౪. చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౭౫. ఏవం మే సుతన్తి చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం. తత్థ సక్కేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. సో హి జనపదో సక్యానం రాజకుమారానం వసనట్ఠానత్తా సక్యాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గతో. సక్యానం పన ఉప్పత్తి అమ్బట్ఠసుత్తే ఆగతావ. కపిలవత్థుస్మిన్తి ఏవంనామకే నగరే. తఞ్హి కపిలస్స ఇసినో నివాసట్ఠానే కతత్తా కపిలవత్థూతి వుత్తం, తం గోచరగామం కత్వా. నిగ్రోధారామేతి నిగ్రోధో నామ సక్కో, సో ఞాతిసమాగమకాలే కపిలవత్థుం ఆగతే భగవతి అత్తనో ఆరామే విహారం కారేత్వా భగవతో నియ్యాతేసి, తస్మిం విహరతీతి అత్థో. మహానామోతి అనురుద్ధత్థేరస్స భాతా భగవతో చుళపితుపుత్తో. సుద్ధోదనో సుక్కోదనో సక్కోదనో ధోతోదనో అమితోదనోతి ఇమే పఞ్చ జనా భాతరో. అమితా నామ దేవీ తేసం భగినీ. తిస్సత్థేరో తస్సా పుత్తో. తథాగతో చ నన్దత్థేరో చ సుద్ధోదనస్స పుత్తా, మహానామో చ అనురుద్ధత్థేరో చ సుక్కోదనస్స. ఆనన్దత్థేరో అమితోదనస్స, సో భగవతో కనిట్ఠో. మహానామో మహల్లకతరో సకదాగామీ అరియసావకో.

దీఘరత్తన్తి మయ్హం సకదాగామిఫలుప్పత్తితో పట్ఠాయ చిరరత్తం జానామీతి దస్సేతి. లోభధమ్మాతి లోభసఙ్ఖాతా ధమ్మా, నానప్పకారకం లోభంయేవ సన్ధాయ వదతి. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో. పరియాదాయ తిట్ఠన్తీతి ఖేపేత్వా తిట్ఠన్తి. ఇదఞ్హి పరియాదానం నామ ‘‘సబ్బం హత్థికాయం పరియాదియిత్వా సబ్బం అస్సకాయం సబ్బం రథకాయం సబ్బం పత్తికాయం పరియాదియిత్వా జీవన్తంయేవ నం ఓసజ్జేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౨౬) ఏత్థ గహణే ఆగతం. ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా సబ్బం కామరాగం పరియాదియతీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౨) ఏత్థ ఖేపనే. ఇధాపి ఖేపనే అధిప్పేతం. తేన వుత్తం ‘‘పరియాదియిత్వాతి ఖేపేత్వా’’తి.

యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపీతి యేన మయ్హం ఏకేకస్మిం కాలే లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీతి పుచ్ఛతి. అయం కిర రాజా ‘‘సకదాగామిమగ్గేన లోభదోసమోహా నిరవసేసా పహీయన్తీ’’తి సఞ్ఞీ అహోసి, అయం ‘‘అప్పహీనం మే అత్థీ’’తిపి జానాతి, అప్పహీనకం ఉపాదాయ పహీనకమ్పి పున పచ్ఛతోవావత్తతీతి సఞ్ఞీ హోతి. అరియసావకస్స ఏవం సన్దేహో ఉప్పజ్జతీతి? ఆమ ఉప్పజ్జతి. కస్మా? పణ్ణత్తియా అకోవిదత్తా. ‘‘అయం కిలేసో అసుకమగ్గవజ్ఝో’’తి ఇమిస్సా పణ్ణత్తియా అకోవిదస్స హి అరియసావకస్సపి ఏవం హోతి. కిం తస్స పచ్చవేక్ఖణా నత్థీతి? అత్థి. సా పన న సబ్బేసం పరిపుణ్ణా హోతి. ఏకో హి పహీనకిలేసమేవ పచ్చవేక్ఖతి. ఏకో అవసిట్ఠకిలేసమేవ, ఏకో మగ్గమేవ, ఏకో ఫలమేవ, ఏకో నిబ్బానమేవ. ఇమాసు పన పఞ్చసు పచ్చవేక్ఖణాసు ఏకం వా ద్వే వా నో లద్ధుం న వట్టతి. ఇతి యస్స పచ్చవేక్ఖణా న పరిపుణ్ణా, తస్స మగ్గవజ్ఝకిలేసపణ్ణత్తియం అకోవిదత్తా ఏవం హోతి.

౧౭౬. సో ఏవ ఖో తేతి సోయేవ లోభో దోసో మోహో చ తవ సన్తానే అప్పహీనో, త్వం పన పహీనసఞ్ఞీ అహోసీతి దస్సేతి. సో చ హి తేతి సో తుయ్హం లోభదోసమోహధమ్మో. కామేతి దువిధే కామే. న పరిభుఞ్జేయ్యాసీతి మయం వియ పబ్బజేయ్యాసీతి దస్సేతి.

౧౭౭. అప్పస్సాదాతి పరిత్తసుఖా. బహుదుక్ఖాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికదుక్ఖమేవేత్థ బహుకం. బహుపాయాసాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికో ఉపాయాసకిలేసోయేవేత్థ బహు. ఆదీనవోతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికో ఉపద్దవో. ఏత్థ భియ్యోతి ఏతేసు కామేసు అయం ఆదీనవోయేవ బహు. అస్సాదో పన హిమవన్తం ఉపనిధాయ సాసపో వియ అప్పో, పరిత్తకో. ఇతి చేపి మహానామాతి మహానామ ఏవం చేపి అరియసావకస్స. యథాభూతన్తి యథాసభావం. సమ్మా నయేన కారణేన పఞ్ఞాయ సుట్ఠు దిట్ఠం హోతీతి దస్సేతి. తత్థ పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ, హేట్ఠామగ్గద్వయఞాణేనాతి అత్థో. సో చాతి సో ఏవ మగ్గద్వయేన దిట్ఠకామాదీనవో అరియసావకో. పీతిసుఖన్తి ఇమినా సప్పీతికాని ద్వే ఝానాని దస్సేతి. అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరన్తి తతో ఝానద్వయతో సన్తతరం అఞ్ఞం ఉపరిఝానద్వయఞ్చేవ మగ్గద్వయఞ్చ. నేవ తావ అనావట్టీ కామేసు హోతీతి అథ ఖో సో ద్వే మగ్గే పటివిజ్ఝిత్వా ఠితోపి అరియసావకో ఉపరి ఝానానం వా మగ్గానం వా అనధిగతత్తా నేవ తావ కామేసు అనావట్టీ హోతి, అనావట్టినో అనాభోగో న హోతి. ఆవట్టినో సాభోగోయేవ హోతి. కస్మా? చతూహి ఝానేహి విక్ఖమ్భనప్పహానస్స, ద్వీహి మగ్గేహి సముచ్ఛేదప్పహానస్స అభావా.

మయ్హమ్పి ఖోతి న కేవలం తుయ్హేవ, అథ ఖో మయ్హమ్పి. పుబ్బేవ సమ్బోధాతి మగ్గసమ్బోధితో పఠమతరమేవ. పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం హోతీతి ఏత్థ ఓరోధనాటకా పజహనపఞ్ఞా అధిప్పేతా. పీతిసుఖం నాజ్ఝగమన్తి సప్పీతికాని ద్వే ఝానాని న పటిలభిం. అఞ్ఞం వా తతో సన్తతరన్తి ఇధ ఉపరి ఝానద్వయం చేవ చత్తారో చ మగ్గా అధిప్పేతా. పచ్చఞ్ఞాసిన్తి పటిఅఞ్ఞాసిం.

౧౭౯. ఏకమిదాహం మహానామ సమయన్తి కస్మా ఆరద్ధం? అయం పాటియేక్కో అనుసన్ధి. హేట్ఠా కామానం అస్సాదోపి ఆదీనవోపి కథితో, నిస్సరణం న కథితం, తం కథేతుం అయం దేసనా ఆరద్ధా. కామసుఖల్లికానుయోగో హి ఏకో అన్తో అత్తకిలమథానుయోగో ఏకోతి ఇమేహి అన్తేహి ముత్తం మమ సాసనన్తి ఉపరి ఫలసమాపత్తిసీసేన సకలసాసనం దస్సేతుమ్పి అయం దేసనా ఆరద్ధా.

గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి తస్స పబ్బతస్స గిజ్ఝసదిసం కూటం అత్థి, తస్మా గిజ్ఝకూటోతి వుచ్చతి. గిజ్ఝా వా తస్స కూటేసు నివసన్తీతిపి గిజ్ఝకూటోతి వుచ్చతి. ఇసిగిలిపస్సేతి ఇసిగిలిపబ్బతస్స పస్సే. కాళసిలాయన్తి కాళవణ్ణే పిట్ఠిపాసాణే. ఉబ్భట్ఠకా హోన్తీతి ఉద్ధంయేవ ఠితకా హోన్తి అనిసిన్నా. ఓపక్కమికాతి ఉబ్భట్ఠకాదినా అత్తనో ఉపక్కమేన నిబ్బత్తితా. నిగణ్ఠో, ఆవుసోతి అఞ్ఞం కారణం వత్తుం అసక్కోన్తా నిగణ్ఠస్స ఉపరి పక్ఖిపింసు. సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీతి సో అమ్హాకం సత్థా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం సబ్బం జానాతి పస్సతీతి దస్సేతి. అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతీతి సో అమ్హాకం సత్థా అపరిసేసం ధమ్మం జానన్తో అపరిసేససఙ్ఖాతం ఞాణదస్సనం పటిజానాతి, పటిజానన్తో చ ఏవం పటిజానాతి ‘‘చరతో చ మే తిట్ఠతో చ…పే… పచ్చుపట్ఠిత’’న్తి. తత్థ సతతన్తి నిచ్చం. సమితన్తి తస్సేవ వేవచనం.

౧౮౦. కిం పన తుమ్హే, ఆవుసో, నిగణ్ఠా జానాథ ఏత్తకం వా దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణన్తి ఇదం భగవా పురిసో నామ యం కరోతి, తం జానాతి. వీసతికహాపణే ఇణం గహేత్వా దస దత్వా ‘‘దస మే దిన్నా దస అవసిట్ఠా’’తి జానాతి, తేపి దత్వా ‘‘సబ్బం దిన్న’’న్తి జానాతి. ఖేత్తస్స తతియభాగం లాయిత్వా ‘‘ఏకో భాగో లాయితో, ద్వే అవసిట్ఠా’’తి జానాతి. పున ఏకం లాయిత్వా ‘‘ద్వే లాయితా, ఏకో అవసిట్ఠో’’తి జానాతి. తస్మిమ్పి లాయితే ‘‘సబ్బం నిట్ఠిత’’న్తి జానాతి, ఏవం సబ్బకిచ్చేసు కతఞ్చ అకతఞ్చ జానాతి, తుమ్హేహిపి తథా ఞాతబ్బం సియాతి దస్సేతి. అకుసలానం ధమ్మానం పహానన్తి ఇమినా అకుసలం పహాయ కుసలం భావేత్వా సుద్ధన్తం పత్తో నిగణ్ఠో నామ తుమ్హాకం సాసనే అత్థీతి పుచ్ఛతి.

ఏవం సన్తేతి తుమ్హాకం ఏవం అజాననభావే సతి. లుద్దాతి లుద్దాచారా. లోహితపాణినోతి పాణే జీవితా వోరోపేన్తా లోహితేన మక్ఖితపాణినో. పాణం హి హనన్తస్సపి యస్స లోహితేన పాణి న మక్ఖియతి, సోపి లోహితపాణీత్వేవ వుచ్చతి. కురూరకమ్మన్తాతి దారుణకమ్మా. మాతరి పితరి ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణాదీసు చ కతాపరాధా. మాగవికాదయో వా కక్ఖళకమ్మా.

న ఖో, ఆవుసో, గోతమాతి ఇదం నిగణ్ఠా ‘‘అయం అమ్హాకం వాదే దోసం దేతి, మయమ్పిస్స దోసం ఆరోపేమా’’తి మఞ్ఞమానా ఆరభింసు. తస్సత్థో, ‘‘ఆవుసో, గోతమ యథా తుమ్హే పణీతచీవరాని ధారేన్తా సాలిమంసోదనం భుఞ్జన్తా దేవవిమానవణ్ణాయ గన్ధకుటియా వసమానా సుఖేన సుఖం అధిగచ్ఛథ, న ఏవం సుఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బం. యథా పన మయం ఉక్కుటికప్పధానాదీహి నానప్పకారణం దుక్ఖం అనుభవామ, ఏవం దుక్ఖేన సుఖం అధిగన్తబ్బ’’న్తి. సుఖేన చ హావుసోతి ఇదం సచే సుఖేన చ సుఖం అధిగన్తబ్బం సియా. రాజా అధిగచ్ఛేయ్యాతి దస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ మాగధోతి మగధరట్ఠస్స ఇస్సరో. సేనియోతి తస్స నామం. బిమ్బీతి అత్తభావస్స నామం. సో తస్స సారభూతో దస్సనీయో పాసాదికో అత్తభావసమిద్ధియా బిమ్బిసారోతి వుచ్చతి. సుఖవిహారితరోతి ఇదం తే నిగణ్ఠా రఞ్ఞో తీసు పాసాదేసు తివిధవయేహి నాటకేహి సద్ధిం సమ్పత్తిఅనుభవనం సన్ధాయ వదన్తి. అద్ధాతి ఏకంసేన. సహసా అప్పటిసఙ్ఖాతి సాహసం కత్వా, అప్పచ్చవేక్ఖిత్వావ యథా రత్తో రాగవసేన దుట్ఠో దోసవసేన మూళ్హో మోహవసేన భాసతి, ఏవమేవం వాచా భాసితాతి దస్సేతి.

తత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామీతి తస్మిం అత్థే పుచ్ఛిస్సామి. యథా వో ఖమేయ్యాతి యథా తుమ్హాకం రుచ్చేయ్య. పహోతీతి సక్కోతి.

అనిఞ్జమానోతి అచలమానో. ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీతి నిరన్తరసుఖం పటిసంవేదీ. ‘‘అహం ఖో, ఆవుసో, నిగణ్ఠా పహోమి…పే… ఏకన్తసుఖం పటిసంవేదీ’’తి ఇదం అత్తనో ఫలసమాపత్తిసుఖం దస్సేన్తో ఆహ. ఏత్థ చ కథాపతిట్ఠాపనత్థం రాజవారే సత్త ఆదిం కత్వా పుచ్ఛా కతా. సత్త రత్తిన్దివాని నప్పహోతీతి హి వుత్తే ఛ పఞ్చ చత్తారీతి సుఖం పుచ్ఛితుం హోతి. సుద్ధవారే పన సత్తాతి వుత్తే పున ఛ పఞ్చ చత్తారీతి వుచ్చమానం అనచ్ఛరియం హోతి, తస్మా ఏకం ఆదిం కత్వా దేసనా కతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.