౩. మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౩. ఏవం మే సుతన్తి మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తం. తత్థ వినయపరియాయేన తయో జనా సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి, తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన తయో తయో ఏవ, తతో ఉద్ధం సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి. ఇధ సుత్తన్తపరియాయేన సమ్బహులాతి వేదితబ్బా. పిణ్డాయ పావిసింసూతి పవిట్ఠా, తే పన న తావ పవిట్ఠా, పవిసిస్సామాతి నిక్ఖన్తత్తా పన పవిసింసూతి వుత్తా. యథా గామం గమిస్సామీతి నిక్ఖన్తపురిసో తం గామం అప్పత్తోపి ‘‘కుహిం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. పరిబ్బాజకానం ఆరామోతి జేతవనతో అవిదూరే అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో అత్థి, తం సన్ధాయ ఏవమాహంసు. సమణో, ఆవుసోతి, ఆవుసో, తుమ్హాకం సత్థా సమణో గోతమో. కామానం పరిఞ్ఞన్తి కామానం పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేతి. రూపవేదనాసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ తిత్థియా సకసమయం జానన్తా కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేయ్యుం పఠమజ్ఝానం వదమానా, రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేయ్యుం అరూపభవం వదమానా, వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేయ్యుం అసఞ్ఞభవం వదమానా. తే పన ‘‘ఇదం నామ పఠమజ్ఝానం అయం రూపభవో అయం అరూపభవో’’తిపి న జానన్తి. తే పఞ్ఞపేతుం అసక్కోన్తాపి కేవలం ‘‘పఞ్ఞపేమ పఞ్ఞపేమా’’తి వదన్తి. తథాగతో కామానం పరిఞ్ఞం అనాగామిమగ్గేన పఞ్ఞపేతి, రూపవేదనానం అరహత్తమగ్గేన. తే ఏవం మహన్తే విసేసే విజ్జమానేపి ఇధ నో, ఆవుసో, కో వివేసోతిఆదిమాహంసు.

తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం పఞ్ఞాపనే. ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనన్తి యదిదం సమణస్స వా గోతమస్స ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం అమ్హాకం ధమ్మదేసనం, అమ్హాకం వా ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆరబ్భ నానాకరణం వుచ్చేథ, తం కిన్నామాతి వదన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇతి వేమజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సాసనేన సద్ధిం అత్తనో లద్ధివచనమత్తేన సమధురం ఠపయింసు. నేవ అభినన్దింసూతి ఏవమేతన్తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. నప్పటిక్కోసింసూతి నయిదం ఏవన్తి నప్పటిసేధేసుం. కస్మా? తే కిర తిత్థియా నామ అన్ధసదిసా, జానిత్వా వా అజానిత్వా వా కథేయ్యున్తి నాభినన్దింసు, పరిఞ్ఞన్తి వచనేన ఈసకం సాసనగన్ధో అత్థీతి నప్పటిక్కోసింసు. జనపదవాసినో వా తే సకసమయపరసమయేసు న సుట్ఠు కుసలాతిపి ఉభయం నాకంసు.

౧౬౫. న చేవ సమ్పాయిస్సన్తీతి సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఉత్తరిఞ్చ విఘాతన్తి అసమ్పాయనతో ఉత్తరిమ్పి దుక్ఖం ఆపజ్జిస్సన్తి. సమ్పాదేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తానం నామ హి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిన్తి ఏత్థ యథాతి కారణవచనం, తన్తి నిపాతమత్తం. యస్మా అవిసయే పఞ్హో పుచ్ఛితో హోతీతి అత్థో. సదేవకేతి సహ దేవేహి సదేవకే. సమారకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తీణి ఠానాని లోకే పక్ఖిపిత్వా ద్వే పజాయాతి పఞ్చహిపి సత్తలోకమేవ పరియాదియిత్వా ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే తం దేవం వా మనుస్సం వా న పస్సామీతి దీపేతి. ఇతో వా పన సుత్వాతి ఇతో వా పన మమ సాసనతో సుత్వా అతథాగతోపి అతథాగతసావకోపి ఆరాధేయ్య పరితోసేయ్య. అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి దస్సేతి.

౧౬౬. ఇదాని అత్తనో తేసం పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన చిత్తారాధనం దస్సేన్తో కో చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. కామగుణాతి కామయితబ్బట్ఠేన కామా. బన్ధనట్ఠేన గుణా. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అహతానం వత్థానం ద్విగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) ఏత్థ హి పటలట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘అచ్చేన్తి కాలా తరయన్తి రత్తియో, వయోగుణా అనుపుబ్బం జహన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౪) ఏత్థ రాసట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) ఏత్థ ఆనిసంసట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘అన్తం అన్తగుణం (ఖు. పా. ౩ ద్వత్తింసాకారే; దీ. ని. ౨.౩౭౭) కయిరా మాలాగుణే బహూ’’తి (ధ. ప. ౫౩) ఏత్థ బన్ధనట్ఠో గుణట్ఠో. ఇధాపి ఏసేవ అధిప్పేతో, తేన వుత్తం ‘‘బన్ధనట్ఠేన గుణా’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బా. ఏతేనుపాయేన సోతవిఞ్ఞేయ్యాదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఇట్ఠాతి పరియిట్ఠా వా హోన్తు మా వా, ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి అత్థో. కన్తాతి కమనీయా. మనాపాతి మనవడ్ఢనకా. పియరూపాతి పియజాతికా. కామూపసంహితాతి ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జమానేన కామేన ఉపసంహితా. రజనీయాతి రజ్జనియా, రాగుప్పత్తికారణభూతాతి అత్థో.

౧౬౭. యది ముద్దాయాతిఆదీసు ముద్దాతి అఙ్గులిపబ్బేసు సఞ్ఞం ఠపేత్వా హత్థముద్దా. గణనాతి అచ్ఛిద్దగణనా. సఙ్ఖానన్తి పిణ్డగణనా. యాయ ఖేత్తం ఓలోకేత్వా ఇధ ఏత్తకా వీహీ భవిస్సన్తి, రుక్ఖం ఓలోకేత్వా ఇధ ఏత్తకాని ఫలాని భవిస్సన్తి, ఆకాసం ఓలోకేత్వా ఇమే ఆకాసే సకుణా ఏత్తకా నామ భవిస్సన్తీతి జానన్తి.

కసీతి కసికమ్మం. వణిజ్జాతి జఙ్ఘవణిజ్జథలవణిజ్జాదివణిప్పథో. గోరక్ఖన్తి అత్తనో వా పరేసం వా గావో రక్ఖిత్వా పఞ్చగోరసవిక్కయేన జీవనకమ్మం. ఇస్సత్థో వుచ్చతి ఆవుధం గహేత్వా ఉపట్ఠానకమ్మం. రాజపోరిసన్తి ఆవుధేన రాజకమ్మం కత్వా ఉపట్ఠానం. సిప్పఞ్ఞతరన్తి గహితావసేసం హత్థిఅస్ససిప్పాది. సీతస్స పురక్ఖతోతి లక్ఖం వియ సరస్స సీతస్స పురతో, సీతేన బాధీయమానోతి అత్థో. ఉణ్హేపి ఏసేవ నయో. డంసాదీసు డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. మకసాతి సబ్బమక్ఖికా, సరీసపాతి యే కేచి సరిత్వా గచ్ఛన్తి. రిస్సమానోతి రుప్పమానో, ఘట్టియమానో. మీయమానోతి మరమానో. అయం, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, అయం ముద్దాదీహి జీవికకప్పనం ఆగమ్మ సీతాదిపచ్చయో ఆబాధో. కామానం ఆదీనవోతి కామేసు ఉపద్దవో, ఉపస్సగ్గోతి అత్థో. సన్దిట్ఠికోతి పచ్చక్ఖో సామం పస్సితబ్బో. దుక్ఖక్ఖన్ధోతి దుక్ఖరాసి. కామహేతూతిఆదీసు పచ్చయట్ఠేన కామా అస్స హేతూతి కామహేతు. మూలట్ఠేన కామా నిదానమస్సాతి కామనిదానో. లిఙ్గవిపల్లాసేన పన కామనిదానన్తి వుత్తో. కారణట్ఠేన కామా అధికరణం అస్సాతి కామాధికరణో. లిఙ్గవిపల్లాసేనేవ పన కామాధికరణన్తి వుత్తో. కామానమేవ హేతూతి ఇదం నియమవచనం, కామపచ్చయా ఉప్పజ్జతియేవాతి అత్థో.

ఉట్ఠహతోతి ఆజీవసముట్ఠాపకవీరియేన ఉట్ఠహన్తస్స. ఘటతోతి తం వీరియం పుబ్బేనాపరం ఘటేన్తస్స. వాయమతోతి వాయామం పరక్కమం పయోగం కరోన్తస్స. నాభినిప్ఫజ్జన్తీతి న నిప్ఫజ్జన్తి, హత్థం నాభిరుహన్తి. సోచతీతి చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన సోచతి. కిలమతీతి కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేన కిలమతి. పరిదేవతీతి వాచాయ పరిదేవతి. ఉరత్తాళిన్తి ఉరం తాళేత్వా. కన్దతీతి రోదతి. సమ్మోహం ఆపజ్జతీతి విసఞ్ఞీ వియ సమ్మూళ్హో హోతి. మోఘన్తి తుచ్ఛం. అఫలోతి నిప్ఫలో. ఆరక్ఖాధికరణన్తి ఆరక్ఖకారణా. కిన్తీతి కేన ను ఖో ఉపాయేన. యమ్పి మేతి యమ్పి మయ్హం కసికమ్మాదీని కత్వా ఉప్పాదితం ధనం అహోసి. తమ్పి నో నత్థీతి తమ్పి అమ్హాకం ఇదాని నత్థి.

౧౬౮. పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతూతిఆదినాపి కారణం దస్సేత్వావ ఆదీనవం దీపేతి. తత్థ కామహేతూతి కామపచ్చయా రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి. కామనిదానన్తి భావనపుంసకం, కామే నిదానం కత్వా వివదన్తీతి అత్థో. కామాధికరణన్తిపి భావనపుంసకమేవ, కామే అధికరణం కత్వా వివదన్తీతి అత్థో. కామానమేవ హేతూతి గామనిగమనగరసేనాపతిపురోహితట్ఠానన్తరాదీనం కామానమేవ హేతు వివదన్తీతి అత్థో. ఉపక్కమన్తీతి పహరన్తి. అసిచమ్మన్తి అసిఞ్చేవ ఖేటకఫలకాదీని చ. ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వాతి ధనుం గహేత్వా సరకలాపం సన్నయ్హిత్వా. ఉభతోబ్యూళన్తి ఉభతో రాసిభూతం. పక్ఖన్దన్తీతి పవిసన్తి. ఉసూసూతి కణ్డేసు. విజ్జోతలన్తేసూతి విపరివత్తన్తేసు. తే తత్థాతి తే తస్మిం సఙ్గామే.

అద్దావలేపనా ఉపకారియోతి చేత్థ మనుస్సా పాకారపాదం అస్సఖురసణ్ఠానేన ఇట్ఠకాహి చినిత్వా ఉపరి సుధాయ లిమ్పన్తి. ఏవం కతా పాకారపాదా ఉపకారియోతి వుచ్చన్తి. తా తిన్తేన కలలేన సిత్తా అద్దావలేపనా నామ హోన్తి. పక్ఖన్దన్తీతి తాసం హేట్ఠా తిఖిణఅయసూలాదీహి విజ్ఝీయమానాపి పాకారస్స పిచ్ఛిలభావేన ఆరోహితుం అసక్కోన్తాపి ఉపధావన్తియేవ. ఛకణకాయాతి కుథితగోమయేన. అభివగ్గేనాతి సతదన్తేన. తం అట్ఠదన్తాకారేన కత్వా ‘‘నగరద్వారం భిన్దిత్వా పవిసిస్సామా’’తి ఆగతే ఉపరిద్వారే ఠితా తస్స బన్ధనయోత్తాని ఛిన్దిత్వా తేన అభివగ్గేన ఓమద్దన్తి.

౧౬౯. సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తీతి ఘరసన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తి. నిల్లోపన్తి గామే పహరిత్వా మహావిలోపం కరోన్తి. ఏకాగారికన్తి పణ్ణాసమత్తాపి సట్ఠిమత్తాపి పరివారేత్వా జీవగ్గాహం గహేత్వా ఆహరాపేన్తి. పరిపన్థేపి తిట్ఠన్తీతి పన్థదూహనకమ్మం కరోన్తి. అడ్ఢదణ్డకేహీతి ముగ్గరేహి పహారసాధనత్థం వా చతుహత్థదణ్డం ద్వేధా ఛేత్వా గహితదణ్డకేహి. బిలఙ్గథాలికన్తి కఞ్జియఉక్ఖలికమ్మకారణం, తం కరోన్తా సీసకపాలం ఉప్పాటేత్వా తత్తం అయోగుళం సణ్డాసేన గహేత్వా తత్థ పక్ఖిపన్తి, తేన మత్థలుఙ్గం పక్కుథిత్వా ఉపరి ఉత్తరతి. సఙ్ఖముణ్డికన్తి సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణం, తం కరోన్తా ఉత్తరోట్ఠఉభతోకణ్ణచూళికగళవాటపరిచ్ఛేదేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా సబ్బకేసే ఏకతో గణ్ఠిం కత్వా దణ్డకేన వల్లిత్వా ఉప్పాటేన్తి, సహ కేసేహి చమ్మం ఉట్ఠహతి. తతో సీసకటాహం థూలసక్ఖరాహి ఘంసిత్వా ధోవన్తా సఙ్ఖవణ్ణం కరోన్తి.

రాహుముఖన్తి రాహుముఖకమ్మకారణం, తం కరోన్తా సఙ్కునా ముఖం వివరిత్వా అన్తోముఖే దీపం జాలేన్తి. కణ్ణచూళికాహి వా పట్ఠాయ ముఖం నిఖాదనేన ఖణన్తి. లోహితం పగ్ఘరిత్వా ముఖం పూరేతి. జోతిమాలికన్తి సకలసరీరం తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా ఆలిమ్పన్తి. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థే తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా దీపం వియ జాలేన్తి. ఏరకవత్తికన్తి ఏరకవత్తకమ్మకారణం, తం కరోన్తా గీవతో పట్ఠాయ చమ్మబద్ధే కన్తిత్వా గోప్ఫకే ఠపేన్తి. అథ నం యోత్తేహి బన్ధిత్వా కడ్ఢన్తి. సో అత్తనో చమ్మబద్ధే అక్కమిత్వా అక్కమిత్వా పతతి. చీరకవాసికన్తి చీరకవాసికకమ్మకారణం, తం కరోన్తా తథేవ చమ్మబద్ధే కన్తిత్వా కటియం ఠపేన్తి. కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తి. ఉపరిమేహి హేట్ఠిమసరీరం చీరకనివాసననివత్థం వియ హోతి. ఏణేయ్యకన్తి ఏణేయ్యకకమ్మకారణం. తం కరోన్తా ఉభోసు కప్పరేసు చ జాణూసు చ అయవలయాని దత్వా అయసూలాని కోట్టేన్తి. సో చతూహి అయసూలేహి భూమియం పతిట్ఠహతి. అథ నం పరివారేత్వా అగ్గిం కరోన్తి. ‘‘ఏణేయ్యకో జోతిపరిగ్గహో యథా’’తి ఆగతట్ఠానేపి ఇదమేవ వుత్తం. తం కాలేన కాలం సూలాని అపనేత్వా చతూహి అట్ఠికోటీహియేవ ఠపేన్తి. ఏవరూపా కారణా నామ నత్థి.

బళిసమంసికన్తి ఉభతోముఖేహి బళిసేహి పహరిత్వా చమ్మమంసన్హారూని ఉప్పాటేన్తి. కహాపణికన్తి సకలసరీరం తిణ్హాహి వాసీహి కోటితో పట్ఠాయ కహాపణమత్తం కహాపణమత్తం పాతేన్తా కోట్టేన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి సరీరం తత్థ తత్థ ఆవుధేహి పహరిత్వా కోచ్ఛేహి ఖారం ఘంసన్తి. చమ్మసంసన్హారూని పగ్ఘరిత్వా సవన్తి. అట్ఠికసఙ్ఖలికావ తిట్ఠతి. పలిఘపరివత్తికన్తి ఏకేన పస్సేన నిపజ్జాపేత్వా కణ్ణచ్ఛిద్దే అయసూలం కోట్టేత్వా పథవియా ఏకాబద్ధం కరోన్తి. అథ నం పాదే గహేత్వా ఆవిజ్ఝన్తి. పలాలపీఠకన్తి ఛేకో కారణికో ఛవిచమ్మం అచ్ఛిన్దిత్వా నిసదపోతేహి అట్ఠీని భిన్దిత్వా కేసేసు గహేత్వా ఉక్ఖిపన్తి. మంసరాసియేవ హోతి, అథ నం కేసేహేవ పరియోనన్ధిత్వా గణ్హన్తి. పలాలవట్టిం వియ కత్వా పన వేఠేన్తి. సునఖేహిపీతి కతిపయాని దివసాని ఆహారం అదత్వా ఛాతకేహి సునఖేహి ఖాదాపేన్తి. తే ముహుత్తేన అట్ఠిసఙ్ఖలికమేవ కరోన్తి. సమ్పరాయికోతి సమ్పరాయే దుతియత్తభావే విపాకోతి అత్థో.

౧౭౦. ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానన్తి నిబ్బానం. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ కామేసు ఛన్దరాగో వినీయతి చేవ పహీయతి చ, తస్మా నిబ్బానం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానన్తి చ వుత్తం. సామం వా కామే పరిజానిస్సన్తీతి సయం వా తే కామే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిస్సన్తి. తథత్తాయాతి తథభావాయ. యథాపటిపన్నోతి యాయ పటిపదాయ పటిపన్నో.

౧౭౧. ఖత్తియకఞ్ఞా వాతిఆది అపరిత్తేన విపులేన కుసలేన గహితపటిసన్ధికం వత్థాలఙ్కారాదీని లభనట్ఠానే నిబ్బత్తం దస్సేతుం వుత్తం. పన్నరసవస్సుద్దేసికాతి పన్నరసవస్సవయా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. వయపదేసం కస్మా గణ్హాతి? వణ్ణసమ్పత్తిదస్సనత్థం. మాతుగామస్స హి దుగ్గతకులే నిబ్బత్తస్సాపి ఏతస్మిం కాలే థోకం థోకం వణ్ణాయతనం పసీదతి. పురిసానం పన వీసతివస్సకాలే పఞ్చవీసతివస్సకాలే పసన్నం హోతి. నాతిదీఘాతిఆదీహి ఛదోసవిరహితం సరీరసమ్పత్తిం దీపేతి. వణ్ణనిభాతి వణ్ణోయేవ.

జిణ్ణన్తి జరాజిణ్ణం. గోపానసివఙ్కన్తి గోపానసీ వియ వఙ్కం. భోగ్గన్తి భగ్గం, ఇమినాపిస్స వఙ్కభావమేవ దీపేతి. దణ్డపరాయణన్తి దణ్డపటిసరణం దణ్డదుతియం. పవేధమానన్తి కమ్పమానం. ఆతురన్తి జరాతురం. ఖణ్డదన్తన్తి జిణ్ణభావేన ఖణ్డితదన్తం. పలితకేసన్తి పణ్డరకేసం. విలూనన్తి లుఞ్చిత్వా గహితకేసం వియ ఖల్లాటం. ఖలితసిరన్తి మహాఖల్లాటసీసం. వలినన్తి సఞ్జాతవలిం. తిలకాహతగత్తన్తి సేతకాళతిలకేహి వికిణ్ణసరీరం. ఆబాధికన్తి బ్యాధికం. దుక్ఖితన్తి దుక్ఖపత్తం.

బాళ్హగిలానన్తి అధిమత్తగిలానం. సివథికాయ ఛడ్డితన్తి ఆమకసుసానే పాతితం. సేసమేత్థ సతిపట్ఠానే వుత్తమేవ. ఇధాపి నిబ్బానంయేవ ఛన్దరాగవినయో.

౧౭౩. నేవ తస్మిం సమయే అత్తబ్యాబాధాయాతి తస్మిం సమయే అత్తనోపి దుక్ఖత్థాయ న చేతేతి. అబ్యాబజ్ఝంయేవాతి నిద్దుక్ఖమేవ.

౧౭౪. యం, భిక్ఖవే, వేదనా అనిచ్చాతి, భిక్ఖవే, యస్మా వేదనా అనిచ్చా, తస్మా అయం అనిచ్చాదిఆకారోవ వేదనాయ ఆదీనవోతి అత్థో, నిస్సరణం వుత్తప్పకారమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.