౫. అనుమానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౧. ఏవం మే సుతన్తి అనుమానసుత్తం. తత్థ భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే, వచనత్థో పనేత్థ వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బో. సుసుమారగిరేతి ఏవంనామకే నగరే. తస్స కిర నగరస్స వత్థుపరిగ్గహదివసే అవిదూరే ఉదకరహదే సుంసుమారో సద్దమకాసి, గిరం నిచ్ఛారేసి. అథ నగరే నిట్ఠితే సుంసుమారగిరం త్వేవస్స నామం అకంసు. భేసకళావనేతి భేసకళానామకే వనే. ‘‘భేసగళావనే’’తిపి పాఠో. మిగదాయేతి తం వనం మిగపక్ఖీనం అభయదిన్నట్ఠానే జాతం, తస్మా మిగదాయోతి వుచ్చతి.

పవారేతీతి ఇచ్ఛాపేతి. వదన్తూతి ఓవాదానుసాసనివసేన వదన్తు, అనుసాసన్తూతి అత్థో. వచనీయోమ్హీతి అహం తుమ్హేహి వత్తబ్బో, అనుసాసితబ్బో ఓవదితబ్బోతి అత్థో. సో చ హోతి దుబ్బచోతి సో చ దుక్ఖేన వత్తబ్బో హోతి, వుత్తో న సహతి. దోవచస్సకరణేహీతి దుబ్బచభావకారకేహి ఉపరి ఆగతేహి సోళసహి ధమ్మేహి. అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసనిన్తి యో హి వుచ్చమానో తుమ్హే మం కస్మా వదథ, అహం అత్తనో కప్పియాకప్పియం సావజ్జానవజ్జం అత్థానత్థం జానామీతి వదతి. అయం అనుసాసనిం పదక్ఖిణతో న గణ్హాతి, వామతో గణ్హాతి, తస్మా అప్పదక్ఖిణగ్గాహీతి వుచ్చతి.

పాపికానం ఇచ్ఛానన్తి లామకానం అసన్తసమ్భవనపత్థనానం. పటిప్ఫరతీతి పటివిరుద్ధో, పచ్చనీకో హుత్వా తిట్ఠతి, అపసాదేతీతి కిం ను ఖో తుయ్హం బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన, త్వమ్పి నామ భణితబ్బం మఞ్ఞిస్ససీతి ఏవం ఘట్టేతి. పచ్చారోపేతీతి, త్వమ్పి ఖోసి ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం తావ పటికరోహీతి ఏవం పటిఆరోపేతి.

అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన వచనేన వా అఞ్ఞం కారణం వచనం వా పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తి వా వదతి. ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం వా ఉపనేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే ‘‘తతో రాజగేహం గతోమ్హీ’’తి, రాజగేహం వా యాహి బ్రాహ్మణగేహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధన్తిఆదీని వదన్తో కథం బహిద్ధా విక్ఖిపతి.

అపదానేతి అత్తనో చరియాయ. న సమ్పాయతీతి, ఆవుసో, త్వం కుహిం వససి, కం నిస్సాయ వససీతి వా, యం త్వం వదేసి ‘‘మయా ఏస ఆపత్తిం ఆపజ్జన్నో దిట్ఠో’’తి. త్వం తస్మిం సమయే కిం కరోసి, అయం కిం కరోతి, కత్థ వా త్వం అచ్ఛసి కత్థ వా అయన్తిఆదినా నయేన చరియం పుట్ఠో సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్కోతి.

౧౮౩. తత్రావుసోతి, ఆవుసో, తేసు సోళససు ధమ్మేసు. అత్తనావ అత్తానం ఏవం అనుమినితబ్బన్తి ఏవం అత్తనావ అత్తా అనుమేతబ్బో తులేతబ్బో తీరేతబ్బో.

౧౮౪. పచ్చవేక్ఖితబ్బన్తి పచ్చవేక్ఖితబ్బో. అహోరత్తానుసిక్ఖినాతి దివాపి రత్తిమ్పి సిక్ఖన్తేన, రతిఞ్చ దివా చ కుసలేసు ధమ్మేసు సిక్ఖన్తేన పీతిపామోజ్జమేవ ఉప్పాదేతబ్బన్తి అత్థో.

అచ్ఛే వా ఉదకపత్తేతి పసన్నే వా ఉదకభాజనే. ముఖనిమిత్తన్తి ముఖపటిబిమ్బం. రజన్తి ఆగన్తుకరజం. అఙ్గణన్తి తత్థ జాతకం తిలకం వా పిళకం వా. సబ్బేపిమే పాపకే అకుసలే ధమ్మే పహీనేతి ఇమినా సబ్బప్పహానం కథేసి. కథం? ఏత్తకా అకుసలా ధమ్మా పబ్బజితస్స నానుచ్ఛవికాతి పటిసఙ్ఖానం ఉప్పాదయతో హి పటిసఙ్ఖానప్పహానంకథితం హోతి. సీలం పదట్ఠానం కత్వా కసిణపరికమ్మం ఆరభిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తస్స విక్ఖమ్భనప్పహానం కథితం. సమాపత్తిం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స తదఙ్గప్పహానం కథితం. విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గం భావేన్తస్స సముచ్ఛేదప్పహానం కథితం. ఫలే ఆగతే పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిబ్బానే ఆగతే నిస్సరణప్పహానన్తి ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బప్పహానం కథితంవ హోతి.

ఇదఞ్హి సుత్తం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం నామాతి పోరాణా వదన్తి. ఇదం దివసస్స తిక్ఖత్తుం పచ్చవేక్ఖితబ్బం. పాతో ఏవ వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నేన ‘‘ఇమే ఏత్తకా కిలేసా అత్థి ను ఖో మయ్హం నత్థీ’’తి పచ్చవేక్ఖితబ్బా. సచే అత్థీతి పస్సతి, తేసం పహానాయ వాయమితబ్బం. నో చే పస్సతి, సుపబ్బజితోస్మీతి అత్తమనేన భవితబ్బం. భత్తకిచ్చం కత్వా రత్తిట్ఠానే వా దివాట్ఠానే వా నిసీదిత్వాపి పచ్చవేక్ఖితబ్బం. సాయం వసనట్ఠానే నిసీదిత్వాపి పచ్చవేక్ఖితబ్బం. తిక్ఖత్తుం అసక్కోన్తేన ద్వే వారే పచ్చవేక్ఖితబ్బం. ద్వే వారే అసక్కోన్తేన పన అవస్సం ఏకవారం పచ్చవేక్ఖితబ్బం, అప్పచ్చవేక్ఖితుం న వట్టతీతి వదన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అనుమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.