్తతాయ పన సువణ్ణదణ్డం గహేత్వా విచరతి, తస్మా దణ్డపాణీతి వుత్తో. జఙ్ఘావిహారన్తి జఙ్ఘాకిలమథవినోదనత్థం జఙ్ఘాచారం. అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానోతి ఆరామదస్సన-వనదస్సన-పబ్బతదస్సనాదీనం అత్థాయ ఇతో చితో చ విచరమానో. అధిచ్చనిక్ఖమనో కిరేస కదాచి దేవ నిక్ఖమిత్వా ఏవం విచరతి. దణ్డమోలుబ్భాతి దణ్డం ఓలుమ్భిత్వా గోపాలకదారకో వియ దణ్డం పురతో ఠపేత్వా దణ్డమత్థకే ద్వే హత్థే పతిట్ఠాపేత్వా పిట్ఠిపాణిం హనుకేన ఉప్పీళేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి.

౨౦౦. కింవాదీతి కిందిట్ఠికో. కిమక్ఖాయీతి కిం కథేతి. అయం రాజా భగవన్తం అవన్దిత్వా పటిసన్థారమత్తకమేవ కత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. తమ్పి న అఞ్ఞాతుకామతాయ, అచిత్తీకారేన పుచ్ఛతి. కస్మా? దేవదత్తస్స పక్ఖికో కిరేస. దేవదత్తో అత్తనో సన్తికం ఆగచ్ఛమానే తథాగతే భిన్దతి. సో కిర ఏవం వదేతి ‘‘సమణో గోతమో అమ్హాకం కులేన సద్ధిం వేరీ, న నో కులస్స వుద్ధిం ఇచ్ఛతి. భగినీపి మే చక్కవత్తిపరిభోగా, తం పహాయ ‘నస్సతేసా’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. భాగినేయ్యోపి మే చక్కవత్తిబీజన్తి ఞత్వా అమ్హాకం కులస్స వడ్ఢియా అతుస్సన్తో ‘నస్సతేత’న్తి తమ్పి దహరకాలేయేవ పబ్బాజేసి. అహం పన తేన వినా వత్తితుం అసక్కోన్తో అనుపబ్బజితో. ఏవం పబ్బజితమ్పి మం పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ న ఉజుకేహి అక్ఖీహి ఓలోకేతి. పరిసమజ్ఝే భాసన్తోపి మహాఫరసునా పహరన్తో వియ ఆపాయికో దేవదత్తోతిఆదీని భాసతీ’’తి. ఏవం అయమ్పి రాజా దేవదత్తేన భిన్నో, తస్మా ఏవమకాసి.

అథ భగవా యథా అయం రాజా మయా పఞ్హే పుచ్ఛితే న కథేతీతి వత్తుం న లభతి, యథా చ భాసితస్స అత్థం న జానాతి, ఏవమస్స కథేస్సామీతి తస్సానుచ్ఛవికం కథేన్తో యథావాదీ ఖోతిఆదిమాహ.

తత్థ న కేనచి లోకే విగ్గయ్హ తిట్ఠతీతి లోకే కేనచి సద్ధిం విగ్గాహికకథం న కరోతి న వివదతి. తథాగతో హి లోకేన సద్ధిం న వివదతి; లోకో పన తథాగతేన సద్ధిం అనిచ్చన్తి వుత్తే నిచ్చన్తి వదమానో, దుక్ఖం, అనత్తా, అసుభన్తి వుత్తే సుభన్తి వదమానో వివదతి. తేనేవాహ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, లోకేన వివదామి, లోకోవ ఖో, భిక్ఖవే, మయా వివదతి, తథా న, భిక్ఖవే, ధమ్మవాదీ కేనచి లోకస్మిం వివదతి, అధమ్మవాదీవ ఖో, భిక్ఖవే, వివదతీ’’తి (సం. ని. ౩.౯౪). యథాతి యేన కారణేన. కామేహీతి వత్థుకామేహిపి కిలేసకామేహిపి. తం బ్రాహ్మణన్తి తం ఖీణాసవం బ్రాహ్మణం. అకథంకథిన్తి నిబ్బిచికిచ్ఛం. ఛిన్నకుక్కుచ్చన్తి విప్పటిసారకుక్కుచ్చస్స చేవ హత్థపాదకుక్కుచ్చస్స చ ఛిన్నత్తా ఛిన్నకుక్కుచ్చం. భవాభవేతి పునప్పునబ్భవే, హీనపణీతే వా భవే, పణీతో హి భవో వుద్ధిప్పత్తో అభవోతి వుచ్చతి. సఞ్ఞాతి కిలేససఞ్ఞా. కిలేసాయేవ వా ఇధ సఞ్ఞానామేన వుత్తా, తస్మా యేన కారణేన కామేహి విసంయుత్తం విహరన్తం తం లోకే నిన్నావాదిం ఖీణాసవబ్రాహ్మణం కిలేససఞ్ఞా నానుసేన్తి, తఞ్చ కారణం అహం వదామీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇతి భగవా అత్తనో ఖీణాసవభావం దీపేతి. నిల్లాళేత్వాతి నీహరిత్వా కీళాపేత్వా. తివిసాఖన్తి తిసాఖం. నలాటికన్తి వలిభఙ్గం నలాటే తిస్సో రాజియో దస్సేన్తో వలిభఙ్గం వుట్ఠాపేత్వాతి అత్థో. దణ్డమోలుబ్భాతి దణ్డం ఉప్పీళేత్వా. ‘‘దణ్డమాలుబ్భా’’తిపి పాఠో, గహేత్వా పక్కామీతి అత్థో.

౨౦౧. అఞ్ఞతరోతి నామేన అపాకటో ఏకో భిక్ఖు. సో కిర అనుసన్ధికుసలో, భగవతా యథా దణ్డపాణీ న జానాతి, తథా మయా కథితన్తి వుత్తే కిన్తి ను ఖో భగవతా అవిఞ్ఞేయ్యం కత్వా పఞ్హో కథితోతి అనుసన్ధిం గహేత్వా దసబలం యాచిత్వా ఇమం పఞ్హం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాకటం కరిస్సామీతి ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా దసనఖసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ కింవాదీ పన, భన్తే భగవాతిఆదిమాహ.

యతోనిదానన్తి భావనపుంసకం ఏతం, యేన కారణేన యస్మిం కారణే సతీతి అత్థో. పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాతి ఏత్థ సఙ్ఖాతి కోట్ఠాసో. పపఞ్చసఞ్ఞాతి తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా, సఞ్ఞానామేన వా పపఞ్చాయేవ వుత్తా. తస్మా పపఞ్చకోట్ఠాసాతి అయమేత్థ అత్థో. సముదాచరన్తీతి పవత్తన్తి. ఏత్థ చే నత్థి అభినన్దితబ్బన్తి యస్మిం ద్వాదసాయతనసఙ్ఖాతే కారణే సతి పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తి, ఏత్థ ఏకాయతనమ్పి చే అభినన్దితబ్బం అభివదితబ్బం అజ్ఝోసితబ్బం నత్థీతి అత్థో. తత్థ అభినిన్దితబ్బన్తి అహం మమన్తి అభినన్దితబ్బం. అభివదితబ్బన్తి అహం మమాతి వత్తబ్బం. అజ్ఝోసితబ్బన్తి అజ్ఝోసిత్వా గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహేతబ్బయుత్తం. ఏతేనేత్థ తణ్హాదీనంయేవ అప్పవత్తిం కథేతి. ఏసేవన్తోతి అయం అభినన్దనాదీనం నత్థిభావోవ రాగానుసయాదీనం అన్తో. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ.

దణ్డాదానాదీసు పన యాయ చేతనాయ దణ్డం ఆదియతి, సా దణ్డాదానం. యాయ సత్థం ఆదియతి పరామసతి, సా సత్థాదానం. మత్థకప్పత్తం కలహం. నానాగాహమత్తం విగ్గహం. నానావాదమత్తం వివాదం. తువం తువన్తి ఏవం పవత్తం తువం తువం. పియసుఞ్ఞకరణం పేసుఞ్ఞం. అయథాసభావం ముసావాదం కరోతి, సా ముసావాదోతి వేదితబ్బా. ఏత్థేతేతి ఏత్థ ద్వాదససు ఆయతనేసు ఏతే కిలేసా. కిలేసా హి ఉప్పజ్జమానాపి ద్వాదసాయతనాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తి, నిరుజ్ఝమానాపి ద్వాదససు ఆయతనేసుయేవ నిరుజ్ఝన్తి. ఏవం యత్థుప్పన్నా, తత్థేవ నిరుద్ధా హోన్తి. స్వాయమత్థో సముదయసచ్చపఞ్హేన దీపేతబ్బో –

‘‘సా ఖో పనేసా తణ్హా కత్థ ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, కత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తి వత్వా – ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతి. కిఞ్చ లోకే పియరూపం సాతరూపం? చక్ఖు లోకే పియరూపం సాతరూప’’న్తిఆదినా (విభ. ౨౦౩) నయేన ద్వాదససుయేవ ఆయతనేసు తస్సా ఉప్పత్తి చ నిరోధో చ వుత్తో. యథేవ చ తణ్హా ద్వాదససు ఆయతనేసు ఉప్పజ్జిత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ నిరుద్ధాపి ఆయతనేసు పున సముదాచారస్స అభావతో ఆయతనేసుయేవ నిరుద్ధాతి వుత్తా, ఏవమిమేపి పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఆయతనేసు నిరుజ్ఝన్తీతి వేదితబ్బా. అథ వా య్వాయం అభినన్దనాదీనం అభావోవ రాగానుసయాదీనం అన్తోతి వుత్తో. ఏత్థేతే రాగానుసయాదీనం అన్తోతి లద్ధవోహారే నిబ్బానే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. యఞ్హి యత్థ నత్థి, తం తత్థ నిరుద్ధం నామ హోతి, స్వాయమత్థో నిరోధపఞ్హేన దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తీ’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౮౩).

౨౦౨. సత్థు చేవ సంవణ్ణితోతి సత్థారా చ పసంసితో. విఞ్ఞూనన్తి ఇదమ్పి కరణత్థే సామివచనం, పణ్డితేహి సబ్రహ్మచారీహి చ సమ్భావితోతి అత్థో. పహోతీతి సక్కోతి.

౨౦౩. అతిక్కమ్మేవ మూలం అతిక్కమ్మ ఖన్ధన్తి సారో నామ మూలే వా ఖన్ధే వా భవేయ్య, తమ్పి అతిక్కమిత్వాతి అత్థో. ఏవంసమ్పదన్తి ఏవంసమ్పత్తికం, ఈదిసన్తి అత్థో. అతిసిత్వాతి అతిక్కమిత్వా. జానం జానాతీతి జానితబ్బమేవ జానాతి. పస్సం పస్సతీతి పస్సితబ్బమేవ పస్సతి. యథా వా ఏకచ్చో విపరీతం గణ్హన్తో జానన్తోపి న జానాతి, పస్సన్తోపి న పస్సతి, న ఏవం భగవా. భగవా పన జానన్తో జానాతియేవ, పస్సన్తో పస్సతియేవ. స్వాయం దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతో. విదితకరణట్ఠేన ఞాణభూతో. అవిపరీతసభావట్ఠేన పరియత్తిధమ్మప్పవత్తనతో వా హదయేన చిన్తేత్వా వాచాయ నిచ్ఛారితధమ్మమయోతి ధమ్మభూతో. సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతో. అథ వా చక్ఖు వియ భూతోతి చక్ఖుభూతోతి ఏవమేతేసు పదేసు అత్థో వేదితబ్బో. స్వాయం ధమ్మస్స వత్తనతో వత్తా. పవత్తాపనతో పవత్తా. అత్థం నీహరిత్వా దస్సనసమత్థతాయ అత్థస్స నిన్నేతా. అమతాధిగమాయ పటిపత్తిం దదాతీతి అమతస్స దాతా. అగరుం కత్వాతి పునప్పునం ఆయాచాపేన్తోపి హి గరుం కరోతి నామ, అత్తనో సావకపారమీఞాణే ఠత్వా సినేరూపాదతో వాలుకం ఉద్ధరమానో వియ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యం కత్వా కథేన్తోపి గరుం కరోతియేవ నామ. ఏవం అకత్వా అమ్హే పునప్పునం అయాచాపేత్వా సువిఞ్ఞేయ్యమ్పి నో కత్వా కథేహీతి వుత్తం హోతి.

౨౦౪. యం ఖో నో ఆవుసోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘యం ఖో వో’’తి వత్తబ్బం సియా, తే పన భిక్ఖూ అత్తనా సద్ధిం సఙ్గణ్హన్తో ‘‘యం ఖో నో’’తి ఆహ. యస్మా వా ఉద్దేసోవ తేసం ఉద్దిట్ఠోవ. భగవా పన థేరస్సాపి తేసమ్పి భగవావ. తస్మా భగవాతి పదం సన్ధాయపి ఏవమాహ, యం ఖో అమ్హాకం భగవా తుమ్హాకం సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వాతి అత్థో.

చక్ఖుఞ్చావుసోతిఆదీసు అయమత్థో, ఆవుసో, నిస్సయభావేన చక్ఖుపసాదఞ్చ ఆరమ్మణభావేన చతుసముట్ఠానికరూపే చ పటిచ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం నామ ఉప్పజ్జతి. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సోతి తేసం తిణ్ణం సఙ్గతియా ఫస్సో నామ ఉప్పజ్జతి. తం ఫస్సం పటిచ్చ సహజాతాదివసేన ఫస్సపచ్చయా వేదనా ఉప్పజ్జతి. తాయ వేదనాయ యం ఆరమ్మణం వేదేతి, తదేవ సఞ్ఞా సఞ్జానాతి, యం సఞ్ఞా సఞ్జానాతి, తదేవ ఆరమ్మణం వితక్కో వితక్కేతి. యం వితక్కో వితక్కేతి, తదేవారమ్మణం పపఞ్చో పపఞ్చేతి. తతోనిదానన్తి ఏతేహి చక్ఖురూపాదీహి కారణేహి. పురిసం పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీతి తం అపరిఞ్ఞాతకారణం పురిసం పపఞ్చకోట్ఠాసా అభిభవన్తి, తస్స పవత్తన్తీతి అత్థో. తత్థ ఫస్సవేదనాసఞ్ఞా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సహజాతా హోన్తి. వితక్కో చక్ఖువిఞ్ఞాణానన్తరాదీసు సవితక్కచిత్తేసు దట్ఠబ్బో. పపఞ్చసఙ్ఖా జవనేన సహజాతా హోన్తి. యది ఏవం కస్మా అతీతానాగతగ్గహణం కతన్తి? తథా ఉప్పజ్జనతో. యథేవ హి ఏతరహి చక్ఖుద్వారికో పపఞ్చో చక్ఖుఞ్చ రూపే చ ఫస్సవేదనాసఞ్ఞావితక్కే చ పటిచ్చ ఉప్పన్నో, ఏవమేవం అతీతానాగతేసుపి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు తస్సుప్పత్తిం దస్సేన్తో ఏవమాహ.

సోతఞ్చావుసోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఛట్ఠద్వారే పన మనన్తి భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మేతి తేభూమకధమ్మారమ్మణం. మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఆవజ్జనం వా జవనం వా. ఆవజ్జనే గహితే ఫస్సవేదనాసఞ్ఞావితక్కా ఆవజ్జనసహజాతా హోన్తి. పపఞ్చో జవనసహజాతో. జవనే గహితే సహావజ్జనకం భవఙ్గ మనో నామ హోతి, తతో ఫస్సాదయో సబ్బేపి జవనేన సహజాతావ. మనోద్వారే పన యస్మా అతీతాదిభేదం సబ్బమ్పి ఆరమ్మణం హోతి, తస్మా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసూతి ఇదం యుత్తమేవ.

ఇదాని వట్టం దస్సేన్తో సో వతావుసోతి దేసనం ఆరభి. ఫస్సపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేస్సతీతి ఫస్సో నామ ఏకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి ఏవం ఫస్సపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేస్సతి, దస్సేస్సతీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏవం ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీతి ద్వాదసాయతనవసేన సకలం వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని ద్వాదసాయతనపటిక్ఖేపవసేన వివట్టం దస్సేన్తో సో వతావుసో చక్ఖుస్మిం అసతీతి దేసనం ఆరభి. తత్థ వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏవం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని సావకేన పఞ్హో కథితోతి మా నిక్కఙ్ఖా అహువత్థ, అయం భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణతులం గహేత్వా నిసిన్నో, ఇచ్ఛమానా తమేవ ఉపసఙ్కమిత్వా నిక్కఙ్ఖా హోథాతి ఉయ్యోజేన్తో ఆకఙ్ఖమానా చ పనాతిఆదిమాహ.

౨౦౫. ఇమేహి ఆకారేహీతి ఇమేహి కారణేహి పపఞ్చుప్పత్తియా పాటియేక్కకారణేహి చేవ వట్టవివట్టకారణేహి చ. ఇమేహి పదేహీతి ఇమేహి అక్ఖరసమ్పిణ్డనేహి. బ్యఞ్జనేహీతి పాటియేక్కఅక్ఖరేహి. పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. చతూహి వా కారణేహి పణ్డితో ధాతుకుసలో ఆయతనకుసలో పచ్చయాకారకుసలో కారణాకారణకుసలోతి. మహాపఞ్ఞోతి మహన్తే అత్థే మహన్తే ధమ్మే మహన్తా నిరుత్తియో మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గహణసమత్థాయ మహాపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. యథా తం మహాకచ్చానేనాతి యథా మహాకచ్చానేన బ్యాకతం, తం సన్ధాయ తన్తి వుత్తం. యథా మహాకచ్చానేన బ్యాకతం, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యేన్తి అత్థో.

మధుపిణ్డికన్తి మహన్తం గుళపూవం బద్ధసత్తుగుళకం వా. అసేచనకన్తి అసేచితబ్బకం. సప్పిఫాణితమధుసక్కరాదీసు ఇదం నామేత్థ మన్దం ఇదం బహుకన్తి న వత్తబ్బం సమయోజితరసం. చేతసోతి చిన్తకజాతికో. దబ్బజాతికోతి పణ్డితసభావో. కో నామో అయన్తి ఇదం థేరో అతిభద్దకో అయం ధమ్మపరియాయో, దసబలస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవస్స నామం గణ్హాపేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఆహ. తస్మాతి యస్మా మధుపిణ్డికో వియ మధురో, తస్మా మధుపిణ్డికపరియాయోత్వేవ నం ధారేహీతి వదతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మధుపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.