౨. సీహనాదవగ్గో

౧. చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. ఏవం మే సుతన్తి చూళసీహనాదసుత్తం. యస్మా పనస్స అత్థుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం దస్సేత్వా చస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనం కరిస్సామ. కతరాయ పనిదం అత్థుప్పత్తియా నిక్ఖిత్తన్తి? లాభసక్కారపచ్చయా తిత్థియపరిదేవితే. భగవతో కిర ధమ్మదాయాదసుత్తే వుత్తనయేన మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. చతుప్పమాణికో హి అయం లోకసన్నివాసో, రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో, ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో, లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో, ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి ఇమేసం పుగ్గలానం వసేన చతుధా ఠితో.

తేసం ఇదం నానాకరణం – కతమో చ పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరోహం వా పస్సిత్వా పరిణాహం వా పస్సిత్వా సణ్ఠానం వా పస్సిత్వా పారిపూరిం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పరవణ్ణనాయ పరథోమనాయ పరపసంసనాయ పరవణ్ణహారికాయ, తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో చీవరలూఖం వా పస్సిత్వా పత్తలూఖం వా పస్సిత్వా, సేనాసనలూఖం వా పస్సిత్వా వివిధం వా దుక్కరకారికం పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలం వా పస్సిత్వా సమాధిం వా పస్సిత్వా పఞ్ఞం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి.

ఇమేసు చతూసు పుగ్గలేసు రూపప్పమాణోపి భగవతో ఆరోహపరిణాహసణ్ఠానపారిపూరివణ్ణపోక్ఖరతం, అసీతిఅనుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితత్తా నానారతనవిచిత్తమివ సువణ్ణమహాపటం, ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసమాకిణ్ణతాయ తారాగణసముజ్జలం వియ గగనతలం సబ్బఫాలిఫుల్లం వియ చ యోజనసతుబ్బేధం పారిచ్ఛత్తకం అట్ఠారసరతనుబ్బేధం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపం సస్సిరికం అనోపమసరీరం దిస్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

ఘోసప్పమాణోపి, భగవతా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియో పూరితా అఙ్గపరిచ్చాగో పుత్తదారపరిచ్చాగో, రజ్జపరిచ్చాగో అత్తపరిచ్చాగో నయనపరిచ్చాగో చ కతోతిఆదినా నయేన పవత్తం ఘోసం సుత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

లూఖప్పమాణోపి భగవతో చీవరలూఖం దిస్వా ‘‘సచే భగవా అగారం అజ్ఝావసిస్స, కాసికవత్థమేవ అధారయిస్స. పబ్బజిత్వా పనానేన సాణపంసుకూలచీవరేన సన్తుస్సమానేన భారియం కత’’న్తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. పత్తలూఖమ్పి దిస్వా – ‘‘ఇమినా అగారం అజ్ఝావసన్తేన రత్తవరసువణ్ణభాజనేసు చక్కవత్తిభోజనారహం సుగన్ధసాలిభోజనం పరిభుత్తం, పబ్బజిత్వా పన పాసాణమయం పత్తం ఆదాయ ఉచ్చనీచకులద్వారేసు సపదానం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధపిణ్డియాలోపేన సన్తుస్సమానో భారియం కరోతీ’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. సేనాసనలూఖం దిస్వాపి – ‘‘అయం అగారం అజ్ఝావసన్తో తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికేసు తీసు పాసాదేసు తివిధనాటకపరివారో దిబ్బసమ్పత్తిం వియ రజ్జసిరిం అనుభవిత్వా ఇదాని పబ్బజ్జూపగతో రుక్ఖమూలసేనాసనాదీసు దారుఫలకసిలాపట్టపీఠమఞ్చకాదీహి సన్తుస్సమానో భారియం కరోతీ’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. దుక్కరకారికమస్స దిస్వాపి – ‘‘ఛబ్బస్సాని నామ ముగ్గయూసకులత్థయూసహరేణుయూసాదీనం పసటమత్తేన యాపేస్సతి, అప్పాణకం ఝానం ఝాయిస్సతి, సరీరే చ జీవితే చ అనపేక్ఖో విహరిస్సతి, అహో దుక్కరకారకో భగవా’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

ధమ్మప్పమాణోపి భగవతో సీలగుణం సమాధిగుణం పఞ్ఞాగుణం ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తిసమ్పదం అభిఞ్ఞాపారిపూరిం యమకపాటిహారియం దేవోరోహణం పాథికపుత్తదమనాదీని చ అనేకాని అచ్ఛరియాని దిస్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి, తే ఏవం పసన్నా భగవతో మహన్తం లాభసక్కారం అభిహరన్తి. తిత్థియానం పన బావేరుజాతకే కాకస్స వియ లాభసక్కారో పరిహాయిత్థ. యథాహ –

‘‘అదస్సనేన మోరస్స, సిఖినో మఞ్జుభాణినో;

కాకం తత్థ అపూజేసుం, మంసేన చ ఫలేన చ.

యదా చ సరసమ్పన్నో, మోరో బావేరుమాగమా;

అథ లాభో చ సక్కారో, వాయసస్స అహాయథ.

యావ నుప్పజ్జతి బుద్ధో, ధమ్మరాజా పభఙ్కరో;

తావ అఞ్ఞే అపూజేసుం, పుథూ సమణబ్రాహ్మణే.

యదా చ సరసమ్పన్నో, బుద్ధో ధమ్మమదేసయి;

అథ లాభో చ సక్కారో, తిత్థియానం అహాయథా’’తి. (జా. ౧.౪.౧౫౩-౧౫౬);

తే ఏవం పహీనలాభసక్కారా రత్తిం ఏకద్వఙ్గులమత్తం ఓభాసేత్వాపి సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ హతప్పభా అహేసుం.

యథా హి ఖజ్జోపనకా, కాళపక్ఖమ్హి రత్తియా;

నిదస్సయన్తి ఓభాసం, ఏతేసం విసయో హి సో.

యదా చ రస్మిసమ్పన్నో, అబ్భుదేతి పభఙ్కరో;

అథ ఖజ్జుపసఙ్ఘానం, పభా అన్తరధాయతి.

ఏవం ఖజ్జుపసదిసా, తిత్థియాపి పుథూ ఇధ;

కాళపక్ఖూపమే లోకే, దీపయన్తి సకం గుణం.

యదా చ బుద్ధో లోకస్మిం, ఉదేతి అమితప్పభో;

నిప్పభా తిత్థియా హోన్తి, సూరియే ఖజ్జుపకా యథాతి.

తే ఏవం నిప్పభా హుత్వా కచ్ఛుపిళకాదీహి కిణ్ణసరీరా పరమపారిజుఞ్ఞపత్తా యేన బుద్ధో యేన ధమ్మో యేన సఙ్ఘో యేన చ మహాజనస్స సన్నిపాతో, తేన తేన గన్త్వా అన్తరవీథియమ్పి సిఙ్ఘాటకేపి చతుక్కేపి సభాయమ్పి ఠత్వా పరిదేవన్తి –

‘‘కిం భో సమణోయేవ గోతమో సమణో, మయం అస్సమణా; సమణస్సేవ గోతమస్స సావకా సమణా, అమ్హాకం సావకా అస్సమణా? సమణస్సేవ గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దిన్నం మహప్ఫలం, న అమ్హాకం, సావకానఞ్చ నో దిన్నం మహప్ఫలం? నను సమణోపి గోతమో సమణో, మయమ్పి సమణా. సమణస్సపి గోతమస్స సావకా సమణా, అమ్హాకమ్పి సావకా సమణా. సమణస్సపి గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దిన్నం మహప్ఫలం, అమ్హాకమ్పి సావకానఞ్చ నో దిన్నం మహప్ఫలఞ్చేవ? సమణస్సపి గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దేథ కరోథ, అమ్హాకమ్పి సావకానఞ్చ నో దేథ సక్కరోథ? నను సమణో గోతమో పురిమాని దివసాని ఉప్పన్నో, మయం పన లోకే ఉప్పజ్జమానేయేవ ఉప్పన్నా’’తి.

ఏవం నానప్పకారం విరవన్తి. అథ భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయోతి చతస్సో పరిసా తేసం సద్దం సుత్వా భగవతో ఆరోచేసుం ‘‘తిత్థియా భన్తే ఇదఞ్చిదఞ్చ కథేన్తీ’’తి. తం సుత్వా భగవా – ‘‘మా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తిత్థియానం వచనేన ‘అఞ్ఞత్ర సమణో అత్థీ’తి సఞ్ఞినో అహువత్థా’’తి వత్వా అఞ్ఞతిత్థియేసు సమణభావం పటిసేధేన్తో ఇధేవ చ అనుజానన్తో ఇమిస్సా అత్థుప్పత్తియా ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణోతి ఇదం సుత్తం అభాసి.

తత్థ ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. అయం పన నియమో సేసపదేసుపి వేదితబ్బో. దుతియాదయోపి హి సమణా ఇధేవ, న అఞ్ఞత్థ. సమణోతి సోతాపన్నో. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పఠమో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, అయం, భిక్ఖవే, పఠమో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧).

దుతియోతి సకదాగామీ. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ? భిక్ఖవే, దుతియో సమణో. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో సమణో’’తి.

తతియోతి అనాగామీ. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, తతియో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. అయం, భిక్ఖవే, తతియో సమణో’’తి.

చతుత్థోతి అరహా. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, చతుత్థో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧). ఇతి ఇమస్మిం ఠానే చత్తారో ఫలట్ఠకసమణావ అధిప్పేతా.

సుఞ్ఞాతి రిత్తా తుచ్ఛా. పరప్పవాదాతి చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఇమే సబ్బేపి బ్రహ్మజాలే ఆగతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. ఇతో బాహిరానం పరేసం వాదా పరప్పవాదా నామ. తే సబ్బేపి ఇమేహి చతూహి ఫలట్ఠకసమణేహి సుఞ్ఞా, న హి తే ఏత్థ సన్తి. న కేవలఞ్చ ఏతేహేవ సుఞ్ఞా, చతూహి పన మగ్గట్ఠకసమణేహిపి చతున్నం మగ్గానం అత్థాయ ఆరద్ధవిపస్సకేహిపీతి ద్వాదసహిపి సమణేహి సుఞ్ఞా ఏవ. ఇమమేవ అత్థం సన్ధాయ భగవతా మహాపరినిబ్బానే వుత్తం –

‘‘ఏకూనతింసో వయసా సుభద్ద,

యం పబ్బజిం కిం కుసలానుఏసీ;

వస్సాని పఞ్ఞాస సమాధికాని,

యతో అహం పబ్బజితో సుభద్ద;

ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ,

ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థి.

‘‘దుతియోపి సమణో నత్థి, తతియోపి సమణో నత్థి, చతుత్థోపి సమణో నత్థి. సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

ఏత్థ హి పదేసవత్తీతి ఆరద్ధవిపస్సకో అధిప్పేతో. తస్మా సోతాపత్తిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా సమణోపి నత్థీతి ఆహ. సకదాగామిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా దుతియోపి సమణో నత్థీతి ఆహ. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో.

కస్మా పనేతే అఞ్ఞత్థ నత్థీతి? అఖేత్తతాయ. యథా హి న ఆరగ్గే సాసపో తిట్ఠతి, న ఉదకపిట్ఠే అగ్గి జలతి, న పిట్ఠిపాసాణే బీజాని రుహన్తి, ఏవమేవ బాహిరేసు తిత్థాయతనేసు న ఇమే సమణా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమస్మింయేవ పన సాసనే ఉప్పజ్జన్తి. కస్మా? ఖేత్తతాయ. తేసం అఖేత్తతా చ ఖేత్తతా చ అరియమగ్గస్స అభావతో చ భావతో చ వేదితబ్బా. తేనాహ భగవా –

‘‘యస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో న ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ న ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, తతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, చతుత్థోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి. యస్మిఞ్చ ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ…పే…. చతుత్థోపి తత్థ సమణో ఉపలబ్భతి. ఇమస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి, ఇధేవ, సుభద్ద, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

ఏవం యస్మా తిత్థాయతనం అఖేత్తం, సాసనం ఖేత్తం, తస్మా యథా సురత్తహత్థపాదో సూరకేసరకో సీహో మిగరాజా న సుసానే వా సఙ్కారకూటే వా పటివసతి, తియోజనసహస్సవిత్థతం పన హిమవన్తం అజ్ఝోగాహేత్వా మణిగుహాయంయేవ పటివసతి. యథా చ ఛద్దన్తో నాగరాజా న గోచరియహత్థికులాదీసు నవసు నాగకులేసు ఉప్పజ్జతి, ఛద్దన్తకులేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ వలాహకో అస్సరాజా న గద్రభకులే వా ఘోటకకులే వా ఉప్పజ్జతి, సిన్ధుయా తీరే పన సిన్ధవకులేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ సబ్బకామదదం మనోహరం మణిరతనం న సఙ్కారకూటే వా పంసుపబ్బతాదీసు వా ఉప్పజ్జతి, వేపుల్లపబ్బతబ్భన్తరేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ తిమిరపిఙ్గలో మచ్ఛరాజా న ఖుద్దకపోక్ఖరణీసు ఉప్పజ్జతి, చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరే మహాసముద్దేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ దియడ్ఢయోజనసతికో సుపణ్ణరాజా న గామద్వారే ఏరణ్డవనాదీసు పటివసతి, మహాసముద్దం పన అజ్ఝోగాహేత్వా సిమ్బలిదహవనేయేవ పటివసతి. యథా చ ధతరట్ఠో సువణ్ణహంసో న గామద్వారే ఆవాటకాదీసు పటివసతి, నవుతిహంససహస్సపరివారో హుత్వా చిత్తకూటపబ్బతేయేవ పటివసతి. యథా చ చతుద్దీపిస్సరో చక్కవత్తిరాజా న నీచకులే ఉప్పజ్జతి, అసమ్భిన్నజాతిఖత్తియకులేయేవ పన ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఇమేసు సమణేసు ఏకసమణోపి న అఞ్ఞతిత్థాయతనే ఉప్పజ్జతి, అరియమగ్గపరిక్ఖిత్తే పన బుద్ధసాసనేయేవ ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేహి సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి.

సమ్మా సీహనాదం నదథాతి ఏత్థ సమ్మాతి హేతునా నయేన కారణేన. సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాదం. ఇమేసఞ్హి చతున్నం సమణానం ఇధేవ అత్థితాయ అయం నాదో సేట్ఠనాదో నామ హోతి ఉత్తమనాదో. ‘‘ఇమే సమణా ఇధేవ అత్థీ’’తి వదన్తస్స అఞ్ఞతో భయం వా ఆసఙ్కా వా నత్థీతి అభీతనాదో నామ హోతి. ‘‘అమ్హాకమ్పి సాసనే ఇమే సమణా అత్థీ’’తి పూరణాదీసు ఏకస్సాపి ఉట్ఠహిత్వా వత్తుం అసమత్థతాయ అయం నాదో అప్పటినాదో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి.

౧౪౦. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతీతి ఇదం ఖో పన కారణం విజ్జతి. యం అఞ్ఞతిత్థియాతి యేన కారణేన అఞ్ఞతిత్థియా. ఏత్థ చ తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరో జానితబ్బో తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తిత్థంనామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. ఏత్థ హి సత్తా తరన్తి ఉప్పలవన్తి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, తస్మా తిత్థన్తి వుచ్చన్తి. తాసం దిట్ఠీనం ఉప్పాదేతా తిత్థకరో నామ. తస్స లద్ధిం గహేత్వా పబ్బజితా తిత్థియా నామ. తేసం పచ్చయదాయకా తిత్థియసావకాతి వేదితబ్బా. పరిబ్బాజకాతి గిహిబన్ధనం పహాయ పబ్బజ్జూపగతా. అస్సాసోతి అవస్సయో పతిట్ఠా ఉపత్థమ్భో. బలన్తి థామో. యేన తుమ్హేతి యేన అస్సాసేన వా బలేన వా ఏవం వదేథ.

అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా. అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా. తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా. సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతాని వాపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా పస్సతా. అత్తహితసాధికాయ సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా. అరీనం హతత్తా పచ్చయాదీనం అరహత్తా చ అరహతా, సమ్మా సామఞ్చ సచ్చానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా. కిలేసారీనం హతత్తా అరహతా, సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి, ఏవం చతువేసారజ్జవసేన చతూహి ఆకారేహి థోమితేన చత్తారో ధమ్మా అక్ఖాతా, యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ, న రాజరాజమహామత్తాదీనం ఉపత్థమ్భం కాయబలన్తి.

సత్థరి పసాదోతి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో. ధమ్మే పసాదోతి ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన ధమ్మగుణే అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో. సీలేసు పరిపూరకారితాతి అరియకన్తేసు సీలేసు పరిపూరకారితా. అరియకన్తసీలాని నామ పఞ్చసీలాని. తాని హి భవన్తరగతోపి అరియసావకో అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తోపి న వీతిక్కమతి. సచేపి హి నం కోచి వదేయ్య – ‘‘ఇమం సకలం చక్కవత్తిరజ్జం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఖుద్దకమక్ఖికం జీవితా వోరోపేహీ’’తి, అట్ఠానమేతం, యం సో తస్స వచనం కరేయ్య. ఏవం అరియానం సీలాని కన్తాని పియాని మనాపాని. తాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సీలేసు పరిపూరకారితా’’తి.

సహధమ్మికా ఖో పనాతి భిక్ఖు భిక్ఖునీ సిక్ఖమానా సామణేరో సామణేరీ ఉపాసకో ఉపాసికాతి ఏతే సత్త సహధమ్మచారినో. ఏతేసు హి భిక్ఖు భిక్ఖూహి సద్ధిం సహధమ్మం చరతి సమానసిక్ఖతాయ. తథా భిక్ఖునీ భిక్ఖునీహి…పే… ఉపాసికా ఉపాసికాహి, సోతాపన్నో సోతాపన్నేహి, సకదాగామీ…పే… అనాగామీహి సహధమ్మం చరతి. తస్మా సబ్బేపేతే సహధమ్మికాతి వుచ్చన్తి. అపిచేత్థ అరియసావకాయేవ అధిప్పేతా. తేసఞ్హి భవన్తరేపి మగ్గదస్సనమ్హి వివాదో నత్థి, తస్మా తే అచ్చన్తం ఏకధమ్మచారితాయ సహధమ్మికా. ఇమినా, ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా నయేన సఙ్ఘం అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో కథితో. ఏత్తావతా చత్తారి సోతాపన్నస్స అఙ్గాని కథితాని హోన్తి.

ఇమే ఖో నో, ఆవుసోతి, ఆవుసో, ఇమే చత్తారో ధమ్మా తేన భగవతా అమ్హాకం అస్సాసో చేవ బలఞ్చాతి అక్ఖాతా, యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ.

౧౪౧. యో అమ్హాకం సత్థాతి ఇమినా పూరణకస్సపాదికే ఛ సత్థారో అపదిస్సన్తి. యథా పన ఇదాని సాసనే ఆచరియుపజ్ఝాయాదీసు ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో, అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో’’తి గేహసితపేమం హోతి. ఏవరూపం పేమం సన్ధాయ ‘‘సత్థరి పసాదో’’తి వదన్తి. థేరో పనాహ – ‘‘యస్మా సత్థా నామ న ఏకస్స, న ద్విన్నం హోతి, సదేవకస్స లోకస్స ఏకోవ సత్థా, తస్మా తిత్థియా ‘అమ్హాకం సత్థా’ తి ఏకపదేనేవ సత్థారం విసుం కత్వా ఇమినావ పదేన విరుద్ధా పరాజితా’’తి. ధమ్మే పసాదోతి ఇదం పన యథా ఇదాని సాసనే ‘‘అమ్హాకం దీఘనికాయో అమ్హాకం మజ్ఝిమనికాయో’’తి మమాయన్తి, ఏవం అత్తనో అత్తనో పరియత్తిధమ్మే గేహసితపేమం సన్ధాయ వదన్తి. సీలేసూతి అజసీలగోసీలమేణ్డకసీలకుక్కురసీలాదీసు. ఇధ నో ఆవుసోతి ఏత్థ ఇధాతి పసాదం సన్ధాయ వదన్తి. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో. యదిదన్తి యమిదం తుమ్హాకఞ్చేవ అమ్హాకఞ్చ నానాకరణం వదేయ్యాథ. తం కిం నామ? తుమ్హాకమ్పి హి చతూసు ఠానేసు పసాదో, అమ్హాకమ్పి. నను ఏతస్మిం పసాదే తుమ్హే చ అమ్హే చ ద్వేధా భిన్నసువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి వాచాయ సమధురా హుత్వా అట్ఠంసు.

అథ నేసం తం సమధురతం భిన్దన్తో భగవా ఏవం వాదినోతిఆదిమాహ. తత్థ ఏకా నిట్ఠాతి యా తస్స పసాదస్స పరియోసానభూతా నిట్ఠా, కిం సా ఏకా, ఉదాహు పుథూతి ఏవం పుచ్ఛథాతి వదతి. యస్మా పన తస్మిం తస్మిం సమయే నిట్ఠం అపఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థి, బ్రాహ్మణానఞ్హి బ్రహ్మలోకో నిట్ఠా, మహాతాపసానం ఆభస్సరా, పరిబ్బాజకానం సుభకిణ్హా, ఆజీవకానం ‘‘అనన్తమానసో’’తి ఏవం పరికప్పితో అసఞ్ఞీభవో. ఇమస్మిం సాసనే పన అరహత్తం నిట్ఠా. సబ్బేవ చేతే అరహత్తమేవ నిట్ఠాతి వదన్తి. దిట్ఠివసేన పన బ్రహ్మలోకాదీని పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా అత్తనో అత్తనో లద్ధివసేన ఏకమేవ నిట్ఠం పఞ్ఞపేన్తి, తం దస్సేతుం భగవా సమ్మా బ్యాకరమానాతిఆదిమాహ.

ఇదాని భిక్ఖూనమ్పి ఏకా నిట్ఠా, తిత్థియానమ్పి ఏకా నిట్ఠాతి ద్వీసు అట్టకారకేసు వియ ఠితేసు భగవా అనుయోగవత్తం దస్సేన్తో సా పనావుసో, నిట్ఠా సరాగస్స, ఉదాహు వీతరాగస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా రాగరత్తాదీనం నిట్ఠా నామ నత్థి. యది సియా, సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి సియాతి ఇమం దోసం పస్సన్తానం తిత్థియానం ‘‘వీతరాగస్స ఆవుసో సా నిట్ఠా’’తిఆదినా నయేన బ్యాకరణం దస్సితం.

తత్థ విద్దసునోతి పణ్డితస్స. అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సాతి రాగేన అనురుద్ధస్స కోధేన పటివిరుద్ధస్స. పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినోతి ఏత్థ ఆరమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో. పపఞ్చో ఆరామో అస్సాతి పపఞ్చారామో. పపఞ్చే రతి అస్సాతి పపఞ్చరతి. పపఞ్చోతి చ మత్తపమత్తాకారభావేన పవత్తానం తణ్హాదిట్ఠిమానానమేతం అధివచనం. ఇధ పన తణ్హాదిట్ఠియోవ అధిప్పేతా. సరాగస్సాతిఆదీసు పఞ్చసు ఠానేసు ఏకోవ కిలేసో ఆగతో. తస్స ఆకారతో నానత్తం వేదితబ్బం. సరాగస్సాతి హి వుత్తట్ఠానే పఞ్చకామగుణికరాగవసేన గహితో. సతణ్హస్సాతి భవతణ్హావసేన. సఉపాదానస్సాతి గహణవసేన. అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సాతి యుగళవసేన. పపఞ్చారామస్సాతి పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనవసేన. సరాగస్సాతి వా ఏత్థ అకుసలమూలవసేన గహితో. సతణ్హస్సాతి ఏత్థ తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానదస్సనవసేన. సేసం పురిమసదిసమేవ. థేరో పనాహ ‘‘కస్మా ఏవం విద్ధంసేథ? ఏకోయేవ హి అయం లోభో రజ్జనవసేన రాగోతి వుత్తో. తణ్హాకరణవసేన తణ్హా. గహణట్ఠేన ఉపాదానం. యుగళవసేన అనురోధపటివిరోధో. పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనట్ఠేన పపఞ్చో’’తి.

౧౪౨. ఇదాని ఇమేసం కిలేసానం మూలభూతం దిట్ఠివాదం దస్సేన్తో ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియోతిఆదిమాహ.

తత్థ భవదిట్ఠీతి సస్సతదిట్ఠి. విభవదిట్ఠీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. భవదిట్ఠిం అల్లీనాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన సస్సతదిట్ఠిం అల్లీనా. ఉపగతాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ ఉపగతా. అజ్ఝోసితాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ అనుపవిట్ఠా. విభవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధాతి తే సబ్బే ఉచ్ఛేదవాదీహి సద్ధిం – ‘‘తుమ్హే అన్ధబాలా న జానాథ, సస్సతో అయం లోకో, నాయం లోకో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి పటివిరుద్ధా నిచ్చం కలహభణ్డనపసుతా విహరన్తి. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో.

సముదయఞ్చాతిఆదీసు ద్వే దిట్ఠీనం సముదయా ఖణికసముదయో పచ్చయసముదయో చ. ఖణికసముదయో దిట్ఠీనం నిబ్బత్తి. పచ్చయసముదయో అట్ఠ ఠానాని. సేయ్యథిదం, ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి, ఫస్సోపి, సఞ్ఞాపి, వితక్కోపి, అయోనిసోమనసికారోపి, పాపమిత్తోపి, పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం. ‘‘ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయో దిట్ఠీనం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన. ఏవం ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం. అవిజ్జా… ఫస్సో… సఞ్ఞా… వితక్కో… అయోనిసోమనసికారో… పాపమిత్తో… పరతోఘోసో హేతు, పరతోఘోసో పచ్చయో దిట్ఠీనం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన. ఏవం పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం’’ (పటి. మ. ౧.౧౨౪). అత్థఙ్గమాపి ద్వేయేవ ఖణికత్థఙ్గమో పచ్చయత్థఙ్గమో చ. ఖణికత్థఙ్గమో నామ ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధానం. పచ్చయత్థఙ్గమో నామ సోతాపత్తిమగ్గో. సోతాపత్తిమగ్గో హి దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి వుత్తో.

అస్సాదన్తి దిట్ఠిమూలకం ఆనిసంసం. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యందిట్ఠికో సత్థా హోతి, తందిట్ఠికా సావకా హోన్తి. యందిట్ఠికా సత్థారం సావకా సక్కరోన్తి, గరుం కరోన్తి, మానేన్తి, పూజేన్తి, లభన్తి తతోనిదానం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం. అయం, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో’’తి. ఆదీనవన్తి దిట్ఠిగ్గహణమూలకం ఉపద్దవం. సో వగ్గులివతం ఉక్కుటికప్పధానం కణ్టకాపస్సయతా పఞ్చాతపతప్పనం సానుపపాతపతనం కేసమస్సులుఞ్చనం అప్పోణకం ఝానన్తిఆదీనం వసేనం వేదితబ్బో. నిస్సరణన్తి దిట్ఠీనం నిస్సరణం నామ నిబ్బానం. యథాభూతం నప్పజానన్తీతి యే ఏతం సబ్బం యథాసభావం న జానన్తి. న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో న పరిముచ్చన్తి. ఇమినా ఏతేసం నిట్ఠా నామ నత్థీతి దస్సేతి. పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో పరిముచ్చన్తి. ఇమినా ఏతేసం నిట్ఠా నామ అత్థీతి ద్విన్నం అట్టకారకానం అట్టం ఛిన్దన్తో వియ సాసనస్మింయేవ నిట్ఠాయ అత్థితం పతిట్ఠపేతి.

౧౪౩. ఇదాని దిట్ఠిచ్ఛేదనం దస్సేన్తో చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఉపాదానానీతిఆదిమాహ. తేసం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తాయేవ.

సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానాతి మయం సబ్బేసం ఉపాదానానం పరిఞ్ఞం సమతిక్కమం వదామాతి ఏవం పటిజానమానా. న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞన్తి సబ్బేసం ఉపాదానానం సమతిక్కమం సమ్మా న పఞ్ఞపేన్తి. కేచి కాముపాదానమత్తస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. కేచి దిట్ఠుపాదానమత్తస్స పఞ్ఞపేన్తి, కేచి సీలబ్బతుపాదానస్సాపి. అత్తవాదుపాదానస్స పన పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థి. తేసం పన భేదం దస్సేన్తో కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బేపి కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తియేవ, ఛన్నవుతి పాసణ్డాపి హి ‘‘కామా ఖో పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తి వత్థుపటిసేవనం కామం కప్పతీతి న పఞ్ఞపేన్తి, అకప్పియమేవ కత్వా పఞ్ఞపేన్తి. యే పన సేవన్తి, తే థేయ్యేన సేవన్తి. తేన వుత్తం ‘‘కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి.

యస్మా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదీని గహేత్వా చరన్తి. ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి, భావనాయ సుద్ధీ’’తి గణ్హన్తి, అత్తుపలద్ధిం న పజహన్తి, తస్మా న దిట్ఠుపాదానస్స, న సీలబ్బతుపాదానస్స, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం అపఞ్ఞాపనం ఏతేసం కిస్స హేతు, కిం కారణా? ఇమాని హి తే భోన్తోతి యస్మా తే భోన్తో ఇమాని తీణి కారణాని యథాసభావతో న జానన్తీతి అత్థో. యే పనేత్థ ద్విన్నం పరిఞ్ఞానం పఞ్ఞాపనకారణం దిట్ఠిఞ్చేవ సీలబ్బతఞ్చ ‘‘ఏతం పహాతబ్బ’’న్తి యథాసభావతో జానన్తి. తే సన్ధాయ పరతో ద్వే వారా వుత్తా. తత్థ యే ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదీని గణ్హన్తి, తే దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. యే పన ‘‘న సీలేన సుద్ధి, న వతేన సుద్ధి, న భావనాయ సుద్ధీ’’తి గణ్హన్తి, తే సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పన ఏకోపి పఞ్ఞపేతుం న సక్కోతి. అట్ఠసమాపత్తిలాభినోపి హి చన్దిమసూరియే పాణినా పరిమజ్జిత్వా చరమానాపి చ తిత్థియా తిస్సో పరిఞ్ఞా పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదం ముఞ్చితుం న సక్కోన్తి. తస్మా పునప్పునం వట్టస్మింయేవ పతన్తి. పథవిజిగుచ్ఛనససకో వియ హి ఏతే.

తత్థాయం అత్థసల్లాపికా ఉపమా – పథవీ కిర ససకం ఆహ – ‘‘భో ససకా’’తి. ససకో ఆహ – ‘‘కో ఏసో’’తి. ‘‘కస్మా మమేవ ఉపరి సబ్బఇరియాపథే కప్పేన్తో ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తో మం న జానాసీ’’తి. ‘‘సుట్ఠు తయా అహం దిట్ఠో, మయా అక్కన్తట్ఠానమ్పి అఙ్గులగ్గేహి ఫుట్ఠట్ఠానం వియ హోతి, విస్సట్ఠఉదకం అప్పమత్తకం, కరీసం కతకఫలమత్తం. హత్థిఅస్సాదీహి పన అక్కన్తట్ఠానమ్పి మహన్తం, పస్సావోపి నేసం ఘటమత్తో హోతి, ఉచ్చారోపి పచ్ఛిమత్తో హోతి, అలం మయ్హం తయా’’తి ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే పతితో. తతో నం పథవీ ఆహ – ‘‘అరే దూరం గతోపి నను మయ్హం ఉపరియేవ పతితోసీ’’తి. సో పున తం జిగుచ్ఛన్తో ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ పతితో, ఏవం వస్ససహస్సమ్పి ఉప్పతిత్వా పతమానో ససకో పథవిం ముఞ్చితుం న సక్కోతి. ఏవమేవం తిత్థియా సబ్బూపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తోపి కాముపాదానాదీనం తిణ్ణంయేవ సమతిక్కమం పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదం పన ముఞ్చితుం న సక్కోన్తి, అసక్కోన్తా పునప్పునం వట్టస్మింయేవ పతన్తీతి.

ఏవం యం తిత్థియా సమతిక్కమితుం న సక్కోన్తి, తస్స వసేన దిట్ఠిచ్ఛేదవాదం వత్వా ఇదాని పసాదపచ్ఛేదవాదం దస్సేన్తో ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మవినయేతి ధమ్మే చేవ వినయే చ, ఉభయేనపి అనియ్యానికసాసనం దస్సేతి. ‘‘యో సత్థరి పసాదో సో న సమ్మగ్గతో’’తి అనియ్యానికసాసనమ్హి హి సత్థా కాలం కత్వా సీహోపి హోతి, బ్యగ్ఘోపి హోతి, దీపిపి అచ్ఛోపి తరచ్ఛోపి. సావకా పనస్స మిగాపి సూకరాపి పసదాపి హోన్తి, సో ‘‘ఇమే మయ్హం పుబ్బే ఉపట్ఠాకా పచ్చయదాయకా’’తి ఖన్తిం వా మేత్తం వా అనుద్దయం వా అకత్వా తేసం ఉపరి పతిత్వా లోహితం పివతి, థూలథూలమంసానిపి ఖాదతి. సత్థా వా పన బిళారో హోతి, సావకా కుక్కుటా వా మూసికా వా. అథ నే వుత్తనయేనేవ అనుకమ్పం అకత్వా ఖాదతి. అథ వా సత్థా నిరయపాలో హోతి, సావకా నేరయికసత్తా. సో ‘‘ఇమే మయ్హం పుబ్బే ఉపట్ఠాకా పచ్చయదాయకా’’తి అనుకమ్పం అకత్వా వివిధా కమ్మకారణా కరోతి, ఆదిత్తేపి రథే యోజేతి, అఙ్గారపబ్బతమ్పి ఆరోపేతి, లోహకుమ్భియమ్పి ఖిపతి, అనేకేహిపి దుక్ఖధమ్మేహి సమ్పయోజేతి. సావకా వా పన కాలం కత్వా సీహాదయో హోన్తి, సత్థా మిగాదీసు అఞ్ఞతరో. తే ‘‘ఇమం మయం పుబ్బే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిమ్హా, సత్థా నో అయ’’న్తి తస్మిం ఖన్తిం వా మేత్తం వా అనుద్దయం వా అకత్వా వుత్తనయేనేవ అనయబ్యసనం పాపేన్తి. ఏవం అనియ్యానికసాసనే యో సత్థరి పసాదో, సో న సమ్మగ్గతో హోతి, కఞ్చి కాలం గన్త్వాపి పచ్ఛా వినస్సతియేవ.

యో ధమ్మే పసాదోతి అనియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి ధమ్మే పసాదో నామ, ఉగ్గహితపరియాపుట – ధారితవాచిత్తమత్తకే తన్తిధమ్మే పసాదో హోతి, వట్టమోక్ఖో పనేత్థ నత్థి. తస్మా యో ఏత్థ పసాదో, సో పునప్పునం వట్టమేవ గమ్భీరం కరోతీతి సాసనస్మిం అసమ్మగ్గతో అసభావతో అక్ఖాయతి.

యా సీలేసు పరిపూరకారితాతి యాపి చ అనియ్యానికసాసనే అజసీలాదీనం వసేన పరిపూరకారితా, సాపి యస్మా వట్టమోక్ఖం భవనిస్సరణం న సమ్పాపేతి, సమ్పజ్జమానా పన తిరచ్ఛానయోనిం ఆవహతి, విపచ్చమానా నిరయం, తస్మా సా న సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి. యా సహధమ్మికేసూతి అనియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి యే సహధమ్మికా, తేసు యస్మా ఏకచ్చే కాలం కత్వా సీహాదయోపి హోన్తి, ఏకచ్చే మిగాదయో, తత్థ సీహాదిభూతా ‘‘ఇమే అమ్హాకం సహధమ్మికా అహేసు’’న్తి మిగాదిభూతేసు ఖన్తిఆదీని అకత్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నేసం మహాదుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి. తస్మా ఏత్థ సహధమ్మికేసు పియమనాపతాపి అసమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి.

ఇదం పన సబ్బమ్పి కారణభేదం ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో భగవా తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతీతిఆదిమాహ. తత్రాయం సంఖేపత్థో – ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతి, యం మయా వుత్తం ‘‘యో సత్థరి పసాదో సో న సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతీ’’తిఆది, తం ఏవమేవ హోతి. కస్మా? యస్మా తే పసాదాదయో దురక్ఖాతే ధమ్మవినయే …పే… అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితేతి, ఏత్థ హి యథా తన్తి కారణత్థే నిపాతో. తత్థ దురక్ఖాతేతి దుక్కథితే, దుక్ఖథితత్తాయేవ దుప్పవేదితే. సో పనేస యస్మా మగ్గఫలత్థాయ న నియ్యాతి, తస్మా అనియ్యానికో. రాగాదీనం ఉపసమాయ అసంవత్తనతో అనుపసమసంవత్తనికో. న సమ్మాసమ్బుద్ధేన సబ్బఞ్ఞునా పవేదితోతి అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితో. తస్మిం అనియ్యానికే అనుపసమసంవత్తనికే అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితే. ఏత్తావతా భగవా తిత్థియేసు పసాదో సురాపీతసిఙ్గాలే పసాదో వియ నిరత్థకోతి దస్సేతి.

ఏకో కిర కాళసిఙ్గాలో రత్తిం నగరం పవిట్ఠో సురాజల్లికం ఖాదిత్వా పున్నాగవనే నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో సూరియుగ్గమనే పబుజ్ఝిత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమస్మిం కాలే న సక్కా గన్తుం, బహూ అమ్హాకం వేరినో, ఏకం వఞ్చేతుం వట్టతీ’’తి. సో ఏకం బ్రాహ్మణం గచ్ఛన్తం దిస్వా ఇమం వఞ్చేస్సామీతి ‘‘అయ్య బ్రాహ్మణా’’తి ఆహ. కో ఏసో బ్రాహ్మణం పక్కోసతీతి. ‘‘అహం, సామీ, ఇతో తావ ఏహీతి. కిం భోతి? మం బహిగామం నేహి, అహం తే ద్వే కహాపణసతాని దస్సామీతి. సోపి నయిస్సామీతి తం పాదేసు గణ్హి. అరే బాల బ్రాహ్మణ, న మయ్హం కహాపణా ఛడ్డితకా అత్థి, దుల్లభా కహాపణా, సాధుకం మం గణ్హాహీతి. కథం భో గణ్హామీతి? ఉత్తరాసఙ్గేన గణ్ఠికం కత్వా అంసే లగ్గేత్వా గణ్హాహీతి. బ్రాహ్మణో తం తథా గహేత్వా దక్ఖిణద్వారసమీపట్ఠానం గన్త్వా ఏత్థ ఓతారేమీతి పుచ్ఛి. కతరట్ఠానం నామ ఏతన్తి? మహాద్వారం ఏతన్తి. అరే బాల, బ్రాహ్మణ, కిం తవ ఞాతకా అన్తరద్వారే కహాపణం ఠపేన్తి, పరతో మం హరా’’తి. సో పునప్పునం థోకం థోకం గన్త్వా ‘‘ఏత్థ ఓతారేమి ఏత్థ ఓతారేమీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తేన తజ్జితో ఖేమట్ఠానం గన్త్వా తత్థ ఓతారేహీతి వుత్తో ఓతారేత్వా సాటకం గణ్హి. కాళసిఙ్గాలో ఆహ ‘‘అహం తే ద్వే కహాపణసతాని దస్సామీతి అవోచం. మయ్హం పన కహాపణా బహూ, న ద్వే కహాపణసతానేవ, యావ అహం కహాపణే ఆహరామి, తావ త్వం సూరియం ఓలోకేన్తో తిట్ఠా’’తి వత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తేత్వా పున బ్రాహ్మణం ఆహ ‘‘అయ్య బ్రాహ్మణ మా ఇతో ఓలోకేహి, సూరియమేవ ఓలోకేన్తో తిట్ఠా’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా కేతకవనం పవిసిత్వా యథారుచిం పక్కన్తో. బ్రాహ్మణస్సపి సూరియం ఓలోకేన్తస్సేవ నలాటతో చేవ కచ్ఛేహి చ సేదా ముచ్చింసు. అథ నం రుక్ఖదేవతా ఆహ –

‘‘సద్దహాసి సిఙ్గాలస్స, సురాపీతస్స బ్రాహ్మణ;

సిప్పికానం సతం నత్థి, కుతో కంససతా దువే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౧౩);

ఏవం యథా కాళసిఙ్గాలే పసాదో నిరత్థకో, ఏవం తిత్థియేసుపీతి.

౧౪౪. అనియ్యానికసాసనే పసాదస్స నిరత్థకభావం దస్సేత్వా నియ్యానికసాసనే తస్స సాత్థకతం దస్సేతుం తథాగతో చ ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీతి అరహత్తమగ్గేన కాముపాదానస్స పహానపరిఞ్ఞం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేతి, ఇతరేసం తిణ్ణం ఉపాదానానం సోతాపత్తిమగ్గేన పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతి, భిక్ఖవే, ఏవరూపే ధమ్మే చ వినయే చ. ఉభయేనపి నియ్యానికసాసనం దస్సేతి. సత్థరి పసాదోతి ఏవరూపే సాసనే యో సత్థరి పసాదో, సో సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి, భవదుక్ఖనిస్సరణాయ సంవత్తతి.

తత్రిమాని వత్థూని – భగవా కిర వేదియకపబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం పటివసతి. అథేకో ఉలూకసకుణో భగవతి గామం పిణ్డాయ పవిసన్తే ఉపడ్ఢమగ్గం అనుగచ్ఛతి, నిక్ఖమన్తే ఉపడ్ఢమగ్గం పచ్చుగ్గమనం కరోతి. సో ఏకదివసం సమ్మాసమ్బుద్ధం సాయన్హసమయే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం నిసిన్నం పబ్బతా ఓరుయ్హ వన్దిత్వా పక్ఖే పణామేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సీసం హేట్ఠా కత్వా దసబలం నమస్సమానో అట్ఠాసి. భగవా తం ఓలోకేత్వా సితం పాత్వాకాసి. ఆనన్దత్థేరో ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో సితస్స పాతుకమ్మాయా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పస్సానన్ద, ఇమం ఉలూకసకుణం, అయం మయి చ భిక్ఖుసఙ్ఘే చ చిత్తం పసాదేత్వా సతసహస్సకప్పే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా సోమనస్సో నామ పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఆహ –

ఉలూకమణ్డలక్ఖిక, వేదియకే చిరదీఘవాసిక;

సుఖితోసి త్వం అయ్య కోసియ, కాలుట్ఠితం పస్ససి బుద్ధవరం.

మయి చిత్తం పసాదేత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘే అనుత్తరే;

కప్పానం సతసహస్సాని, దుగ్గతేసో న గచ్ఛతి.

దేవలోకా చవిత్వాన, కుసలమూలేన చోదితో;

భవిస్సతి అనన్తఞాణో, సోమనస్సోతి విస్సుతోతి.

అఞ్ఞానిపి చేత్థ రాజగహనగరే సుమనమాలాకారవత్థు మహాభేరివాదకవత్థు మోరజికవత్థు వీణావాదకవత్థు సఙ్ఖధమకవత్థూతి ఏవమాదీని వత్థూని విత్థారేతబ్బాని. ఏవం నియ్యానికసాసనే సత్థరి పసాదో సమ్మగ్గతో హోతి.

ధమ్మే పసాదోతి నియ్యానికసాసనమ్హి ధమ్మే పసాదో సమ్మగ్గతో హోతి. సరమత్తే నిమిత్తం గహేత్వా సుణన్తానం తిరచ్ఛానగతానమ్పి సమ్పత్తిదాయకో హోతి, పరమత్థే కిం పన వత్తబ్బం. అయమత్థో మణ్డూకదేవపుత్తాదీనం వత్థువసేన వేదితబ్బో.

సీలేసు పరిపూరకారితాతి నియ్యానికసాసనమ్హి సీలేసు పరిపూరకారితాపి సమ్మగ్గతా హోతి, సగ్గమోక్ఖసమ్పత్తిం ఆవహతి. తత్థ ఛత్తమాణవకవత్థుసామణేరవత్థుఆదీని దీపేతబ్బాని.

సహధమ్మికేసూతి నియ్యానికసాసనే సహధమ్మికేసు పియమనాపతాపి సమ్మగ్గతా హోతి, మహాసమ్పత్తిం ఆవహతి. అయమత్థో విమానపేతవత్థూహి దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఖీరోదనమహమదాసిం, భిక్ఖునో పిణ్డాయ చరన్తస్స…పే…

ఫాణితం…పే… ఉచ్ఛుఖణ్డికం… తిమ్బరుసకం… కక్కారికం…

ఏళాలుకం… వల్లిపక్కం… ఫారుసకం… హత్థపతాకం…

సాకముట్ఠిం … పుప్ఫకముట్ఠిం… మూలకం… నిమ్బముట్ఠిం…

అమ్బికఞ్జికం… దోణినిమ్మజ్జనిం… కాయబన్ధనం…

అంసబద్ధకం… ఆయోగపట్టం… విధూపనం… తాలవణ్టం…

మోరహత్థం… ఛత్తం… ఉపాహనం… పూవం మోదకం…

సక్ఖలికం అహమదాసిం, భిక్ఖునో పిణ్డాయ చరన్తస్స…పే…

తస్సా మే పస్స విమానం, అచ్ఛరా కామవణ్ణినీహమస్మీ’’తి (వి. వ. ౪౦౬).

తం కిస్స హేతూతిఆది వుత్తనయానుసారేనేవ యోజేత్వా వేదితబ్బం.

౧౪౫. ఇదాని యేసం ఉపాదానానం తిత్థియా న సమ్మా పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, తథాగతో పఞ్ఞపేతి, తేసం పచ్చయం దస్సేతుం ఇమే చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ కింనిదానాతిఆదీసు నిదానాదీని సబ్బానేవ కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం నిదేతి హన్ద, నం గణ్హథాతి అప్పేతి వియ, తస్మా నిదానన్తి వుచ్చతి. యస్మా తం తతో జాయతి సముదేతి పభవతి, తస్మా సముదయో, జాతి, పభవోతి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ పదత్థో – కిం నిదానం ఏతేసన్తి కింనిదానా. కో సముదయో ఏతేసన్తి కింసముదయా. కా జాతి ఏతేసన్తి కింజాతికా. కో పభవో ఏతేసన్తి కింపభవా. యస్మా పన తేసం తణ్హా యథావుత్తేన అత్థేన నిదానఞ్చేవ సముదయో చ జాతి చ పభవో చ, తస్మా ‘‘తణ్హానిదానా’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పన భగవా న కేవలం ఉపాదానస్సేవ పచ్చయం జానాతి, ఉపాదానస్స పచ్చయభూతాయ తణ్హాయపి, తణ్హాదిపచ్చయానం వేదనాదీనమ్పి పచ్చయం జానాతియేవ, తస్మా తణ్హా చాయం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

యతో చ ఖోతి యస్మిం కాలే. అవిజ్జా పహీనా హోతీతి వట్టమూలికా అవిజ్జా అనుప్పాదనిరోధేన పహీనా హోతి. విజ్జా ఉప్పన్నాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పన్నా. సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదాతి. సో భిక్ఖు అవిజ్జాయ చ పహీనత్తా విజ్జాయ చ ఉప్పన్నత్తా. నేవ కాముపాదానం ఉపాదియతీతి నేవ కాముపాదానం గణ్హాతి న ఉపేతి, న సేసాని ఉపాదానాని. అనుపాదియం న పరితస్సతీతి ఏవం కిఞ్చి ఉపాదానం అగ్గణ్హన్తో తణ్హాపరితస్సనాయ న పరితస్సతి. అపరితస్సన్తి అపరితస్సన్తో తణ్హం అనుప్పాదేన్తో. పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీతి సయమేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి. ఏవమస్స ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వా ఇదాని ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణం దస్సేన్తో ఖీణా జాతీతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

వేసాలినగరవణ్ణనా

౧౪౬. ఏవం మే సుతన్తి మహాసీహనాదసుత్తం. తత్థ వేసాలియన్తి ఏవంనామకే నగరే. తం కిర అపరాపరం విసాలీభూతతాయ ‘‘వేసాలీ’’తి సఙ్ఖం గతం. తత్రాయం అనుపుబ్బకథా – బారాణసిరఞ్ఞో కిర అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో సణ్ఠాసి. సా ఞత్వా రఞ్ఞో నివేదేసి. రాజా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా సమ్మా పరిహరీయమానా గబ్భపరిపాకకాలే విజాయనఘరం పావిసి. పుఞ్ఞవన్తీనం పచ్చూససమయే గబ్భవుట్ఠానం హోతి, సా చ తాసం అఞ్ఞతరా, తేన పచ్చూససమయే అలత్తకపటలబన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసం మంసపేసిం విజాయి. తతో ‘‘అఞ్ఞా దేవియో సువణ్ణబిమ్బసదిసే పుత్తే విజాయన్తి, అగ్గమహేసీ మంసపేసిన్తి రఞ్ఞో పురతో మమ అవణ్ణో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా తేన అవణ్ణభయేన తం మంసపేసిం ఏకస్మిం భాజనే పక్ఖిపిత్వా పటికుజ్జిత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా గఙ్గాయ సోతే పక్ఖిపాపేసి. మనుస్సేహి ఛడ్డితమత్తే దేవతా ఆరక్ఖం సంవిదహింసు. సువణ్ణపట్టకఞ్చేత్థ జాతిహిఙ్గులకేన ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా పజా’’తి లిఖిత్వా బన్ధింసు. తతో తం భాజనం ఊమిభయాదీహి అనుపద్దుతం గఙ్గాసోతేన పాయాసి.

తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో గోపాలకకులం నిస్సాయ గఙ్గాతీరే విహరతి. సో పాతోవ గఙ్గం ఓతిణ్ణో తం భాజనం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ అగ్గహేసి. అథేత్థ తం అక్ఖరపట్టికం రాజముద్దికాలఞ్ఛనం చ దిస్వా ముఞ్చిత్వా తం మంసపేసిం అద్దస, దిస్వానస్స ఏతదహోసి ‘‘సియా గబ్భో, తథా హిస్స దుగ్గన్ధపూతికభావో నత్థీ’’తి. అస్సమం నేత్వా సుద్ధే ఓకాసే ఠపేసి. అథ అడ్ఢమాసచ్చయేన ద్వే మంసపేసియో అహేసుం. తాపసో దిస్వా సాధుతరం ఠపేసి. తతో పున అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకమేకిస్సా మంసపేసియా హత్థపాదసీసానమత్థాయ పఞ్చ పఞ్చ పిళకా ఉట్ఠహింసు. అథ తతో అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకా మంసపేసి సువణ్ణబిమ్బసదిసో దారకో, ఏకా దారికా అహోసి.

తేసు తాపసస్స పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి, అఙ్గుట్ఠకతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి. తతో పభుతి చ ఖీరభత్తం అలభిత్థ, సో భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖీరం దారకానం ముఖే ఆసిఞ్చతి. తేసం ఉదరం యం యం పవిసతి, తం తం సబ్బం మణిభాజనగతం వియ దిస్సతి, ఏవం నిచ్ఛవీ అహేసుం. అపరే ఆహు ‘‘సిబ్బేత్వా ఠపితా వియ నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం లీనా ఛవి అహోసీ’’తి. ఏవం తే నిచ్ఛవితాయ వా లీనచ్ఛవితాయ వా లిచ్ఛవీతి పఞ్ఞాయింసు.

తాపసో దారకే పోసేన్తో ఉస్సూరే గామం సిక్ఖాయ పవిసతి, అతిదివా పటిక్కమతి. తస్స తం బ్యాపారం ఞత్వా గోపాలకా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, పబ్బజితానం దారకపోసనం పలిబోధో, అమ్హాకం దారకే దేథ, మయం పోసేస్సామ, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి. తాపసో సాధూతి పటిస్సుణి. గోపాలకా దుతియదివసే మగ్గం సమం కత్వా పుప్ఫేహి ఓకిరిత్వా ధజపటాకా ఉస్సాపేత్వా తూరియేహి వజ్జమానేహి అస్సమం ఆగతా. తాపసో – ‘‘మహాపుఞ్ఞా దారకా అప్పమాదేన వడ్ఢేథ, వడ్ఢేత్వా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహం కరోథ, పఞ్చగోరసేన రాజానం తోసేత్వా భూమిభాగం గహేత్వా నగరం మాపేథ, తత్థ కుమారం అభిసిఞ్చథా’’తి వత్వా దారకే అదాసి. తే సాధూతి పటిస్సుణిత్వా దారకే నేత్వా పోసేసుం.

దారకా వుద్ధిమన్వాయ కీళన్తా వివాదట్ఠానేసు అఞ్ఞే గోపాలకదారకే హత్థేనపి పాదేనపి పహరన్తి. తే రోదన్తి. ‘‘కిస్స రోదథా’’తి చ మాతాపితూహి వుత్తా ‘‘ఇమే నిమ్మాతాపితికా తాపసపోసితా అమ్హే అతిపహరన్తీ’’తి వదన్తి. తతో తేసం మాతాపితరో ‘‘ఇమే దారకా అఞ్ఞే దారకే వినాసేన్తి దుక్ఖాపేన్తి, న ఇమే సఙ్గహేతబ్బా, వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తి ఆహంసు. తతో పభుతి కిర సో పదేసో వజ్జీతి వుచ్చతి యోజనసతికో పరిమాణేన. అథ తం పదేసం గోపాలకా రాజానం తోసేత్వా అగ్గహేసుం. తత్థ చ నగరం మాపేత్వా సోళసవస్సుద్దేసికం కుమారం అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు. తాయ చస్స దారికాయ సద్ధిం వివాహం కత్వా కతికం అకంసు ‘‘బాహిరకదారికా న ఆనేతబ్బా, ఇతో దారికా న కస్సచి దాతబ్బా’’తి. తేసం పఠమసంవాసేన ద్వే దారకా జాతా ధీతా చ పుత్తో చ. ఏవం సోళసక్ఖత్తుం ద్వే ద్వే జాతా. తతో తేసం దారకానం యథాక్కమం వడ్ఢన్తానం ఆరాముయ్యాననివాసట్ఠానపరివారసమ్పత్తిం గహేతుం అప్పహోన్తా నగరం తిక్ఖత్తుం గావుతన్తరేన గావుతన్తరేన పరిక్ఖిపింసు. తస్స పునప్పునం విసాలీకతత్తా వేసాలీత్వేవ నామం జాతం. తేన వుత్తం ‘‘వేసాలియన్తి ఏవం నామకే నగరే’’తి.

౦౧. బహినగరేతి నగరస్స బహి, న అమ్బపాలివనం వియ అన్తోనగరస్మిం. అయం పన జీవకమ్బవనం వియ నగరస్స బహిద్ధా వనసణ్డో. తేన వుత్తం ‘‘బహినగరే’’తి. అపరపురేతి పురస్స అపరే, పచ్ఛిమదిసాయన్తి అత్థో. వనసణ్డేతి సో కిర వనసణ్డో నగరస్స పచ్ఛిమదిసాయం గావుతమత్తే ఠానే. తత్థ మనుస్సా భగవతో గన్ధకుటిం కత్వా తం పరివారేత్వా భిక్ఖూనం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానచఙ్కమలేణకుటిమణ్డపాదీని పతిట్ఠపేసుం, భగవా తత్థ విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘అపరపురే వనసణ్డే’’తి. సునక్ఖత్తోతి తస్స నామం. లిచ్ఛవీనం పన పుత్తత్తా లిచ్ఛవిపుత్తోతి వుత్తో. అచిరపక్కన్తోతి విబ్భమిత్వా గిహిభావూపగమనేన అధునాపక్కన్తో. పరిసతీతి పరిసమజ్ఝే. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి ఏత్థ మనుస్సధమ్మా నామ దసకుసలకమ్మపథా. తే పటిసేధేతుం న సక్కోతి. కస్మా? ఉపారమ్భభయా. వేసాలియఞ్హి బహూ మనుస్సా రతనత్తయే పసన్నా బుద్ధమామకా ధమ్మమామకా సఙ్ఘమామకా. తే దసకుసలకమ్మపథమత్తమ్పి నత్థి సమణస్స గోతమస్సాతి వుత్తే త్వం కత్థ భగవన్తం పాణం హనన్తం అద్దస, కత్థ అదిన్నం ఆదియన్తన్తిఆదీని వత్వా అత్తనో పమాణం న జానాసి? కిం దన్తా మే అత్థీతి పాసాణసక్ఖరా ఖాదసి, అహినఙ్గుట్ఠే గణ్హితుం వాయమసి, కకచదన్తేసు పుప్ఫావళికం కీళితుం ఇచ్ఛసి? ముఖతో తే దన్తే పాతేస్సామాతి వదేయ్యుం. సో తేసం ఉపారమ్భభయా ఏవం వత్తుం న సక్కోతి.

వేసాలినగరవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా

తతో ఉత్తరిం పన విసేసాధిగమం పటిసేధేన్తో ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి ఆహ.

తత్థ అలమరియం ఞాతున్తి అలమరియో, అరియభావాయ సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఞాణదస్సనమేవ ఞాణదస్సనవిసేసో. అలమరియో చ సో ఞాణదస్సనవిసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. ఞాణదస్సనన్తి దిబ్బచక్ఖుపి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. ‘‘అప్పమత్తో సమానో ఞాణదస్సనం ఆరాధేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౧౧) హి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖు ఞాణదస్సనం నామ. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౫) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ‘‘అభబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౬) ఏత్థ మగ్గో. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసు విహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది, అకుప్పా మే చేతోవిముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (మహావ. ౧౬) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది సత్తాహకాలఙ్కతో ఆళారో కాళామో’’తి (మ. ని. ౨.౩౪౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ఇధ పన లోకుత్తరమగ్గో అధిప్పేతో. తఞ్హి సో భగవతో పటిసేధేతి.

తక్కపరియాహతన్తి ఇమినా ఆచరియం పటిబాహతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – సమణేన గోతమేన ఆచరియే ఉపసఙ్కమిత్వా సుఖుమం ధమ్మన్తరం గహితం నామ నత్థి, తక్కపరియాహతం పన తక్కేత్వా ఏవం భవిస్సతి ఏవం భవిస్సతీతి తక్కపరియాహతం ధమ్మం దేసేతీతి. వీమంసానుచరితన్తి ఇమినా చస్స లోకియపఞ్ఞం అనుజానాతి. సమణో గోతమో పఞ్ఞవా, సో తం పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇన్దవజిరూపమం వీమంసం ఏవం వట్టిస్సతి, ఏవం వట్టిస్సతీతి ఇతో చితో చ అనుచరాపేత్వా వీమంసాయ అనుచరితం ధమ్మం దేసేతి. సయంపటిభానన్తి ఇమినాస్స ధమ్మేసు పచ్చక్ఖభావం పటిబాహతి. ఏవం హిస్స అహోసి – సమణస్స గోతమస్స సుఖుమం ధమ్మన్తరం విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా పచ్చవేక్ఖణా వా నత్థి, అయం పన లద్ధపరిసో, రాజానం చక్కవత్తిం వియ నం చత్తారో వణ్ణా పరివారేన్తి, సుఫుసితం పనస్స దన్తావరణం, ముదుకా జివ్హా, మధురో సరో, అనేలగళా వాచా, సో యం యదేవస్స ఉపట్ఠాతి, తం తం గహేత్వా సయంపటిభానం కథేన్తో మహాజనం రఞ్జేతీతి.

యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స చ ఖో అత్థాయ అస్స ధమ్మో దేసితో. సేయ్యథిదం, రాగపటిఘాతత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం, దోసప్పటిఘాతత్థాయ మేత్తాభావనా, మోహపటిఘాతత్థాయ పఞ్చ ధమ్మా, వితక్కూపచ్ఛేదాయ ఆనాపానస్సతి.

సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి సో ధమ్మో యో తం యథాదేసితం కరోతి, తస్స తక్కరస్స సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన వట్టదుక్ఖక్ఖయాయ నియ్యాతి గచ్ఛతి తమత్థం సాధేతీతి దీపేతి. ఇదం పనేస న అత్తనో అజ్ఝాసయేన వదతి. బుద్ధానఞ్హి ధమ్మో అనియ్యానికోతి ఏవమేవం పవేదేయ్య, న పన సక్కోతి వత్తుం. కస్మా? ఉపారమ్భభయా. వేసాలియఞ్హి బహూ సోతాపన్న-సకదాగామి-అనాగామిఉపాసకా. తే ఏవం వదేయ్యుం ‘‘సునక్ఖత్త త్వం భగవతా దేసితధమ్మో అనియ్యానికోతి వదసి, యది అయం ధమ్మో అనియ్యానికో, ఇమస్మిం నగరే ఇమే కస్మా ఏత్తకా సోతాపన్నా జాతా, ఏత్తకా సకదాగామీ, ఏత్తకా అనాగామీతి పుబ్బే వుత్తనయేన ఉపారమ్భం కరేయ్యు’’న్తి. సో ఇమినా ఉపారమ్భభయేన అనియ్యానికోతి వత్తుం అసక్కోన్తో అజ్జునేన విస్సట్ఠకణ్డం వియ అస్స ధమ్మో అమోఘో నియ్యాతి, అబ్భన్తరే పనస్స కిఞ్చి నత్థీతి వదతి.

అస్సోసి ఖోతి వేసాలియం బ్రాహ్మణకులసేట్ఠికులాదీసు తత్థ తత్థ పరిసమజ్ఝే ఏవం భాసమానస్స తం వచనం సుణి, న పన పటిసేధేసి. కస్మా? కారుఞ్ఞతాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి అయం కుద్ధో ఝాయమానం వేళువనం వియ పక్ఖిత్తలోణం ఉద్ధనం వియ చ కోధవసేన పటపటాయతి, మయా పటిబాహితో పన మయిపి ఆఘాతం బన్ధిస్సతి, ఏవమస్స తథాగతే చ మయి చాతి ద్వీసు జనేసు ఆఘాతో అతిభారియో భవిస్సతీతి కారుఞ్ఞతాయ న పటిసేధేసి. అపి చస్స ఏవం అహోసి, బుద్ధానం అవణ్ణకథనం నామ పుణ్ణచన్దే దోసారోపనసదిసం, కో ఇమస్స కథం గణ్హిస్సతి? సయమేవ ఖేళే పచ్ఛిన్నే ముఖే సుక్ఖే ఓరమిస్సతీతి ఇమినా కారణేన న పటిసేధేసి. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతపరియేసనతో అపగతో.

౧౪౭. కోధనోతి చణ్డో ఫరుసో. మోఘపురిసోతి తుచ్ఛపురిసో. యస్స హి తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తియేవ. ఇమస్స పన తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో సముచ్ఛిన్నోయేవ, తేన తం ‘‘మోఘపురిసో’’తి ఆహ. కోధా చ పనస్స ఏసా వాచా భాసితాతి ఏసా చ పనస్స వాచా కోధేన భాసితా.

కస్మా పనేస భగవతో కుద్ధోతి? అయఞ్హి పుబ్బే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛి. అథస్స భగవా కథేసి. సో దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేత్వా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దేవలోకే ఓలోకేన్తో నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనమిస్సకవనేసు దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే దేవపుత్తే చ దేవధీతరో చ దిస్వా ఏతేసం ఏవరూపాయ అత్తభావసమ్పత్తియా ఠితానం కీవమధురో ను ఖో సద్దో భవిస్సతీతి సద్దం సోతుకామో హుత్వా దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛి. భగవా పనస్స దిబ్బసోతధాతుయా ఉపనిస్సయో నత్థీతి ఞత్వా పరికమ్మం న కథేసి. న హి బుద్ధా ఉపనిస్సయవిరహిత తస్స పరికమ్మం కథేన్తి. సో భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా చిన్తేసి ‘‘అహం సమణం గోతమం పఠమం దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, సో ‘మయ్హం తం సమ్పజ్జతు వా మా వా సమ్పజ్జతూ’తి కథేసి. అహం పన పచ్చత్తపురిసకారేన తం నిబ్బత్తేత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, తం మే న కథేసి. అద్ధాస్స ఏవం హోతి ‘అయం రాజపబ్బజితో దిబ్బచక్ఖుఞాణం నిబ్బత్తేత్వా దిబ్బసోతధాతుఞాణం నిబ్బత్తేత్వా చేతోపరియఞాణం నిబ్బత్తేత్వా ఆసవానం ఖయఞాణం నిబ్బత్తేత్వా మయా సమసమో భవిస్సతీ’తి ఇస్సామచ్ఛరియవసేన మయ్హం న కథేతీ’’తి. భియ్యోసో ఆఘాతం బన్ధిత్వా కాసాయాని ఛడ్డేత్వా గిహిభావం పత్వాపి న తుణ్హీభూతో విచరతి. దసబలం పన అసతా తుచ్ఛేన అబ్భాచిక్ఖన్తో విచరతి. తేనాహ భగవా ‘‘కోధా చ పనస్స ఏసా వాచా భాసితా’’తి.

వణ్ణో హేసో, సారిపుత్తాతి, సారిపుత్త, తథాగతేన సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేన్తేన ఏతదత్థమేవ వాయామో కతో ‘‘దేసనాధమ్మో మే నియ్యానికో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా యో ఏవం వదేయ్య, సో వణ్ణంయేవ తథాగతస్స భాసతి. వణ్ణో హేసో, సారిపుత్త, తథాగతస్స గుణో ఏసో తథాగతస్స, న అగుణోతి దస్సేతి.

అయమ్పి హి నామ సారిపుత్తాతిఆదినా కిం దస్సేతి? సునక్ఖత్తేన పటిసిద్ధస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స అత్తని అత్థితం దస్సేతి. భగవా కిర అయం, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తో మోఘపురిసో నత్థి తథాగతస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి వదతి. మయ్హఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం నామ అత్థి, ఇద్ధివిధఞాణం నామ అత్థి, దిబ్బసోతధాతుఞాణం నామ అత్థి, చేతోపరియఞాణం నామ అత్థి, దసబలఞాణం నామ అత్థి, చతువేసారజ్జఞాణం నామ అత్థి, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం నామ అత్థి, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం నామ అత్థి, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం నామ అత్థి, సబ్బేపి చేతే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాయేవ. ఏవరూపేసు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేసు ఏకస్సాపి విజాననసమత్థం ధమ్మన్వయమత్తమ్పి నామ ఏతస్స మోఘపురిసస్స న భవిస్సతీతి ఏతమత్థం దస్సేతుం అయమ్పి హి నామ సారిపుత్తాతిఆదినా నయేన ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అన్వేతీతి అన్వయో, జానాతి, అనుబుజ్ఝతీతి అత్థో. ధమ్మస్స అన్వయో ధమ్మన్వయో, తం తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిధమ్మం జాననపఞ్ఞాయేతం అధివచనం. ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదీహి ఏవరూపమ్పి నామ మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం విజ్జమానమేవ అత్థీతి జానితుం తస్స మోఘపురిసస్స ధమ్మన్వయోపి న భవిస్సతీతి దస్సేతి. ఇద్ధివిధఞాణాదీసుపి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసబలఞాణాదివణ్ణనా

౧౪౮. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి చేతోపరియఞాణానన్తరం తిస్సో విజ్జా వత్తబ్బా సియుం, యస్మా పన తాసు వుత్తాసు ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతి, తస్మా తా అవత్వా తథాగతస్స దసబలఞాణం పరిపూరం కత్వా దస్సేన్తో దస ఖో పనిమాని సారిపుత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతబలానీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్సేవ బలాని. యథా వా పుబ్బబుద్ధానం బలాని పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతాని, తథా ఆగతబలానీతిపి అత్థో. తత్థ దువిధం తథాగతబలం కాయబలఞ్చ ఞాణబలఞ్చ. తేసు కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘కాలావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి.

ఇమాని హి దస హత్థికులాని. తత్థ కాలావకన్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం, తం ఏకస్స కాలావకహత్థినో. యం దసన్నం కాలావకానం బలం, తం ఏకస్స గఙ్గేయ్యస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం, తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం, తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం, తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం, తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం, తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం, తం ఏకస్స హేమవతస్స. యం దసన్నం హేమవతానం, తం ఏకస్స ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం, తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం తం ఏకస్స తథాగతస్స. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థిగణనాయ హత్థీనం కోటిసహస్సానం పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం.

ఞాణబలం పన పాళియం తావ ఆగతమేవ. దసబలఞాణం, చతువేసారజ్జఞాణం, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం. సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౪) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీతి ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని ఞాణసహస్సాని, ఏతం ఞాణబలం నామ. ఇధాపి ఞాణబలమేవ అధిప్పేతం. ఞాణఞ్హి అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చ బలన్తి వుత్తం.

యేహి బలేహి సమన్నాగతోతి యేహి దసహి ఞాణబలేహి ఉపేతో సముపేతో. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో. సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అకమ్పనియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసహి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానోవ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దీపేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ఇతి రూపన్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి. బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసిట్ఠం. చక్క-సద్దో పనాయం –

సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;

దానే రతనధమ్మూర-చక్కాదీసు చ దిస్సతి;

ధమ్మచక్కే ఇధ మతో, తఞ్చ ద్వేధా విభావయే.

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం పవత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఉరచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧; సం. ని. ౨.౧౬౨) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం ధమ్మచక్కే అధిప్పేతో.

తం పన ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చేవ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియబలావహం పటివేధఞాణం. కరుణాపభావితం సావకానం అరియబలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరదసబలతో పట్ఠాయ వా యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.

ఇదాని యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, యాని ఆదితోవ ‘‘దస ఖో పనిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి నిక్ఖిత్తాని, తాని విత్థారతో దస్సేతుం కతమాని దస? ఇధ, సారిపుత్త, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తియాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. తం భగవా ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం. యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠాన’’న్తి పజానన్తో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. అభిధమ్మే పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం ఞాణ’’న్తిఆదినా (విభ. ౮౦౯) నయేన విత్థారితమేవ. యమ్పీతి యేన ఞాణేన. ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్సాతి ఇదమ్పి ఠానాట్ఠానఞాణం తథాగతస్స తథాగతబలం నామ హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా.

కమ్మసమాదానానన్తి సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చేవ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం. కమ్మం హేతు. ఇమస్స పన ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౦) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

సబ్బత్థగామినిన్తి సబ్బగతిగామినిం అగతిగామినిఞ్చ. పటిపదన్తి మగ్గం. యథాభూతం పజానాతీతి బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స చేతనా తిరచ్ఛానయోనిగామినీతి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావం జానాతి. ఇమస్స చ ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో అయం మగ్గో అయం పటిపదా నిరయగామీతి పజానాతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౧) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

అనేకధాతున్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా ధాతూహి బహుధాతుం. నానాధాతున్తి తాసంయేవ ధాతూనం విలక్ఖణతాయ నానప్పకారధాతుం. లోకన్తి ఖన్ధాయతనధాతులోకం. యథాభూతం పజానాతీతి తాసం తాసం ధాతూనం అవిపరీతతో సభావం పటివిజ్ఝతి. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో ఖన్ధనానత్తం పజానాతీ’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.

నానాధిముత్తికతన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావం. ఇదమ్పి ఞాణం, ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో పజానాతి సన్తి సత్తా హీనాధిముత్తికా’’తి ఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.

పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో పరేసం హీనసత్తానం. ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం. వేనేయ్యవసేన పన ద్వేధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావం అపరభావఞ్చ, వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చాతి అత్థో. ఇమస్సపి ఞాణస్స విత్థారకథా – ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో సత్తానం ఆసయం పజానాతి అనుసయం పజానాతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౪) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం రూపీ రూపాని పస్సతీతిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసన్తి హానభాగియధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియధమ్మం. వుట్ఠానన్తి ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం. తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తపగుణజ్ఝానఞ్చేవ భవఙ్గఫలసమాపత్తియో చ. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి. తస్మా ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. భవఙ్గేన పన సబ్బజ్ఝానేహి వుట్ఠానం హోతి. ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి. తం సన్ధాయ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం ఞాణం, ఝాయీతి చత్తారో ఝాయీ, అత్థేకచ్చో ఝాయీ సమ్పత్తింయేవ సమానం విపత్తీతి పచ్చేతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౨౮) నయేన అభిధమ్మే విత్థారితం. సత్తన్నం ఞాణానం విత్థారకథావినిచ్ఛయో సమ్మోహవినోదనియం విభఙ్గట్ఠకథాయం వుత్తో. పుబ్బేనివాసానుస్సతిదిబ్బచక్ఖుఞాణకథా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా. ఆసవక్ఖయకథా భయభేరవే.

౧౪౯. ఇమాని ఖో సారిపుత్తాతి యాని పుబ్బే ‘‘దస ఖో పనిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి అవోచం, ఇమాని తానీతి అప్పనం కరోతి. తత్థ పరవాదీకథా హోతి – దసబలఞాణం నామ పాటియేక్కం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవాయం పభేదోతి. తం న తథా దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దసబలఞాణఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం తమ్పి తతో అవసేసమ్పి పజానాతి. దసబలఞాణేసు హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి. దుతియం కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవ. తతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ. చతుత్థం ధాతునానత్తకారణమేవ. పఞ్చమం సత్తానం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ. ఛట్ఠం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ. సత్తమం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ. అట్ఠమం పుబ్బేనివుత్థఖన్ధసన్తతిమేవ. నవమం సత్తానం చుతిపటిసన్ధిమేవ. దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరిఞ్చ పజానాతి. ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి, మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి. అపిచ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘దసబలఞాణం నామ ఏతం సవితక్కసవిచారం అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్కఅవిచారం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తి? జానన్తో పటిపాటియా సత్త ఞాణాని సవితక్కసవిచారానీతి వక్ఖతి. తతో పరాని ద్వే అవితక్కఅవిచారానీతి వక్ఖతి. ఆసవక్ఖయఞాణం సియా సవితక్కసవిచారం, సియా అవితక్కవిచారమత్తం, సియా అవితక్కఅవిచారన్తి వక్ఖతి. తథా పటిపాటియా సత్త కామావచరాని, తతో పరాని ద్వే రూపావచరాని, అవసానే ఏకం లోకుత్తరన్తి వక్ఖతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన సవితక్కసవిచారమేవ కామావచరమేవ లోకియమేవాతి వక్ఖతి.

ఏవమేత్థ అనుపదవణ్ణనం కత్వా ఇదాని యస్మా తథాగతో పఠమంయేవ ఠానాట్ఠానఞాణేన వేనేయ్యసత్తానం ఆసవక్ఖయాధిగమస్స చేవ అనధిగమస్స చ ఠానాట్ఠానభూతం కిలేసావరణాభావం పస్సతి, లోకియసమ్మాదిట్ఠిట్ఠానదస్సనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిట్ఠానాభావదస్సనతో చ. అథ నేసం కమ్మవిపాకఞాణేన విపాకావరణాభావం పస్సతి, తిహేతుకపటిసన్ధిదస్సనతో. సబ్బత్థగామినీపటిపదాఞాణేన కమ్మావరణాభావం పస్సతి, అనన్తరియకమ్మాభావదస్సనతో. ఏవం అనావరణానం అనేకధాతునానాధాతుఞాణేన అనుకూలధమ్మదేసనత్థం చరియవిసేసం పస్సతి, ధాతువేమత్తదస్సనతో. అథ నేసం నానాధిముత్తికతాఞాణేన అధిముత్తిం పస్సతి, పయోగం అనాదియిత్వాపి అధిముత్తివసేన ధమ్మదేసనత్థం. అథేవం దిట్ఠాధిముత్తీనం యథాసత్తి యథాబలం ధమ్మం దేసేతుం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం పస్సతి, సద్ధాదీనం తిక్ఖముదుభావదస్సనతో. ఏవం పరిఞ్ఞాతిన్ద్రియపరోపరియత్తా పన తే సచే దూరే హోన్తి, పఠమజ్ఝానాదీసు వసీభూతత్తా ఇద్ధివిసేసేన తే ఖిప్పం ఉపగచ్ఛతి. ఉపగన్త్వా చ నేసం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బజాతిభావనం, దిబ్బచక్ఖుఞాణానుభావతో పత్తబ్బేన చేతోపరియఞాణేన సమ్పతి చిత్తవిసేసం పస్సన్తో ఆసవక్ఖయఞాణానుభావేన ఆసవక్ఖయగామినియా పటిపదాయ విగతసమ్మోహత్తా ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ఇమినా అనుక్కమేన ఇమాని దసబలాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయాతిఆదీసు పున ఏవరూపిం వాచం న వక్ఖామీతి వదన్తో తం వాచం పజహతి నామ. పున ఏవరూపం చిత్తం న ఉప్పాదేస్సామీతి చిన్తేన్తో చిత్తం పజహతి నామ. పున ఏవరూపం దిట్ఠిం న గణ్హిస్సామీతి పజహన్తో దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జతి నామ, తథా అకరోన్తో నేవ పజహతి, న పటినిస్సజ్జతి. సో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయేతి యథా నిరయపాలేహి ఆహరిత్వా నిరయే ఠపితో, ఏవం నిరయే ఠపితోయేవాతి వేదితబ్బో.

ఇదానిస్స అత్థసాధకం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ సీలసమ్పన్నోతిఆదీసు లోకియలోకుత్తరా సీలసమాధిపఞ్ఞా వేదితబ్బా. లోకుత్తరవసేనేవ వినివత్తేతుమ్పి వట్టతి. అయఞ్హి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవేహి సీలసమ్పన్నో, సమ్మావాయామసతిసమాధీహి సమాధిసమ్పన్నో, సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పేహి పఞ్ఞాసమ్పన్నో, సో ఏవం సీలాదిసమ్పన్నో భిక్ఖు యథా దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అఞ్ఞం ఆరాధేతి అరహత్తం పాపుణాతి, ఏవంసమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి ఇమమ్పి కారణం ఏవరూపమేవ. యథా హి మగ్గానన్తరం అవిరజ్ఝిత్వావ ఫలం నిబ్బత్తతి, ఏవమేవ ఇమస్సాపి పుగ్గలస్స చుతిఅనన్తరం అవిరజ్ఝిత్వావ నిరయే పటిసన్ధి హోతీతి దస్సేతి. సకలస్మిఞ్హి బుద్ధవచనే ఇమాయ ఉపమాయ గాళ్హతరం కత్వా వుత్తఉపమా నామ నత్థి.

౧౫౦. వేసారజ్జానీతి ఏత్థ సారజ్జపటిపక్ఖో వేసారజ్జం, చతూసు ఠానేసు సారజ్జాభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్ర వతాతి తేసు వత అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. సహధమ్మేనాతి సహేతునా సకారణేన వచనేన సునక్ఖత్తో వియ విప్పలపన్తో అప్పమాణం. నిమిత్తమేతన్తి ఏత్థ పుగ్గలోపి ధమ్మోపి నిమిత్తన్తి అధిప్పేతో. తం పుగ్గలం న పస్సామి, యో మం పటిచోదేస్సతి, తం ధమ్మం న పస్సామి, యం దస్సేత్వా అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధోతి మం పటిచోదేస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఖేమప్పత్తోతి ఖేమం పత్తో, సేసపదద్వయం ఇమస్సేవ వేవచనం. సబ్బఞ్హేతం వేసారజ్జఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. దసబలస్స హి అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధోతి చోదకం పుగ్గలం వా చోదనాకారణం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మం వా అపస్సతో సభావబుద్ధోయేవ వా సమానో అహం బుద్ధోస్మీతి వదామీతి పచ్చవేక్ఖన్తస్స బలవతరం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం వేసారజ్జం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘ఖేమప్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అన్తరాయికా ధమ్మాతి ఏత్థ పన అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా, తే అత్థతో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తఞ్హి అన్తమసో దుక్కట-దుబ్భాసితమ్పి మగ్గఫలానం అన్తరాయం కరోతి. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతో. మేథునం సేవతో హి యస్స కస్సచి నిస్సంసయమేవ మగ్గఫలానం అన్తరాయో హోతి. యస్స ఖో పన తేసు అత్థాయాతి రాగక్ఖయాదీసు యస్స అత్థాయ. ధమ్మో దేసితోతి అసుభభావనాదిధమ్మో కథితో. తత్ర వత మన్తి తస్మిం అనియ్యానికధమ్మే మం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

దసబలఞాణాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠపరిసవణ్ణనా

౧౫౧. ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమా సారిపుత్తా’’తి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనత్థం. యథా హి బ్యత్తం పరిసం అజ్ఝోగాహేత్వా విఞ్ఞూనం చిత్తం ఆరాధనసమత్థాయ కథాయ ధమ్మకథికస్స ఛేకభావో పఞ్ఞాయతి, ఏవం ఇమా అట్ఠ పరిసా పత్వా వేసారజ్జఞాణస్స వేసారజ్జభావో సక్కా ఞాతున్తి వేసారజ్జఞాణస్స బలం దస్సేన్తో, అట్ఠ ఖో ఇమా సారిపుత్తాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఖత్తియపరిసాతి ఖత్తియానం సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానం, ఏస నయో సబ్బత్థ. మారకాయికానం పన సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానం మారపరిసా వేదితబ్బా, న మారానం. సబ్బాపి చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన గహితా. మనుస్సా హి ‘‘ఏత్థ రాజా నిసిన్నో’’తి పకతివచనమ్పి వత్తుం న సక్కోన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి. ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియపరిసా. బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసు కుసలా హోన్తి, గహపతయో నానావోహారేసు చేవ అక్ఖరచిన్తాయ చ. సమణా సకవాదపరవాదేసు కుసలా హోన్తి. తేసం మజ్ఝే ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారో. అమనుస్సాపి ఉగ్గా హోన్తి. అమనుస్సోతి హి వుత్తమత్తేపి మనుస్సానం సకలసరీరం సఙ్కమ్పతి, తేసం రూపం వా దిస్వా సద్దం వా సుత్వా సత్తా విసఞ్ఞినో హోన్తి. ఏవం అమనుస్సపరిసా ఉగ్గా. తాసుపి ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారో. ఇతి ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన తా గహితాతి వేదితబ్బా.