౨. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

వేసాలినగరవణ్ణనా

౧౪౬. ఏవం మే సుతన్తి మహాసీహనాదసుత్తం. తత్థ వేసాలియన్తి ఏవంనామకే నగరే. తం కిర అపరాపరం విసాలీభూతతాయ ‘‘వేసాలీ’’తి సఙ్ఖం గతం. తత్రాయం అనుపుబ్బకథా – బారాణసిరఞ్ఞో కిర అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో సణ్ఠాసి. సా ఞత్వా రఞ్ఞో నివేదేసి. రాజా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా సమ్మా పరిహరీయమానా గబ్భపరిపాకకాలే విజాయనఘరం పావిసి. పుఞ్ఞవన్తీనం పచ్చూససమయే గబ్భవుట్ఠానం హోతి, సా చ తాసం అఞ్ఞతరా, తేన పచ్చూససమయే అలత్తకపటలబన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసం మంసపేసిం విజాయి. తతో ‘‘అఞ్ఞా దేవియో సువణ్ణబిమ్బసదిసే పుత్తే విజాయన్తి, అగ్గమహేసీ మంసపేసిన్తి రఞ్ఞో పురతో మమ అవణ్ణో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా తేన అవణ్ణభయేన తం మంసపేసిం ఏకస్మిం భాజనే పక్ఖిపిత్వా పటికుజ్జిత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా గఙ్గాయ సోతే పక్ఖిపాపేసి. మనుస్సేహి ఛడ్డితమత్తే దేవతా ఆరక్ఖం సంవిదహింసు. సువణ్ణపట్టకఞ్చేత్థ జాతిహిఙ్గులకేన ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా పజా’’తి లిఖిత్వా బన్ధింసు. తతో తం భాజనం ఊమిభయాదీహి అనుపద్దుతం గఙ్గాసోతేన పాయాసి.

తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో గోపాలకకులం నిస్సాయ గఙ్గాతీరే విహరతి. సో పాతోవ గఙ్గం ఓతిణ్ణో తం భాజనం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పంసుకూలసఞ్ఞాయ అగ్గహేసి. అథేత్థ తం అక్ఖరపట్టికం రాజముద్దికాలఞ్ఛనం చ దిస్వా ముఞ్చిత్వా తం మంసపేసిం అద్దస, దిస్వానస్స ఏతదహోసి ‘‘సియా గబ్భో, తథా హిస్స దుగ్గన్ధపూతికభావో నత్థీ’’తి. అస్సమం నేత్వా సుద్ధే ఓకాసే ఠపేసి. అథ అడ్ఢమాసచ్చయేన ద్వే మంసపేసియో అహేసుం. తాపసో దిస్వా సాధుతరం ఠపేసి. తతో పున అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకమేకిస్సా మంసపేసియా హత్థపాదసీసానమత్థాయ పఞ్చ పఞ్చ పిళకా ఉట్ఠహింసు. అథ తతో అడ్ఢమాసచ్చయేన ఏకా మంసపేసి సువణ్ణబిమ్బసదిసో దారకో, ఏకా దారికా అహోసి.

తేసు తాపసస్స పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి, అఙ్గుట్ఠకతో చస్స ఖీరం నిబ్బత్తి. తతో పభుతి చ ఖీరభత్తం అలభిత్థ, సో భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖీరం దారకానం ముఖే ఆసిఞ్చతి. తేసం ఉదరం యం యం పవిసతి, తం తం సబ్బం మణిభాజనగతం వియ దిస్సతి, ఏవం నిచ్ఛవీ అహేసుం. అపరే ఆహు ‘‘సిబ్బేత్వా ఠపితా వియ నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం లీనా ఛవి అహోసీ’’తి. ఏవం తే నిచ్ఛవితాయ వా లీనచ్ఛవితాయ వా లిచ్ఛవీతి పఞ్ఞాయింసు.

తాపసో దారకే పోసేన్తో ఉస్సూరే గామం సిక్ఖాయ పవిసతి, అతిదివా పటిక్కమతి. తస్స తం బ్యాపారం ఞత్వా గోపాలకా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, పబ్బజితానం దారకపోసనం పలిబోధో, అమ్హాకం దారకే దేథ, మయం పోసేస్సామ, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి. తాపసో సాధూతి పటిస్సుణి. గోపాలకా దుతియదివసే మగ్గం సమం కత్వా పుప్ఫేహి ఓకిరిత్వా ధజపటాకా ఉస్సాపేత్వా తూరియేహి వజ్జమానేహి అస్సమం ఆగతా. తాపసో – ‘‘మహాపుఞ్ఞా దారకా అప్పమాదేన వడ్ఢేథ, వడ్ఢేత్వా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహం కరోథ, పఞ్చగోరసేన రాజానం తోసేత్వా భూమిభాగం గహేత్వా నగరం మాపేథ, తత్థ కుమారం అభిసిఞ్చథా’’తి వత్వా దారకే అదాసి. తే సాధూతి పటిస్సుణిత్వా దారకే నేత్వా పోసేసుం.

దారకా వుద్ధిమన్వాయ కీళన్తా వివాదట్ఠానేసు అఞ్ఞే గోపాలకదారకే హత్థేనపి పాదేనపి పహరన్తి. తే రోదన్తి. ‘‘కిస్స రోదథా’’తి చ మాతాపితూహి వుత్తా ‘‘ఇమే నిమ్మాతాపితికా తాపసపోసితా అమ్హే అతిపహరన్తీ’’తి వదన్తి. తతో తేసం మాతాపితరో ‘‘ఇమే దారకా అఞ్ఞే దారకే వినాసేన్తి దుక్ఖాపేన్తి, న ఇమే సఙ్గహేతబ్బా, వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తి ఆహంసు. తతో పభుతి కిర సో పదేసో వజ్జీతి వుచ్చతి యోజనసతికో పరిమాణేన. అథ తం పదేసం గోపాలకా రాజానం తోసేత్వా అగ్గహేసుం. తత్థ చ నగరం మాపేత్వా సోళసవస్సుద్దేసికం కుమారం అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం అకంసు. తాయ చస్స దారికాయ సద్ధిం వివాహం కత్వా కతికం అకంసు ‘‘బాహిరకదారికా న ఆనేతబ్బా, ఇతో దారికా న కస్సచి దాతబ్బా’’తి. తేసం పఠమసంవాసేన ద్వే దారకా జాతా ధీతా చ పుత్తో చ. ఏవం సోళసక్ఖత్తుం ద్వే ద్వే జాతా. తతో తేసం దారకానం యథాక్కమం వడ్ఢన్తానం ఆరాముయ్యాననివాసట్ఠానపరివారసమ్పత్తిం గహేతుం అప్పహోన్తా నగరం తిక్ఖత్తుం గావుతన్తరేన గావుతన్తరేన పరిక్ఖిపింసు. తస్స పునప్పునం విసాలీకతత్తా వేసాలీత్వేవ నామం జాతం. తేన వుత్తం ‘‘వేసాలియన్తి ఏవం నామకే నగరే’’తి.

౦౧. బహినగరేతి నగరస్స బహి, న అమ్బపాలివనం వియ అన్తోనగరస్మిం. అయం పన జీవకమ్బవనం వియ నగరస్స బహిద్ధా వనసణ్డో. తేన వుత్తం ‘‘బహినగరే’’తి. అపరపురేతి పురస్స అపరే, పచ్ఛిమదిసాయన్తి అత్థో. వనసణ్డేతి సో కిర వనసణ్డో నగరస్స పచ్ఛిమదిసాయం గావుతమత్తే ఠానే. తత్థ మనుస్సా భగవతో గన్ధకుటిం కత్వా తం పరివారేత్వా భిక్ఖూనం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానచఙ్కమలేణకుటిమణ్డపాదీని పతిట్ఠపేసుం, భగవా తత్థ విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘అపరపురే వనసణ్డే’’తి. సునక్ఖత్తోతి తస్స నామం. లిచ్ఛవీనం పన పుత్తత్తా లిచ్ఛవిపుత్తోతి వుత్తో. అచిరపక్కన్తోతి విబ్భమిత్వా గిహిభావూపగమనేన అధునాపక్కన్తో. పరిసతీతి పరిసమజ్ఝే. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి ఏత్థ మనుస్సధమ్మా నామ దసకుసలకమ్మపథా. తే పటిసేధేతుం న సక్కోతి. కస్మా? ఉపారమ్భభయా. వేసాలియఞ్హి బహూ మనుస్సా రతనత్తయే పసన్నా బుద్ధమామకా ధమ్మమామకా సఙ్ఘమామకా. తే దసకుసలకమ్మపథమత్తమ్పి నత్థి సమణస్స గోతమస్సాతి వుత్తే త్వం కత్థ భగవన్తం పాణం హనన్తం అద్దస, కత్థ అదిన్నం ఆదియన్తన్తిఆదీని వత్వా అత్తనో పమాణం న జానాసి? కిం దన్తా మే అత్థీతి పాసాణసక్ఖరా ఖాదసి, అహినఙ్గుట్ఠే గణ్హితుం వాయమసి, కకచదన్తేసు పుప్ఫావళికం కీళితుం ఇచ్ఛసి? ముఖతో తే దన్తే పాతేస్సామాతి వదేయ్యుం. సో తేసం ఉపారమ్భభయా ఏవం వత్తుం న సక్కోతి.

వేసాలినగరవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా

తతో ఉత్తరిం పన విసేసాధిగమం పటిసేధేన్తో ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి ఆహ.

తత్థ అలమరియం ఞాతున్తి అలమరియో, అరియభావాయ సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఞాణదస్సనమేవ ఞాణదస్సనవిసేసో. అలమరియో చ సో ఞాణదస్సనవిసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. ఞాణదస్సనన్తి దిబ్బచక్ఖుపి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. ‘‘అప్పమత్తో సమానో ఞాణదస్సనం ఆరాధేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౧౧) హి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖు ఞాణదస్సనం నామ. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౫) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ‘‘అభబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౬) ఏత్థ మగ్గో. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసు విహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది, అకుప్పా మే చేతోవిముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (మహావ. ౧౬) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది సత్తాహకాలఙ్కతో ఆళారో కాళామో’’తి (మ. ని. ౨.౩౪౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ఇధ పన లోకుత్తరమగ్గో అధిప్పేతో. తఞ్హి సో భగవతో పటిసేధేతి.

తక్కపరియాహతన్తి ఇమినా ఆచరియం పటిబాహతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – సమణేన గోతమేన ఆచరియే ఉపసఙ్కమిత్వా సుఖుమం ధమ్మన్తరం గహితం నామ నత్థి, తక్కపరియాహతం పన తక్కేత్వా ఏవం భవిస్సతి ఏవం భవిస్సతీతి తక్కపరియాహతం ధమ్మం దేసేతీతి. వీమంసానుచరితన్తి ఇమినా చస్స లోకియపఞ్ఞం అనుజానాతి. సమణో గోతమో పఞ్ఞవా, సో తం పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇన్దవజిరూపమం వీమంసం ఏవం వట్టిస్సతి, ఏవం వట్టిస్సతీతి ఇతో చితో చ అనుచరాపేత్వా వీమంసాయ అనుచరితం ధమ్మం దేసేతి. సయంపటిభానన్తి ఇమినాస్స ధమ్మేసు పచ్చక్ఖభావం పటిబాహతి. ఏవం హిస్స అహోసి – సమణస్స గోతమస్స సుఖుమం ధమ్మన్తరం విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా పచ్చవేక్ఖణా వా నత్థి, అయం పన లద్ధపరిసో, రాజానం చక్కవత్తిం వియ నం చత్తారో వణ్ణా పరివారేన్తి, సుఫుసితం పనస్స దన్తావరణం, ముదుకా జివ్హా, మధురో సరో, అనేలగళా వాచా, సో యం యదేవస్స ఉపట్ఠాతి, తం తం గహేత్వా సయంపటిభానం కథేన్తో మహాజనం రఞ్జేతీతి.

యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స చ ఖో అత్థాయ అస్స ధమ్మో దేసితో. సేయ్యథిదం, రాగపటిఘాతత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం, దోసప్పటిఘాతత్థాయ మేత్తాభావనా, మోహపటిఘాతత్థాయ పఞ్చ ధమ్మా, వితక్కూపచ్ఛేదాయ ఆనాపానస్సతి.

సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి సో ధమ్మో యో తం యథాదేసితం కరోతి, తస్స తక్కరస్స సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన వట్టదుక్ఖక్ఖయాయ నియ్యాతి గచ్ఛతి తమత్థం సాధేతీతి దీపేతి. ఇదం పనేస న అత్తనో అజ్ఝాసయేన వదతి. బుద్ధానఞ్హి ధమ్మో అనియ్యానికోతి ఏవమేవం పవేదేయ్య, న పన సక్కోతి వత్తుం. కస్మా? ఉపారమ్భభయా. వేసాలియఞ్హి బహూ సోతాపన్న-సకదాగామి-అనాగామిఉపాసకా. తే ఏవం వదేయ్యుం ‘‘సునక్ఖత్త త్వం భగవతా దేసితధమ్మో అనియ్యానికోతి వదసి, యది అయం ధమ్మో అనియ్యానికో, ఇమస్మిం నగరే ఇమే కస్మా ఏత్తకా సోతాపన్నా జాతా, ఏత్తకా సకదాగామీ, ఏత్తకా అనాగామీతి పుబ్బే వుత్తనయేన ఉపారమ్భం కరేయ్యు’’న్తి. సో ఇమినా ఉపారమ్భభయేన అనియ్యానికోతి వత్తుం అసక్కోన్తో అజ్జునేన విస్సట్ఠకణ్డం వియ అస్స ధమ్మో అమోఘో నియ్యాతి, అబ్భన్తరే పనస్స కిఞ్చి నత్థీతి వదతి.

అస్సోసి ఖోతి వేసాలియం బ్రాహ్మణకులసేట్ఠికులాదీసు తత్థ తత్థ పరిసమజ్ఝే ఏవం భాసమానస్స తం వచనం సుణి, న పన పటిసేధేసి. కస్మా? కారుఞ్ఞతాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి అయం కుద్ధో ఝాయమానం వేళువనం వియ పక్ఖిత్తలోణం ఉద్ధనం వియ చ కోధవసేన పటపటాయతి, మయా పటిబాహితో పన మయిపి ఆఘాతం బన్ధిస్సతి, ఏవమస్స తథాగతే చ మయి చాతి ద్వీసు జనేసు ఆఘాతో అతిభారియో భవిస్సతీతి కారుఞ్ఞతాయ న పటిసేధేసి. అపి చస్స ఏవం అహోసి, బుద్ధానం అవణ్ణకథనం నామ పుణ్ణచన్దే దోసారోపనసదిసం, కో ఇమస్స కథం గణ్హిస్సతి? సయమేవ ఖేళే పచ్ఛిన్నే ముఖే సుక్ఖే ఓరమిస్సతీతి ఇమినా కారణేన న పటిసేధేసి. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతపరియేసనతో అపగతో.

౧౪౭. కోధనోతి చణ్డో ఫరుసో. మోఘపురిసోతి తుచ్ఛపురిసో. యస్స హి తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, తం బుద్ధా ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తి. ఉపనిస్సయే సతిపి తస్మిం ఖణే మగ్గే వా ఫలే వా అసతి ‘‘మోఘపురిసో’’తి వదన్తియేవ. ఇమస్స పన తస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో సముచ్ఛిన్నోయేవ, తేన తం ‘‘మోఘపురిసో’’తి ఆహ. కోధా చ పనస్స ఏసా వాచా భాసితాతి ఏసా చ పనస్స వాచా కోధేన భాసితా.

కస్మా పనేస భగవతో కుద్ధోతి? అయఞ్హి పుబ్బే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛి. అథస్స భగవా కథేసి. సో దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేత్వా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దేవలోకే ఓలోకేన్తో నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనమిస్సకవనేసు దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే దేవపుత్తే చ దేవధీతరో చ దిస్వా ఏతేసం ఏవరూపాయ అత్తభావసమ్పత్తియా ఠితానం కీవమధురో ను ఖో సద్దో భవిస్సతీతి సద్దం సోతుకామో హుత్వా దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛి. భగవా పనస్స దిబ్బసోతధాతుయా ఉపనిస్సయో నత్థీతి ఞత్వా పరికమ్మం న కథేసి. న హి బుద్ధా ఉపనిస్సయవిరహిత తస్స పరికమ్మం కథేన్తి. సో భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా చిన్తేసి ‘‘అహం సమణం గోతమం పఠమం దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, సో ‘మయ్హం తం సమ్పజ్జతు వా మా వా సమ్పజ్జతూ’తి కథేసి. అహం పన పచ్చత్తపురిసకారేన తం నిబ్బత్తేత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, తం మే న కథేసి. అద్ధాస్స ఏవం హోతి ‘అయం రాజపబ్బజితో దిబ్బచక్ఖుఞాణం నిబ్బత్తేత్వా దిబ్బసోతధాతుఞాణం నిబ్బత్తేత్వా చేతోపరియఞాణం నిబ్బత్తేత్వా ఆసవానం ఖయఞాణం నిబ్బత్తేత్వా మయా సమసమో భవిస్సతీ’తి ఇస్సామచ్ఛరియవసేన మయ్హం న కథేతీ’’తి. భియ్యోసో ఆఘాతం బన్ధిత్వా కాసాయాని ఛడ్డేత్వా గిహిభావం పత్వాపి న తుణ్హీభూతో విచరతి. దసబలం పన అసతా తుచ్ఛేన అబ్భాచిక్ఖన్తో విచరతి. తేనాహ భగవా ‘‘కోధా చ పనస్స ఏసా వాచా భాసితా’’తి.

వణ్ణో హేసో, సారిపుత్తాతి, సారిపుత్త, తథాగతేన సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేన్తేన ఏతదత్థమేవ వాయామో కతో ‘‘దేసనాధమ్మో మే నియ్యానికో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా యో ఏవం వదేయ్య, సో వణ్ణంయేవ తథాగతస్స భాసతి. వణ్ణో హేసో, సారిపుత్త, తథాగతస్స గుణో ఏసో తథాగతస్స, న అగుణోతి దస్సేతి.

అయమ్పి హి నామ సారిపుత్తాతిఆదినా కిం దస్సేతి? సునక్ఖత్తేన పటిసిద్ధస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స అత్తని అత్థితం దస్సేతి. భగవా కిర అయం, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తో మోఘపురిసో నత్థి తథాగతస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి వదతి. మయ్హఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం నామ అత్థి, ఇద్ధివిధఞాణం నామ అత్థి, దిబ్బసోతధాతుఞాణం నామ అత్థి, చేతోపరియఞాణం నామ అత్థి, దసబలఞాణం నామ అత్థి, చతువేసారజ్జఞాణం నామ అత్థి, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం నామ అత్థి, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం నామ అత్థి, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం నామ అత్థి, సబ్బేపి చేతే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాయేవ. ఏవరూపేసు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేసు ఏకస్సాపి విజాననసమత్థం ధమ్మన్వయమత్తమ్పి నామ ఏతస్స మోఘపురిసస్స న భవిస్సతీతి ఏతమత్థం దస్సేతుం అయమ్పి హి నామ సారిపుత్తాతిఆదినా నయేన ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అన్వేతీతి అన్వయో, జానాతి, అనుబుజ్ఝతీతి అత్థో. ధమ్మస్స అన్వయో ధమ్మన్వయో, తం తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిధమ్మం జాననపఞ్ఞాయేతం అధివచనం. ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదీహి ఏవరూపమ్పి నామ మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం విజ్జమానమేవ అత్థీతి జానితుం తస్స మోఘపురిసస్స ధమ్మన్వయోపి న భవిస్సతీతి దస్సేతి. ఇద్ధివిధఞాణాదీసుపి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసబలఞాణాదివణ్ణనా

౧౪౮. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి చేతోపరియఞాణానన్తరం తిస్సో విజ్జా వత్తబ్బా సియుం, యస్మా పన తాసు వుత్తాసు ఉపరి దసబలఞాణం న పరిపూరతి, తస్మా తా అవత్వా తథాగతస్స దసబలఞాణం పరిపూరం కత్వా దస్సేన్తో దస ఖో పనిమాని సారిపుత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతబలానీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్సేవ బలాని. యథా వా పుబ్బబుద్ధానం బలాని పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతాని, తథా ఆగతబలానీతిపి అత్థో. తత్థ దువిధం తథాగతబలం కాయబలఞ్చ ఞాణబలఞ్చ. తేసు కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘కాలావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి.

ఇమాని హి దస హత్థికులాని. తత్థ కాలావకన్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం, తం ఏకస్స కాలావకహత్థినో. యం దసన్నం కాలావకానం బలం, తం ఏకస్స గఙ్గేయ్యస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం, తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం, తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం, తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం, తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం, తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం, తం ఏకస్స హేమవతస్స. యం దసన్నం హేమవతానం, తం ఏకస్స ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం, తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం తం ఏకస్స తథాగతస్స. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థిగణనాయ హత్థీనం కోటిసహస్సానం పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం.

ఞాణబలం పన పాళియం తావ ఆగతమేవ. దసబలఞాణం, చతువేసారజ్జఞాణం, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం. సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౪) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీతి ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని ఞాణసహస్సాని, ఏతం ఞాణబలం నామ. ఇధాపి ఞాణబలమేవ అధిప్పేతం. ఞాణఞ్హి అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చ బలన్తి వుత్తం.

యేహి బలేహి సమన్నాగతోతి యేహి దసహి ఞాణబలేహి ఉపేతో సముపేతో. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో. సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అకమ్పనియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసహి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానోవ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దీపేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ఇతి రూపన్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి. బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసిట్ఠం. చక్క-సద్దో పనాయం –

సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;

దానే రతనధమ్మూర-చక్కాదీసు చ దిస్సతి;

ధమ్మచక్కే ఇధ మతో, తఞ్చ ద్వేధా విభావయే.

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం పవత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఉరచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧; సం. ని. ౨.౧౬౨) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం ధమ్మచక్కే అధిప్పేతో.

తం పన ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చేవ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియబలావహం పటివేధఞాణం. కరుణాపభావితం సావకానం అరియబలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరదసబలతో పట్ఠాయ వా యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.

ఇదాని యేహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, యాని ఆదితోవ ‘‘దస ఖో పనిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి నిక్ఖిత్తాని, తాని విత్థారతో దస్సేతుం కతమాని దస? ఇధ, సారిపుత్త, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తియాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. తం భగవా ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం. యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠాన’’న్తి పజానన్తో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. అభిధమ్మే పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం ఞాణ’’న్తిఆదినా (విభ. ౮౦౯) నయేన విత్థారితమేవ. యమ్పీతి యేన ఞాణేన. ఇదమ్పి, సారిపుత్త, తథాగతస్సాతి ఇదమ్పి ఠానాట్ఠానఞాణం తథాగతస్స తథాగతబలం నామ హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా.

కమ్మసమాదానానన్తి సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చేవ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం. కమ్మం హేతు. ఇమస్స పన ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౦) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

సబ్బత్థగామినిన్తి సబ్బగతిగామినిం అగతిగామినిఞ్చ. పటిపదన్తి మగ్గం. యథాభూతం పజానాతీతి బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స చేతనా తిరచ్ఛానయోనిగామినీతి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావం జానాతి. ఇమస్స చ ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో అయం మగ్గో అయం పటిపదా నిరయగామీతి పజానాతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౧) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

అనేకధాతున్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా ధాతూహి బహుధాతుం. నానాధాతున్తి తాసంయేవ ధాతూనం విలక్ఖణతాయ నానప్పకారధాతుం. లోకన్తి ఖన్ధాయతనధాతులోకం. యథాభూతం పజానాతీతి తాసం తాసం ధాతూనం అవిపరీతతో సభావం పటివిజ్ఝతి. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో ఖన్ధనానత్తం పజానాతీ’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.

నానాధిముత్తికతన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావం. ఇదమ్పి ఞాణం, ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో పజానాతి సన్తి సత్తా హీనాధిముత్తికా’’తి ఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.

పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో పరేసం హీనసత్తానం. ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం. వేనేయ్యవసేన పన ద్వేధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావం అపరభావఞ్చ, వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చాతి అత్థో. ఇమస్సపి ఞాణస్స విత్థారకథా – ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం ఞాణం, ఇధ తథాగతో సత్తానం ఆసయం పజానాతి అనుసయం పజానాతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౪) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.

ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం రూపీ రూపాని పస్సతీతిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసన్తి హానభాగియధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియధమ్మం. వుట్ఠానన్తి ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం. తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తపగుణజ్ఝానఞ్చేవ భవఙ్గఫలసమాపత్తియో చ. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి. తస్మా ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. భవఙ్గేన పన సబ్బజ్ఝానేహి వుట్ఠానం హోతి. ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి. తం సన్ధాయ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం ఞాణం, ఝాయీతి చత్తారో ఝాయీ, అత్థేకచ్చో ఝాయీ సమ్పత్తింయేవ సమానం విపత్తీతి పచ్చేతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౨౮) నయేన అభిధమ్మే విత్థారితం. సత్తన్నం ఞాణానం విత్థారకథావినిచ్ఛయో సమ్మోహవినోదనియం విభఙ్గట్ఠకథాయం వుత్తో. పుబ్బేనివాసానుస్సతిదిబ్బచక్ఖుఞాణకథా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా. ఆసవక్ఖయకథా భయభేరవే.

౧౪౯. ఇమాని ఖో సారిపుత్తాతి యాని పుబ్బే ‘‘దస ఖో పనిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి అవోచం, ఇమాని తానీతి అప్పనం కరోతి. తత్థ పరవాదీకథా హోతి – దసబలఞాణం నామ పాటియేక్కం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవాయం పభేదోతి. తం న తథా దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దసబలఞాణఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం తమ్పి తతో అవసేసమ్పి పజానాతి. దసబలఞాణేసు హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి. దుతియం కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవ. తతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ. చతుత్థం ధాతునానత్తకారణమేవ. పఞ్చమం సత్తానం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ. ఛట్ఠం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ. సత్తమం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ. అట్ఠమం పుబ్బేనివుత్థఖన్ధసన్తతిమేవ. నవమం సత్తానం చుతిపటిసన్ధిమేవ. దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరిఞ్చ పజానాతి. ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి, మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి. అపిచ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘దసబలఞాణం నామ ఏతం సవితక్కసవిచారం అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్కఅవిచారం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తి? జానన్తో పటిపాటియా సత్త ఞాణాని సవితక్కసవిచారానీతి వక్ఖతి. తతో పరాని ద్వే అవితక్కఅవిచారానీతి వక్ఖతి. ఆసవక్ఖయఞాణం సియా సవితక్కసవిచారం, సియా అవితక్కవిచారమత్తం, సియా అవితక్కఅవిచారన్తి వక్ఖతి. తథా పటిపాటియా సత్త కామావచరాని, తతో పరాని ద్వే రూపావచరాని, అవసానే ఏకం లోకుత్తరన్తి వక్ఖతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన సవితక్కసవిచారమేవ కామావచరమేవ లోకియమేవాతి వక్ఖతి.

ఏవమేత్థ అనుపదవణ్ణనం కత్వా ఇదాని యస్మా తథాగతో పఠమంయేవ ఠానాట్ఠానఞాణేన వేనేయ్యసత్తానం ఆసవక్ఖయాధిగమస్స చేవ అనధిగమస్స చ ఠానాట్ఠానభూతం కిలేసావరణాభావం పస్సతి, లోకియసమ్మాదిట్ఠిట్ఠానదస్సనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిట్ఠానాభావదస్సనతో చ. అథ నేసం కమ్మవిపాకఞాణేన విపాకావరణాభావం పస్సతి, తిహేతుకపటిసన్ధిదస్సనతో. సబ్బత్థగామినీపటిపదాఞాణేన కమ్మావరణాభావం పస్సతి, అనన్తరియకమ్మాభావదస్సనతో. ఏవం అనావరణానం అనేకధాతునానాధాతుఞాణేన అనుకూలధమ్మదేసనత్థం చరియవిసేసం పస్సతి, ధాతువేమత్తదస్సనతో. అథ నేసం నానాధిముత్తికతాఞాణేన అధిముత్తిం పస్సతి, పయోగం అనాదియిత్వాపి అధిముత్తివసేన ధమ్మదేసనత్థం. అథేవం దిట్ఠాధిముత్తీనం యథాసత్తి యథాబలం ధమ్మం దేసేతుం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం పస్సతి, సద్ధాదీనం తిక్ఖముదుభావదస్సనతో. ఏవం పరిఞ్ఞాతిన్ద్రియపరోపరియత్తా పన తే సచే దూరే హోన్తి, పఠమజ్ఝానాదీసు వసీభూతత్తా ఇద్ధివిసేసేన తే ఖిప్పం ఉపగచ్ఛతి. ఉపగన్త్వా చ నేసం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బజాతిభావనం, దిబ్బచక్ఖుఞాణానుభావతో పత్తబ్బేన చేతోపరియఞాణేన సమ్పతి చిత్తవిసేసం పస్సన్తో ఆసవక్ఖయఞాణానుభావేన ఆసవక్ఖయగామినియా పటిపదాయ విగతసమ్మోహత్తా ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ఇమినా అనుక్కమేన ఇమాని దసబలాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

తం, సారిపుత్త, వాచం అప్పహాయాతిఆదీసు పున ఏవరూపిం వాచం న వక్ఖామీతి వదన్తో తం వాచం పజహతి నామ. పున ఏవరూపం చిత్తం న ఉప్పాదేస్సామీతి చిన్తేన్తో చిత్తం పజహతి నామ. పున ఏవరూపం దిట్ఠిం న గణ్హిస్సామీతి పజహన్తో దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జతి నామ, తథా అకరోన్తో నేవ పజహతి, న పటినిస్సజ్జతి. సో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయేతి యథా నిరయపాలేహి ఆహరిత్వా నిరయే ఠపితో, ఏవం నిరయే ఠపితోయేవాతి వేదితబ్బో.

ఇదానిస్స అత్థసాధకం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ సీలసమ్పన్నోతిఆదీసు లోకియలోకుత్తరా సీలసమాధిపఞ్ఞా వేదితబ్బా. లోకుత్తరవసేనేవ వినివత్తేతుమ్పి వట్టతి. అయఞ్హి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవేహి సీలసమ్పన్నో, సమ్మావాయామసతిసమాధీహి సమాధిసమ్పన్నో, సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పేహి పఞ్ఞాసమ్పన్నో, సో ఏవం సీలాదిసమ్పన్నో భిక్ఖు యథా దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అఞ్ఞం ఆరాధేతి అరహత్తం పాపుణాతి, ఏవంసమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి ఇమమ్పి కారణం ఏవరూపమేవ. యథా హి మగ్గానన్తరం అవిరజ్ఝిత్వావ ఫలం నిబ్బత్తతి, ఏవమేవ ఇమస్సాపి పుగ్గలస్స చుతిఅనన్తరం అవిరజ్ఝిత్వావ నిరయే పటిసన్ధి హోతీతి దస్సేతి. సకలస్మిఞ్హి బుద్ధవచనే ఇమాయ ఉపమాయ గాళ్హతరం కత్వా వుత్తఉపమా నామ నత్థి.

౧౫౦. వేసారజ్జానీతి ఏత్థ సారజ్జపటిపక్ఖో వేసారజ్జం, చతూసు ఠానేసు సారజ్జాభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్ర వతాతి తేసు వత అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. సహధమ్మేనాతి సహేతునా సకారణేన వచనేన సునక్ఖత్తో వియ విప్పలపన్తో అప్పమాణం. నిమిత్తమేతన్తి ఏత్థ పుగ్గలోపి ధమ్మోపి నిమిత్తన్తి అధిప్పేతో. తం పుగ్గలం న పస్సామి, యో మం పటిచోదేస్సతి, తం ధమ్మం న పస్సామి, యం దస్సేత్వా అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధోతి మం పటిచోదేస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఖేమప్పత్తోతి ఖేమం పత్తో, సేసపదద్వయం ఇమస్సేవ వేవచనం. సబ్బఞ్హేతం వేసారజ్జఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. దసబలస్స హి అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధోతి చోదకం పుగ్గలం వా చోదనాకారణం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మం వా అపస్సతో సభావబుద్ధోయేవ వా సమానో అహం బుద్ధోస్మీతి వదామీతి పచ్చవేక్ఖన్తస్స బలవతరం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం వేసారజ్జం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘ఖేమప్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అన్తరాయికా ధమ్మాతి ఏత్థ పన అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా, తే అత్థతో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తఞ్హి అన్తమసో దుక్కట-దుబ్భాసితమ్పి మగ్గఫలానం అన్తరాయం కరోతి. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతో. మేథునం సేవతో హి యస్స కస్సచి నిస్సంసయమేవ మగ్గఫలానం అన్తరాయో హోతి. యస్స ఖో పన తేసు అత్థాయాతి రాగక్ఖయాదీసు యస్స అత్థాయ. ధమ్మో దేసితోతి అసుభభావనాదిధమ్మో కథితో. తత్ర వత మన్తి తస్మిం అనియ్యానికధమ్మే మం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

దసబలఞాణాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠపరిసవణ్ణనా

౧౫౧. ‘‘అట్ఠ ఖో ఇమా సారిపుత్తా’’తి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనత్థం. యథా హి బ్యత్తం పరిసం అజ్ఝోగాహేత్వా విఞ్ఞూనం చిత్తం ఆరాధనసమత్థాయ కథాయ ధమ్మకథికస్స ఛేకభావో పఞ్ఞాయతి, ఏవం ఇమా అట్ఠ పరిసా పత్వా వేసారజ్జఞాణస్స వేసారజ్జభావో సక్కా ఞాతున్తి వేసారజ్జఞాణస్స బలం దస్సేన్తో, అట్ఠ ఖో ఇమా సారిపుత్తాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఖత్తియపరిసాతి ఖత్తియానం సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానం, ఏస నయో సబ్బత్థ. మారకాయికానం పన సన్నిపతిత్వా నిసిన్నట్ఠానం మారపరిసా వేదితబ్బా, న మారానం. సబ్బాపి చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన గహితా. మనుస్సా హి ‘‘ఏత్థ రాజా నిసిన్నో’’తి పకతివచనమ్పి వత్తుం న సక్కోన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి. ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియపరిసా. బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసు కుసలా హోన్తి, గహపతయో నానావోహారేసు చేవ అక్ఖరచిన్తాయ చ. సమణా సకవాదపరవాదేసు కుసలా హోన్తి. తేసం మజ్ఝే ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారో. అమనుస్సాపి ఉగ్గా హోన్తి. అమనుస్సోతి హి వుత్తమత్తేపి మనుస్సానం సకలసరీరం సఙ్కమ్పతి, తేసం రూపం వా దిస్వా సద్దం వా సుత్వా సత్తా విసఞ్ఞినో హోన్తి. ఏవం అమనుస్సపరిసా ఉగ్గా. తాసుపి ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారో. ఇతి ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన తా గహితాతి వేదితబ్బా.

అజ్ఝోగాహతీతి అనుపవిసతి. అనేకసతం ఖత్తియపరిసన్తి బిమ్బిసారసమాగమ ఞాతిసమాగమ లిచ్ఛవీసమాగమసదిసం. అఞ్ఞేసుపి చక్కవాళేసు లబ్భతియేవ. కిం పన భగవా అఞ్ఞాని చక్కవాళానిపి గచ్ఛతీతి? ఆమ గచ్ఛతి. కీదిసో హుత్వా? యాదిసా తే, తాదిసోయేవ. తేనేవాహ ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, ఆనన్ద, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం ఉపసఙ్కమితా, తత్థ యాదిసకో తేసం వణ్ణో హోతి, తాదిసకో మయ్హం వణ్ణో హోతి. యాదిసకో తేసం సరో హోతి, తాదిసకో మయ్హం సరో హోతి. ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేమి సమాదపేమి సముత్తేజేమి సమ్పహంసేమి. భాసమానఞ్చ మం న జానన్తి ‘కో ను ఖో అయం భాసతి దేవో వా మనుస్సో వా’తి. ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా అన్తరధాయామి. అన్తరహితఞ్చ మం న జానన్తి ‘కో ను ఖో అయం అన్తరహితో దేవో వా మనుస్సో వా’’’తి (దీ. ని. ౨.౧౭౨).

ఖత్తియా కేయూరఙ్గదమాలాగన్ధాదివిభూసితా నానావిరాగవసనా ఆముక్కమణికుణ్డలా మోళిధరా హోన్తి. కిం భగవాపి ఏవం అత్తానం మణ్డేతి? తే చ ఓదాతాపి హోన్తి కాళాపి మంగులచ్ఛవీపి. కిం సత్థాపి ఏవరూపో హోతీతి? సత్థా అత్తనో పబ్బజితవసేనేవ గచ్ఛతి, తేసం పన తాదిసో హుత్వా ఉపట్ఠాతి, గన్త్వా రాజాసనే నిసిన్నం అత్తానం దస్సేతి, తేసం ‘‘అజ్జ అమ్హాకం రాజా అతివియ విరోచతీ’’తి హోతి. తే చ భిన్నస్సరాపి హోన్తి గగ్గస్సరాపి కాకస్సరాపి. సత్థా బ్రహ్మస్సరేనేవ ధమ్మం కథేతి. తాదిసకో మయ్హం సరో హోతీతి ఇదం పన భాసన్తరం సన్ధాయ కథితం. మనుస్సానం పన తం సుత్వా ‘‘అజ్జ రాజా మధురేన సరేన కథేతీ’’తి హోతి. కథేత్వా పక్కన్తే చ భగవతి పున రాజానం ఆగతం దిస్వా ‘‘కో ను ఖో అయ’’న్తి వీమంసా ఉప్పజ్జతి.

ఇదం వుత్తం హోతి – కో ను ఖో అయం ఇమస్మిం ఠానే ఇదానేవ మాగధభాసాయ సీహళభాసాయ మధురేన సరేన కథేన్తో అన్తరహితో, కిం దేవో, ఉదాహు మనుస్సోతి? కిమత్థం పనేవం అజానన్తానం ధమ్మం దేసేతీతి? వాసనత్థాయ. ఏవం సుతోపి హి ధమ్మో అనాగతే పచ్చయో హోతియేవాతి అనాగతం పటిచ్చ దేసేతీతి.

సన్నిసిన్నపుబ్బన్తి సఙ్గమ్మ నిసిన్నపుబ్బం. సల్లపితపుబ్బన్తి ఆలాపసల్లాపో కతపుబ్బో. సాకచ్ఛాతి ధమ్మసాకచ్ఛాపి సమాపజ్జితపుబ్బా. అనేకసతం బ్రాహ్మణపరిసన్తిఆదీనమ్పి సోణదణ్డసమాగమాదివసేన చేవ అఞ్ఞచక్కవాళవసేన చ సమ్భవో వేదితబ్బో.

అట్ఠపరిసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుయోనివణ్ణనా

౧౫౨. చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియోతి ఏత్థ యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో నాగయోనియో చతస్సో సుపణ్ణయోనియో’’తి (సం. ని. ౩.౩౪౨, ౩౯౨) ఏత్థ హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తి (మ. ని. ౨.౨౨౭) ఏత్థ కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬) ఏత్థ పస్సావమగ్గో. ఇధ పన ఖన్ధకోట్ఠాసో యోనీతి అధిప్పేతో. తత్థ అణ్డే జాతా అణ్డజా. జలాబుమ్హి జాతా జలాబుజా. సంసేదే జాతా సంసేదజా. వినా ఏతేహి కారణేహి ఉప్పతిత్వా వియ నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తాతి ఓపపాతికా. అభినిబ్భిజ్జ జాయన్తీతి భిన్దిత్వా నిక్ఖమనవసేన జాయన్తి. పూతికుణపే వాతిఆదీహి అనిట్ఠట్ఠానానేవ దస్సితాని. ఇట్ఠేసుపి సప్పితేలమధుఫాణితాదీసు సత్తా జాయన్తి ఏవ. దేవాతిఆదీసు చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ ఉపరిదేవా ఓపపాతికావ హోన్తి. భూమదేవా పన చతుయోనికా. ఏకచ్చే చ మనుస్సాతి మనుస్సేసు కేచి దేవా వియ ఓపపాతికా చ హోన్తి. యేభుయ్యేన పనేతే జలాబుజావ, అణ్డజాపి ఏత్థ కోన్తపుత్తా ద్వేభాతియత్థేరా వియ, సంసేదజాపి పదుమగబ్భే నిబ్బత్తపోక్ఖరసాతిబ్రాహ్మణపదుమవతిదేవీఆదయో వియ, ఏవం వినిపాతికేసు నిజ్ఝామతణ్హికపేతా నేరయికా వియ ఓపపాతికాయేవ, అవసేసా చతుయోనికాపి హోన్తి. యథా తే ఏవం యక్ఖాపి సబ్బచతుప్పదపక్ఖిజాతిదీఘజాతిఆదయోపి సబ్బే చతుయోనికాయేవ.

చతుయోనివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చగతివణ్ణనా

౧౫౩. పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియోతి ఏత్థ సుకతదుక్కటకమ్మవసేన గన్తబ్బాతి గతియో. అపిచ గతిగతి నిబ్బత్తిగతి అజ్ఝాసయగతి విభవగతి నిప్ఫత్తిగతీతి బహువిధా గతి నామ. తత్థ ‘‘తం గతిం పేచ్చ గచ్ఛామీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౮౪) చ, ‘‘యస్స గతిం న జానన్తి, దేవా గన్ధబ్బమానుసా’’తి (ధ. ప. ౪౨౦) చ అయం గతిగతి నామ. ‘‘ఇమేసం ఖో అహం భిక్ఖూనం సీలవన్తానం నేవ జానామి గతిం వా అగతిం వా’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౮) అయం నిబ్బత్తిగతి నామ. ‘‘ఏవమ్పి ఖో తే అహం బ్రహ్మే గతిం చ పజానామి జుతిఞ్చ పజానామీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౩) అయం అజ్ఝాసయగతి నామ. ‘‘విభవో గతి ధమ్మానం, నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పరి. ౩౩౯) అయం విభవగతి నామ. ‘‘ద్వేయేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౫౮; ౨.౩౪) అయం నిప్ఫత్తిగతి నామ. తాసు ఇధ గతిగతి అధిప్పేతా.

నిరయోతిఆదీసు నిరతిఅత్థేన నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో. తిరియం అఞ్ఛితాతి తిరచ్ఛానా. తేసం యోని తిరచ్ఛానయోని. పేచ్చభావం పత్తానం విసయోతి పేత్తివిసయో. మనసో ఉస్సన్నత్తా మనుస్సా. పఞ్చహి కామగుణేహి అత్తనో అత్తనో ఆనుభావేహి చ దిబ్బన్తీతి దేవా. నిరయఞ్చాహం, సారిపుత్తాతిఆదీసు నిరయోతి సద్ధిం ఓకాసేన ఖన్ధా. తిరచ్ఛానయోనిం చాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మగ్గం పటిపదన్తి ఉభయేనాపి వుత్తగతిసంవత్తనిక కమ్మమేవ దస్సేతి. యథా చ పటిపన్నోతి యేన మగ్గేన యాయ పటిపదాయ పటిపన్నోతి ఉభయమ్పి ఏకతో కత్వా నిద్దిసతి. అపాయన్తిఆదీసు వడ్ఢిసఙ్ఖాతా సుఖసఙ్ఖాతా వా అయా అపేతత్తా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి. దుక్కటకారినో ఏత్థ వినిపతన్తీతి వినిపాతో. నిబ్బానఞ్చాహన్తి ఇదం పన న కేవలం గతిగతిమేవ, గతినిస్సరణం నిబ్బానమ్పి జానామీతి దస్సనత్థమాహ. ఇధ మగ్గో పటిపదాతి ఉభయేనాపి అరియమగ్గోవ వుత్తో.

పఞ్చగతివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఞాణప్పవత్తాకారవణ్ణనా

౧౫౪. ఇదాని యథావుత్తేసు సత్తసు ఠానేసు అట్ఠసు ఠానేసు అత్తనో ఞాణప్పవత్తాకారం దస్సేన్తో ఇధాహం, సారిపుత్తాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఏకన్తదుక్ఖాతి నిచ్చదుక్ఖా నిరన్తరదుక్ఖా. తిబ్బాతి బహలా. కటుకాతి ఖరా. సేయ్యథాపీతిఆదీని ఓపమ్మదస్సనత్థం వుత్తాని. తత్థ కాసూతి ఆవాటోపి వుచ్చతి రాసిపి.

‘‘కిన్ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం కాసుయా కరిస్ససీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౩) –

ఏత్థ హి ఆవాటో కాసు నామ.

‘‘అఙ్గారకాసుం అపరే ఫునన్తి, నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౬౨) –

ఏత్థ రాసి. ఇధ పన ఆవాటో అధిప్పేతో. తేనేవాహ ‘‘సాధికపోరిసా’’తి. తత్థ సాధికం పోరిసం పమాణం అస్సాతి సాధికపోరిసా, అతిరేకపఞ్చరతనాతి అత్థో. వీతచ్చికానం వీతధూమానన్తి ఏతం పరిళాహస్స బలవభావదీపనత్థం వుత్తం, అచ్చియా వా సతి ధూమే వా సతి, వాతో సముట్ఠాతి, తేన పరిళాహో న బలవా హోతి. ఘమ్మపరేతోతి ఘమ్మానుగతో. తసితోతి జాతతణ్హో. పిపాసితోతి ఉదకం పాతుకామో. ఏకాయనేన మగ్గేనాతి ఏకపథేనేవ మగ్గేన, అనుక్కమనియేన ఉభోసు పస్సేసు నిరన్తరకణ్టకరుక్ఖగహనేన. పణిధాయాతి అఙ్గారకాసుయం పత్థనా నామ నత్థి, అఙ్గారకాసుం ఆరబ్భ పన ఇరియాపథస్స ఠపితత్తా ఏవం వుత్తం.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అఙ్గారకాసు వియ హి నిరయో దట్ఠబ్బో. అఙ్గారకాసుమగ్గో వియ నిరయూపగం కమ్మం. మగ్గారుళ్హో వియ కమ్మసమఙ్గీ పుగ్గలో. చక్ఖుమా పురిసో వియ దిబ్బచక్ఖుకో భగవా. యథా సో పురిసో మగ్గారుళ్హం దిస్వా విజానాతి ‘‘అయం ఇమినా మగ్గేన గన్త్వా అఙ్గారకాసుయం పతిస్సతీ’’తి, ఏవమేవం భగవా పాణాతిపాతాదీసు యంకిఞ్చి కమ్మం ఆయూహన్తం ఏవం జానాతి ‘‘అయం ఇమం కమ్మం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తిస్సత్తీ’’తి. యథా సో పురిసో అపరభాగే తం అఙ్గారకాసుయా పతితం పస్సతి, ఏవమేవ భగవా అపరభాగే ‘‘సో పురిసో తం కమ్మం కత్వా కుహిం నిబ్బత్తో’’తి ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖునా ఓలోకేన్తో నిరయే నిబ్బత్తం పస్సతి పఞ్చవిధబన్ధనాదిమహాదుక్ఖం అనుభవన్తం. తత్థ కిఞ్చాపి తస్స కమ్మాయూహనకాలే అఞ్ఞో వణ్ణో, నిరయే నిబ్బత్తస్స అఞ్ఞో. అథాపి ‘‘సో సత్తో తం కమ్మం కత్వా కత్థ నిబ్బత్తో’’తి ఓలోకేన్తస్స అనేకసహస్సానం సత్తానం మజ్ఝే ఠితోపి ‘‘అయం సో’’తి సోయేవ సత్తో ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘దిబ్బచక్ఖుబలం నామ ఏత’’న్తి వదన్తి.

దుతియఉపమాయం యస్మా అఙ్గారకాసుయం వియ గూథకూపే పరిళాహో నత్థి, తస్మా ‘‘ఏకన్తదుక్ఖా’’తి అవత్వా ‘‘దుక్ఖా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాపి పురిమనయేనేవ ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం. ఇమమ్పి హి పుగ్గలం భగవా హత్థియోనిఆదీసు యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తం వధబన్ధనఆకడ్ఢనవికడ్ఢనాదీహి మహాదుక్ఖం అనుభవమానం పస్సతియేవ.

తతియఉపమాయం తనుపత్తపలాసోతి న అబ్భపటలం వియ తనుపణ్ణో, విరళపణ్ణత్తం పనస్స సన్ధాయ ఇదం వుత్తం. కబరచ్ఛాయోతి విరళచ్ఛాయో. దుక్ఖబహులాతి పేత్తివిసయస్మిఞ్హి దుక్ఖమేవ బహులం, సుఖం పరిత్తం కదాచి అనుభవితబ్బం హోతి, తస్మా ఏవమాహ. ఏత్థాపి పురిమనయేనేవ ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం.

చతుత్థఉపమాయం బహలపత్తపలాసోతి నిరన్తరపణ్ణో పత్తసఞ్ఛన్నో. సన్తచ్ఛాయోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ ఘనచ్ఛాయో. సుఖబహులా వేదనాతి మనుస్సలోకే ఖత్తియకులాదీసు సుఖబహులా వేదనా వేదయితబ్బా హోతి, తా వేదయమానం నిపన్నం వా నిసిన్నం వా పస్సామీతి దస్సేతి. ఇధాపి ఓపమ్మసంసన్దనం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

పఞ్చమఉపమాయం పాసాదోతి దీఘపాసాదో. ఉల్లిత్తావలిత్తన్తి అన్తో చేవ ఉల్లిత్తం బహి చ అవలిత్తం. ఫుసితగ్గళన్తి ద్వారబాహాహి సద్ధిం సుపిహితకవాటం. గోనకత్థతోతి చతురఙ్గులాధికలోమేన కాళకోజవేన అత్థతో. పటికత్థతోతి ఉణ్ణామయేన సేతఅత్థరణేన అత్థతో. పటలికత్థతోతి ఘనపుప్ఫకేన ఉణ్ణామయఅత్థరణేన అత్థతో. కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణోతి కదలిమిగచమ్మమయేన ఉత్తమపచ్చత్థరణేన అత్థతో. తం కిర పచ్చత్థరణం సేతవత్థస్స ఉపరి కదలిమిగచమ్మం అత్థరిత్వా సిబ్బేత్వా కరోన్తి. సఉత్తరచ్ఛదోతి సహ ఉత్తరచ్ఛదేన, ఉత్తరిబద్ధేన రత్తవితానేన సద్ధిన్తి అత్థో. ఉభతోలోహితకూపధానోతి సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి పల్లఙ్కస్స ఉభతో ఠపితలోహితకూపధానో. ఇధాపి ఉపమాసంసన్దనం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

అయం పనేత్థ అపరభాగయోజనా, యథా సో పురిసో మగ్గారుళ్హమేవ జానాతి ‘‘అయం ఏతేన మగ్గేన గన్త్వా పాసాదం ఆరుయ్హ కూటాగారం పవిసిత్వా పల్లఙ్కే నిసీదిస్సతి వా నిపజ్జిస్సతి వా’’తి, ఏవమేవం భగవా దానాదీసు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు యంకిఞ్చి కుసలకమ్మం ఆయూహన్తంయేవ పుగ్గలం దిస్వా ‘‘అయం ఇమం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జానాతి. యథా సో పురిసో అపరభాగే తం పాసాదం ఆరుయ్హ కూటాగారం పవిసిత్వా పల్లఙ్కే నిసిన్నం వా నిపన్నం వా ఏకన్తసుఖం నిరన్తరసుఖం వేదనం వేదయమానం పస్సతి, ఏవమేవం భగవా అపరభాగే ‘‘సో తం కల్యాణం కత్వా కుహిం నిబ్బత్తో’’తి ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖునా ఓలోకేన్తో దేవలోకే నిబ్బత్తం పస్సతి, నన్దనవనాదీసు అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానం.

ఞాణప్పవత్తాకారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆసవక్ఖయవారవణ్ణనా

ఆసవక్ఖయవారే ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా’’తి అవత్వా ‘‘తమేనం పస్సామీ’’తి వుత్తం. తం కస్మాతి చే? నియమాభావా. ఇమఞ్హి పుగ్గలం దిబ్బచక్ఖునాపి పస్సిస్సతి, చేతోపరియఞాణేనాపి జానిస్సతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనపి జానిస్సతియేవ. ఏకన్తసుఖా వేదనాతి ఇదం కిఞ్చాపి దేవలోకసుఖేన సద్ధిం బ్యఞ్జనతో ఏకం, అత్థతో పన నానా హోతి. దేవలోకసుఖఞ్హి రాగపరిళాహాదీనం అత్థితాయ న ఏకన్తేనేవ సుఖం. నిబ్బానసుఖం పన సబ్బపరిళాహానం వూపసమాయ సబ్బాకారేన ఏకన్తసుఖం. ఉపమాయమ్పి ‘‘యథా పాసాదే ఏకన్తసుఖా’’తి వుత్తం. తం మగ్గపరిళాహస్స అవూపసన్తతాయ ఛాతజ్ఝత్తతాయ పిపాసాభిభూతతాయ చ న ఏకన్తమేవ సుఖం. వనసణ్డే పన పోక్ఖరణియం ఓరుయ్హ రజోజల్లస్స పవాహితత్తా మగ్గదరథస్స వూపసన్తతాయ భిసమూలఖాదనేన చేవ మధురోదకపానేన చ ఖుప్పిపాసానం వినీతతాయ ఉదకసాటకం పరివత్తేత్వా మట్ఠదుకూలం నివాసేత్వా తణ్డులత్థవికం ఉస్సీసకే కత్వా ఉదకసాటకం పీళేత్వా హదయే ఠపేత్వా మన్దమన్దేన చ వాతేన బీజయమానస్స నిపన్నత్తా సబ్బాకారేన ఏకన్తసుఖం హోతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పోక్ఖరణీ వియ హి అరియమగ్గో దట్ఠబ్బో. పోక్ఖరణిమగ్గో వియ పుబ్బభాగపటిపదా. మగ్గారుళ్హో వియ పటిపదాసమఙ్గీపుగ్గలో. చక్ఖుమా పురిసో వియ దిబ్బచక్ఖు భగవా. వనసణ్డో వియ నిబ్బానం. యథా సో పురిసో మగ్గారుళ్హం దిస్వావ జానాతి ‘‘అయం ఇమినా మగ్గేన గన్త్వా పోక్ఖరణియం న్హత్వా రమణీయే వనసణ్డే రుక్ఖమూలే నిసీదిస్సతి వా నిపజ్జిస్సతి వా’’తి, ఏవమేవం భగవా పటిపదం పూరేన్తమేవ నామరూపం పరిచ్ఛిన్దన్తమేవ పచ్చయపరిగ్గహం కరోన్తమేవ లక్ఖణారమ్మణాయ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తమేవ జానాతి ‘‘అయం ఇమం పటిపదం పూరేత్వా సబ్బఆసవే ఖేపేత్వా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఏవం వుత్తం ఫలసమాపత్తిం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతీ’’తి. యథా సో పురిసో అపరభాగే తాయం పోక్ఖరణియం న్హత్వా వనసణ్డం పవిసిత్వా నిసిన్నం వా నిపన్నం వా ఏకన్తసుఖం వేదనం వేదయమానం పస్సతి, ఏవమేవ భగవా అపరభాగే తం పుగ్గలం పటిపదం పూరేత్వా మగ్గం భావేత్వా ఫలం సచ్ఛికత్వా నిరోధసయనవరగతం నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా ఏకన్తసుఖం వేదనం వేదయమానం పస్సతి.

ఆసవక్ఖయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా

౧౫౫. ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, చతురఙ్గసమన్నాగత’’న్తి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? పాటియేక్కం అనుసన్ధివసేన ఆరద్ధం. అయం కిర సునక్ఖత్తో దుక్కరకారికాయ సుద్ధి హోతీతి ఏవం లద్ధికో. అథస్స భగవా మయా ఏకస్మిం అత్తభావే ఠత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం దుక్కరం కతం, దుక్కరకారకో నామ మయా సదిసో నత్థి. దుక్కరకారేన సుద్ధియా సతి అహమేవ సుద్ధో భవేయ్యన్తి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. అపిచ అయం సునక్ఖత్తో దుక్కరకారికాయ పసన్నో, సో చస్స పసన్నభావో, ‘‘అద్దసా ఖో, భగ్గవ, సునక్ఖత్తో లిచ్ఛవిపుత్తో అచేలం కోరక్ఖత్తియం చతుక్కుణ్డికం ఛమానికిణ్ణం భక్ఖసం ముఖేన ఖాదన్తం ముఖేన భుఞ్జన్తం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి ‘సాధు రూపో వత, భో, అయం సమణో చతుక్కుణ్డికో ఛమానికిణ్ణం భక్ఖసం ముఖేనేవ ఖాదతి, ముఖేనేవ భుఞ్జతీ’’’తి ఏవమాదినా పాథికసుత్తే (దీ. ని. ౩.౭) ఆగతనయేన వేదితబ్బో.

అథ భగవా అయం దుక్కరకారికాయ పసన్నో, మయా చ ఏతస్మిం అత్తభావే ఠత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం దుక్కరం కతం, దుక్కరకారే పసీదన్తేనాపి అనేన మయి పసీదితబ్బం సియా, సోపిస్స పసాదో మయి నత్థీతి దస్సేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్ర బ్రహ్మచరియన్తి దానమ్పి వేయ్యావచ్చమ్పి సిక్ఖాపదమ్పి బ్రహ్మవిహారాపి ధమ్మదేసనాపి మేథునవిరతిపి సదారసన్తోసోపి ఉపోసథోపి అరియమగ్గోపి సకలసాసనమ్పి అజ్ఝాసయోపి వీరియమ్పి వుచ్చతి.

‘‘కిం తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియం,

కిస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ తే నాగ మహావిమానం.

అహఞ్చ భరియా చ మనుస్సలోకే,

సద్ధా ఉభో దానపతీ అహుమ్హా;

ఓపానభూతం మే ఘరం తదాసి,

సన్తప్పితా సమణబ్రాహ్మణా చ.

తం మే వతం తం పన బ్రహ్మచరియం,

తస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ మే ధీర మహావిమాన’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౫౯౨, ౧౫౯౩, ౧౫౯౫) –

ఇమస్మిఞ్హి పుణ్ణకజాతకే దానం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తం.

‘‘కేన పాణి కామదదో, కేన పాణి మధుస్సవో;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

తేన పాణి కామదదో, తేన పాణి మధుస్సవో;

తేన మే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతీ’’తి. (పే. వ. ౨౭౫) –

ఇమస్మిం అఙ్కురపేతవత్థుస్మిం వేయ్యావచ్చం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తం. ‘‘ఏవం ఖో తం, భిక్ఖవే, తిత్తిరియం నామ బ్రహ్మచరియం అహోసీ’’తి (చూళవ. ౩౧౧) ఇమస్మిం తిత్తిరజాతకే పఞ్చసిక్ఖాపదం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తం. ‘‘తం ఖో పన మే పఞ్చసిఖ బ్రహ్మచరియం నేవ నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ, యావదేవ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨౯) ఇమస్మిం మహాగోవిన్దసుత్తే బ్రహ్మవిహారా బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తం. ‘‘ఏకస్మిం బ్రహ్మచరియస్మిం, సహస్సం మచ్చుహాయిన’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౮౪) ఏత్థ ధమ్మదేసనా బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తా. ‘‘పరే అబ్రహ్మచారీ భవిస్సన్తి, మయమేత్థ బ్రహ్మచారీ భవిస్సామా’’తి (మ. ని. ౧.౮౩) సల్లేఖసుత్తే మేథునవిరతి బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తా.

‘‘మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ,

అమ్హే చ భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామ,

తస్మా హి అమ్హం దహరా న మీయరే’’తి. (జా. ౧.౧౦.౯౭) –

మహాధమ్మపాలజాతకే సదారసన్తోసో బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తో.

‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;

మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతీ’’తి. (జా. ౧.౮.౭౫) –

ఏవం నిమిజాతకే అత్తదమనవసేన కతో అట్ఠఙ్గికో ఉపోసథో బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తో. ‘‘ఇదం ఖో పన మే, పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ…పే… అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨౯) మహాగోవిన్దసుత్తస్మిఞ్ఞేవ అరియమగ్గో బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తో. ‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసిత’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౭౪) పాసాదికసుత్తే సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తం.

‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;

విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, ఏవం జానాహి గామణీ’’తి. (జా. ౧.౧.౮) –

ఏత్థ అజ్ఝాసయో బ్రహ్మచరియన్తి వుత్తో. ఇధ పన వీరియం బ్రహ్మచరియన్తి అధిప్పేతం. వీరియబ్రహ్మచరియస్స హి ఇదమేవ సుత్తం. తదేతం ఏకస్మిం అత్తభావే చతుబ్బిధస్స దుక్కరస్స కతత్తా చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి వుత్తం.

తపస్సీ సుదం హోమీతి సుదన్తి నిపాతమత్తం, తపనిస్సితకో హోమీతి అత్థో. పరమతపస్సీతి పరమో తపస్సీ, తపనిస్సితకానం ఉత్తమో. లూఖో సుదం హోమీతి లూఖో హోమి. జేగుచ్ఛీతి పాపజేగుచ్ఛికో. పవివిత్తో సుదం హోమీతి పవివిత్తో అహం హోమి. తత్రాస్సు మే ఇదం, సారిపుత్తాతి తత్ర చతురఙ్గే బ్రహ్మచరియే ఇదం మమ తపస్సితాయ హోతి, తపనిస్సితకభావే మయ్హం ఇదం అచేలకాదితపస్సితకత్తం హోతీతి దస్సేతి.

తత్థ అచేలకోతి నిచ్చేలో నగ్గో. ముత్తాచారోతి విసట్ఠాచారో, ఉచ్చారకమ్మాదీసు లోకియకులపుత్తాచారేన విరహితో, ఠితకోవ ఉచ్చారం కరోమి, పస్సావం కరోమి, ఖాదామి భుఞ్జామి చ. హత్థాపలేఖనోతి హత్థే పిణ్డమ్హి ఠితే జివ్హాయ హత్థం అపలిఖామి, ఉచ్చారం వా కత్వా హత్థస్మిఞ్ఞేవ దణ్డకసఞ్ఞీ హుత్వా హత్థేన అపలిఖామీతి దస్సేతి. తే కిర దణ్డకం సత్తోతి పఞ్ఞపేన్తి, తస్మా తేసం పటిపదం పూరేన్తో ఏవమకాసి. భిక్ఖాగహణత్థం ఏహి భద్దన్తేతి వుత్తో న ఏతీతి న ఏహిభద్దన్తికో. తేన హి తిట్ఠ భద్దన్తేతి వుత్తోపి న తిట్ఠతీతి న తిట్ఠభద్దన్తికో. తదుభయమ్పి తిత్థియా ఏవం ఏతస్స వచనం కతం భవిస్సతీతి న కరోన్తి. అహమ్పి ఏవం అకాసిన్తి దస్సేతి. అభిహటన్తి పురేతరం గహేత్వా ఆహటం భిక్ఖం. ఉద్దిస్సకతన్తి ఇదం తుమ్హే ఉద్దిస్స కతన్తి ఏవం ఆరోచితభిక్ఖం. న నిమన్తనన్తి అసుకం నామ కులం వా వీథిం వా గామం వా పవిసేయ్యాథాతి ఏవం నిమన్తితభిక్ఖమ్పి న సాదియామి న గణ్హామి.

న కుమ్భిముఖాతి కుమ్భితో ఉద్ధరిత్వా దియ్యమానం భిక్ఖం న గణ్హామి. న కళోపిముఖాతి కళోపీతి ఉక్ఖలి వా పచ్ఛి వా. తతోపి న గణ్హామి. కస్మా? కుమ్భికళోపియో మం నిస్సాయ కటచ్ఛునా పహారం లభన్తీతి. న ఏళకమన్తరన్తి ఉమ్మారం అన్తరం కత్వా దియ్యమానం న గణ్హామి. కస్మా? అయం మం నిస్సాయ అన్తరకరణం లభతీతి. దణ్డముసలేసుపి ఏసేవ నయో. న ద్విన్నన్తి ద్వీసు భుఞ్జమానేసు ఏకస్మిం ఉట్ఠాయ దేన్తే న గణ్హామి. కస్మా? కబళన్తరాయో హోతీతి. న గబ్భినియాతిఆదీసు పన గబ్భినియా కుచ్ఛియం దారకో కిలమతి, పాయన్తియా దారకస్స ఖీరన్తరాయో హోతి, పురిసన్తరగతాయ రతిఅన్తరాయో హోతీతి న గణ్హామి. న సంకిత్తీసూతి సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసు. దుబ్భిక్ఖసమయే కిర అచేలకసావకా అచేలకానం అత్థాయ తతో తతో తణ్డులాదీని సమాదపేత్వా భత్తం పచన్తి. ఉక్కట్ఠాచేలకో తతోపి న పటిగ్గణ్హాతి.

న యత్థ సాతి యత్థ సునఖో పిణ్డం లభిస్సామీతి ఉపట్ఠితో హోతి, తత్థ తస్స అదత్వా ఆహటం న గణ్హామి. కస్మా? ఏతస్స పిణ్డన్తరాయో హోతీతి. సణ్డసణ్డచారినీతి సమూహసమూహచారినీ, సచే హి అచేలకం దిస్వా ఇమస్స భిక్ఖం దస్సామాతి మానుసకా భత్తగేహం పవిసన్తి. తేసు చ పవిసన్తేసు కళోపిముఖాదీసు నిలీనా మక్ఖికా ఉప్పతిత్వా సణ్డసణ్డా చరన్తి. తతో ఆహటం భిక్ఖం న గణ్హామి. కస్మా? మం నిస్సాయ మక్ఖికానం గోచరన్తరాయో జాతోతి, అహమ్పి తథా అకాసిం. న థుసోదకన్తి సబ్బసస్ససమ్భారేహి కతం లోణసోవీరకం. ఏత్థ చ సురాపానమేవ సావజ్జం, అయం పన సబ్బేసుపి సావజ్జసఞ్ఞీ.

ఏకాగారికోతి యో ఏకస్మిఞ్ఞేవ గేహే భిక్ఖం లభిత్వా నివత్తతి. ఏకాలోపికోతి యో ఏకేనేవ ఆలోపేన యాపేతి. ద్వాగారికాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకిస్సాపి దత్తియాతి ఏకాయ దత్తియా. దత్తి నామ ఏకా ఖుద్దకపాతి హోతి, యత్థ అగ్గభిక్ఖం పక్ఖిపిత్వా ఠపేన్తి. ఏకాహికన్తి ఏకదివసన్తరికం. అద్ధమాసికన్తి అద్ధమాసన్తరికం. పరియాయభత్తభోజనన్తి వారభత్తభోజనం. ఏకాహవారేన ద్వీహవారేన సత్తాహవారేన అడ్ఢమాసవారేనాతి ఏవం దివసవారేన ఆభతం భత్తభోజనం.

సాకభక్ఖోతి అల్లసాకభక్ఖో. సామాకభక్ఖోతి సామాకతణ్డులభక్ఖో. నీవారాదీసు నీవారా నామ తావ అరఞ్ఞే సయంజాతవీహిజాతి. దద్దులన్తి చమ్మకారేహి చమ్మం లిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం. హటం వుచ్చతి సిలేసోపి సేవాలోపి కణికారాదిరుక్ఖనియ్యాసోపి. కణన్తి కుణ్డకం. ఆచామోతి భత్తఉక్ఖలికాయ లగ్గో ఝామఓదనో, తం ఛడ్డితట్ఠానే గహేత్వా ఖాదతి. ‘‘ఓదనకఞ్జియ’’న్తిపి వదన్తి. పిఞ్ఞాకాదయో పాకటా ఏవ. పవత్తఫలభోజీతి పతితఫలభోజీ.

సాణానీతి సాణవాకచోళాని. మసాణానీతి మిస్సకచోళాని. ఛవదుస్సానీతి మతసరీరతో ఛడ్డితవత్థాని. ఏరకతిణాదీని వా గన్థేత్వా కతనివాసనాని. పంసుకూలానీతి పథవియం ఛడ్డితనన్తకాని. తిరితానీతి రుక్ఖత్తచవత్థాని. అజినన్తి అజినమిగచమ్మం. అజినక్ఖిపన్తి తదేవ మజ్ఝే ఫాలితం. సఖురకన్తిపి వదన్తి. కుసచీరన్తి కుసతిణం గన్థేత్వా కతచీరం. వాకచీరఫలకచీరేసుపి ఏసేవ నయో. కేసకమ్బలన్తి మనుస్సకేసేహి కతకమ్బలం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యాని కానిచి, భిక్ఖవే, తన్తావుతానం వత్థానం, కేసకమ్బలో తేసం పటికుట్ఠో అక్ఖాయతి. కేసకమ్బలో, భిక్ఖవే, సీతే సీతో, ఉణ్హే ఉణ్హో, దుబ్బణ్ణో దుగ్గన్ధో దుక్ఖసమ్ఫసో’’తి (అ. ని. ౩.౧౩౮). వాలకమ్బలన్తి అస్సవాలాదీహి కతకమ్బలం. ఉలూకపక్ఖకన్తి ఉలూకపత్తాని గన్థేత్వా కతనివాసనం. ఉబ్భట్ఠకోతి ఉద్ధం ఠితకో. ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తోతి ఉక్కుటికవీరియం అనుయుత్తో, గచ్ఛన్తోపి ఉక్కుటికోవ హుత్వా ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. కణ్టకాపస్సయికోతి అయకణ్టకే వా పకతికణ్టకే వా భూమియం కోట్టేత్వా తత్థ చమ్మం అత్థరిత్వా ఠానచఙ్కమాదీని కరోమీతి దస్సేతి. సేయ్యన్తి సయన్తోపి తత్థేవ సేయ్యం కప్పేమి. సాయం తతియమస్సాతి సాయతతియకం. పాతో మజ్ఝన్హికే సాయన్తి దివసస్స తిక్ఖత్తుం పాపం పవాహేస్సామీతి ఉదకోరోహనానుయోగం అనుయుత్తో విహరామీతి దస్సేతి.

౧౫౬. నేకవస్సగణికన్తి నేకవస్సగణసఞ్జాతం. రజోజల్లన్తి రజమలం, ఇదం అత్తనో రజోజల్లకవతసమాదానకాలం సన్ధాయ వదతి. జేగుచ్ఛిస్మిన్తి పాపజిగుచ్ఛనభావే. యావ ఉదకబిన్దుమ్హిపీతి యావ ఉదకథేవకేపి మమ దయా పచ్చుపట్ఠితా హోతి, కో పన వాదో అఞ్ఞేసు సక్ఖరకఠలదణ్డకవాలికాదీసు. తే కిర ఉదకబిన్దుం చ ఏతే చ సక్ఖరకఠలాదయో ఖుద్దకపాణాతి పఞ్ఞపేన్తి. తేనాహ ‘‘యావ ఉదకబిన్దుమ్హిపి మే దయా పచ్చుపట్ఠితా హోతీ’’తి. ఉదకబిన్దుమ్పి న హనామి న వినాసేమి, కిం కారణా. మాహం ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసిన్తి. నిన్నథలతిణగ్గరుక్ఖసాఖాదీసు విసమట్ఠానే గతే ఉదకబిన్దుసఙ్ఖాతే ఖుద్దకపాణే సఙ్ఘాతం వధం మా ఆపాదేసిన్తి. ఏతమత్థం ‘‘సతోవ అభిక్కమామీ’’తి దస్సేతి. అచేలకేసు కిర భూమిం అక్కన్తకాలతో పభుతి సీలవా నామ నత్థి. భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తాపి దుస్సీలావ హుత్వా గచ్ఛన్తి, ఉపట్ఠాకానం గేహే భుఞ్జన్తాపి దుస్సీలావ హుత్వా భుఞ్జన్తి. ఆగచ్ఛన్తాపి దుస్సీలావ హుత్వా ఆగచ్ఛన్తి. యదా పన మోరపిఞ్ఛేన ఫలకం సమ్మజ్జిత్వా సీలం అధిట్ఠాయ నిసీదన్తి, తదా సీలవన్తా నామ హోన్తి.

వనకమ్మికన్తి కన్దమూలఫలాఫలాదీనం అత్థాయ వనే విచరన్తం. వనేన వనన్తి వనతో వనం, ఏస నయో సబ్బత్థ. సంపతామీతి గచ్ఛామి. ఆరఞ్ఞకోతి అరఞ్ఞే జాతవుద్ధో, ఇదం అత్తనో ఆజీవకకాలం సన్ధాయ వదతి. బోధిసత్తో కిర పాసణ్డపరిగ్గణ్హణత్థాయ తం పబ్బజ్జం పబ్బజి, నిరత్థకభావం పన ఞత్వాపి న ఉప్పబ్బజ్జితో, బోధిసత్తా హి యం యం ఠానం ఉపేన్తి, తతో అనివత్తితధమ్మా హోన్తి, పబ్బజిత్వా పన మా మం కోచి అద్దసాతి తతోవ అరఞ్ఞం పవిట్ఠో. తేనేవాహ ‘‘మా మం తే అద్దసంసు అహఞ్చ మా తే అద్దస’’న్తి.

గోట్ఠాతి గోవజా. పట్ఠితగావోతి నిక్ఖన్తగావో. తత్థ చతుక్కుణ్డికోతి వనన్తేయేవ ఠితో గోపాలకానం గావీహి సద్ధిం అపగతభావం దిస్వా ద్వే హత్థే ద్వే చ జణ్ణుకాని భూమియం ఠపేత్వా ఏవం చతుక్కుణ్డికో ఉపసఙ్కమిత్వాతి అత్థో. తాని సుదం ఆహారేమీతి మహల్లకవచ్ఛకానం గోమయాని కసటాని నిరోజాని హోన్తి, తస్మా తాని వజ్జేత్వా యాని తరుణవచ్ఛకానం ఖీరపానేనేవ వడ్ఢన్తానం సఓజాని గోమయాని తాని కుచ్ఛిపూరం ఖాదిత్వా పున వనసణ్డమేవ పవిసతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘తాని సుదం ఆహారేమీ’’తి. యావకీవఞ్చ మేతి యత్తకం కాలం మమ సకం ముత్తకరీసం అపరిక్ఖీణం హోతి. యావ మే ద్వారవళఞ్జో పవత్తిత్థ, తావ తదేవ ఆహారేమీతి అత్థో. కాలే పన గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే పరిక్ఖీణమంసలోహితో ఉపచ్ఛిన్నద్వారవళఞ్జో వచ్ఛకానం గోమయాని ఆహారేమి. మహావికటభోజనస్మిన్తి మహన్తే వికటభోజనే, అపకతిభోజనేతి అత్థో.

౧౫౭. తత్రాస్సుదం, సారిపుత్త, భింసనకస్స వనసణ్డస్స భింసనకతస్మిం హోతీతి. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖనం. సుదన్తి పదపూరణమత్తే నిపాతో. సారిపుత్తాతి ఆలపనం. అయం పనేత్థ అత్థయోజనా – తత్రాతి యం వుత్తం అఞ్ఞతరం భింసనకం వనసణ్డన్తి, తత్ర యో సో భింసనకో వనసణ్డో వుత్తో, తస్స భింసనకస్స వనసణ్డస్స భింసనకతస్మిం హోతి, భింసనకకిరియాయ హోతీతి అత్థో. కిం హోతి? ఇదం హోతి, యో కోచి అవీతరాగో…పే… లోమాని హంసన్తీతి.

అథ వా తత్రాతి సామిఅత్థే భుమ్మం. సు ఇతి నిపాతో. కిం సు నామ తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణాతిఆదీసు వియ. ఇదన్తి అధిప్పేతమత్థం పచ్చక్ఖం వియ కత్వా దస్సనవచనం. సుదన్తి సు ఇదం, సన్ధివసేన ఇకారలోపో వేదితబ్బో. చక్ఖున్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం కిం సూధవిత్తన్తిఆదీసు వియ. అయం పనేత్థ అత్థయోజనా, తస్స, సారిపుత్త, భింసనకస్స వనసణ్డస్స భింసనకతస్మిం ఇదంసు హోతీతి. భింసనకతస్మిన్తి భింసనకభావేతి అత్థో. ఏకస్స తకారస్స లోపో దట్ఠబ్బో. ‘‘భింసనకత్తస్మి’’న్తియేవ వా పాఠో, భింసనకతాయ ఇతి వా వత్తబ్బే లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం. తస్మా ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, భింసనకభావే ఇదంసు హోతి, భింసనకభావనిమిత్తం భింసనకభావహేతు, భింసనకభావపచ్చయా ఇదంసు హోతి. యో కోచి అవీతరాగో తం వనసణ్డం పవిసతి. యేభుయ్యేన లోమాని హంసన్తి బహుతరాని లోమాని హంసన్తి, ఉద్ధం ముఖాని సూచిసదిసాని కణ్టకసదిసాని చ హుత్వా తిట్ఠన్తి, అప్పాని న హంసన్తి, బహుతరానం వా సత్తానం హంసన్తి, అప్పకానం అతిసూరపురిసానం న హంసన్తీతి.

అన్తరట్ఠకాతి మాఘమాసస్స అవసానే చతస్సో, ఫగ్గుణమాసస్స ఆదిమ్హి చతస్సోతి ఏవం ఉభిన్నం అన్తరే అట్ఠరత్తి. అబ్భోకాసేతి మహాసత్తో హిమపాతసమయే రత్తిం అబ్భోకాసే విహరతి, అథస్స లోమకూపేసు ఆవుతముత్తా వియ హిమబిన్దూని తిట్ఠన్తి, సరీరం సేతదుకూలపారుతం వియ హోతి. దివా వనసణ్డేతి దివా హిమబిన్దూసు సూరియాతపసమ్ఫస్సేన విగతేసు అస్సాసోపి భవేయ్య, అయం పన సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తేయేవ వనసణ్డం పవిసతి, తత్రాపిస్స సూరియాతపేన పగ్ఘరన్తం హిమం సరీరేయేవ పతతి. దివా అబ్భోకాసే విహరామి రత్తిం వనసణ్డేతి గిమ్హకాలే కిరేస దివా అబ్భోకాసే విహాసి, తేనస్స కచ్ఛేహి సేదధారా ముచ్చింసు, రత్తిం అస్సాసో భవేయ్య, అయం పన సూరియే అత్థం గచ్ఛన్తేయేవ వనసణ్డం పవిసతి. అథస్స దివా గహితఉస్మే వనసణ్డే అఙ్గారకాసుయం పక్ఖిత్తో వియ అత్తభావో పరిదయ్హిత్థ. అనచ్ఛరియాతి అనుఅచ్ఛరియా. పటిభాసీతి ఉపట్ఠాసి.

సోతత్తోతి దివా ఆతపేన రత్తిం వనఉస్మాయ సుతత్తో. సోసిన్నోతి రత్తిం హిమేన దివా హిమోదకేన సుట్ఠు తిన్తో. భింసనకేతి భయజనకే. నగ్గోతి నిచ్చేలో. నివాసనపారుపనే హి సతి సీతం వా ఉణ్హం వా న అతిబాధేయ్య, తమ్పి మే నత్థీతి దస్సేతి. న చగ్గిమాసినోతి అగ్గిమ్పి న ఉపగతో. ఏసనాపసుతోతి సుద్ధిఏసనత్థాయ పసుతో, పయుత్తో. మునీతి, తదా అత్తానం మునీతి కత్వా కథేతి.

ఛవట్ఠికానీతి ఉపడ్ఢదడ్ఢాని అట్ఠీని. ఉపధాయాతి యథా సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చ పఞ్ఞాయతి, ఏవం సన్థరిత్వా తత్థ సేయ్యం కప్పేమీతి దస్సేతి. గామణ్డలాతి గోపాలదారకా. తే కిర బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా, సుమేధ, త్వం ఇమస్మిం ఠానే కస్మా నిసిన్నో, కథేహీతి వదన్తి. బోధిసత్తో అధోముఖో నిసీదతి, న కథేతి. అథ నం తే అకథేతుం న దస్సామాతి పరివారేత్వా ఓట్ఠుభన్తి సరీరే ఖేళం పాతేన్తి. బోధిసత్తో ఏవమ్పి న కథేతి. అథ నం త్వం న కథేసీతి ఓముత్తేన్తి పస్సావమస్స ఉపరి విస్సజ్జేన్తి. బోధిసత్తో ఏవమ్పి న కథేతియేవ. తతో నం కథేహి కథేహీతి పంసుకేన ఓకిరన్తి. బోధిసత్తో ఏవమ్పి న కథేతియేవ. అథస్స న కథేసీతి దణ్డకసలాకా గహేత్వా కణ్ణసోతేసు పవేసేన్తి. బోధిసత్తో దుక్ఖా తిబ్బా కటుకా వేదనా అధివాసేన్తో కస్సచి కిఞ్చి న కరిస్సామీతి మతకో వియ అచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘న ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అభిజానామి తేసు పాపకం చిత్తం ఉప్పాదేతా’’తి. న మయా తేసు పాపకం చిత్తమ్పి ఉప్పాదితన్తి అత్థో. ఉపేక్ఖావిహారస్మిం హోతీతి ఉపేక్ఖావిహారో హోతి. విహారో ఏవ హి విహారస్మిన్తి వుత్తో. తేనేవ చ ‘‘ఇదంసు మే’’తి ఏత్థాపి అయంసు మేతి ఏవం అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన అఞ్ఞానిపి ఏవరూపాని పదాని వేదితబ్బాని. ఇమినా ఇతో ఏకనవుతికప్పే పూరితం ఉపేక్ఖావిహారం దస్సేతి. యం సన్ధాయాహ –

‘‘సుఖపత్తో న రజ్జామి, దుక్ఖే న హోమి దుమ్మనో;

సబ్బత్థ తులితో హోమి, ఏసా మే ఉపేక్ఖాపారమీ’’తి.

దుక్కరకారికాదిసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆహారసుద్ధివణ్ణనా

౧౫౮. ఆహారేన సుద్ధీతి కోలాదినా ఏకచ్చేన పరిత్తకఆహారేన సక్కా సుజ్ఝితున్తి ఏవందిట్ఠినో హోన్తి. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కోలేహీతి పదరేహి. కోలోదకన్తి కోలాని మద్దిత్వా కతపానకం. కోలవికతిన్తి కోలసాళవకోలపూవకోలగుళాదికోలవికారం. ఏతపరమోతి ఏతం పమాణం పరమం అస్సాతి ఏతపరమో. తదా ఏకనవుతికప్పమత్థకే పన న బేలువపక్కతాలపక్కపమాణో కోలో హోతి, యం ఏతరహి కోలస్స పమాణం, ఏత్తకోవ హోతీతి అత్థో.

౧౫౯. అధిమత్తకసిమానన్తి అతివియ కిసభావం. ఆసీతికపబ్బాని వా కాళపబ్బాని వాతి యథా ఆసీతికవల్లియా వా కాళవల్లియా వా సన్ధిట్ఠానేసు మిలాయిత్వా మజ్ఝే ఉన్నతున్నతాని హోన్తి, ఏవం మయ్హం అఙ్గపచ్చఙ్గాని హోన్తీతి దస్సేతి. ఓట్ఠపదన్తి యథా ఓట్ఠస్స పదం మజ్ఝే గమ్భీరం హోతి, ఏవమేవం బోధిసత్తస్స మిలాతే మంసలోహితే వచ్చద్వారస్స అన్తోపవిట్ఠత్తా ఆనిసదం మజ్ఝే గమ్భీరం హోతి. అథస్స భూమియం నిసిన్నట్ఠానం సరపోఙ్ఖేన అక్కన్తం వియ మజ్ఝే ఉన్నతం హోతి. వట్టనావళీతి యథా రజ్జుయా ఆవునిత్వా కతా వట్టనావళీ వట్టనానం అన్తరన్తరా నిన్నా హోతి, వట్టనట్ఠానేసు ఉన్నతా, ఏవం పిట్ఠికణ్టకో ఉన్నతావనతో హోతి, జరసాలాయ గోపానసియోతి జిణ్ణసాలాయ గోపానసియో, తా వంసతో ముచ్చిత్వా మణ్డలే పతిట్ఠహన్తి, మణ్డలతో ముచ్చిత్వా భూమియన్తి; ఏవం ఏకా ఉపరి హోతి, ఏకా హేట్ఠాతి ఓలుగ్గవిలుగ్గా భవన్తి. బోధిసత్తస్స పన న ఏవం ఫాసుళియో, తస్స హి లోహితే ఛిన్నే మంసే మిలాతే ఫాసుళన్తరేహి చమ్మాని హేట్ఠా ఓతిణ్ణాని, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

ఓక్ఖాయికాతి హేట్ఠా అనుపవిట్ఠా. తస్స కిర లోహితే ఛిన్నే మంసే మిలాతే అక్ఖిఆవాటకా మత్థలుఙ్గం ఆహచ్చ అట్ఠంసు, తేనస్స ఏవరూపా అక్ఖితారకా అహేసుం. ఆమకచ్ఛిన్నోతి అతితరుణకాలే ఛిన్నో, సో హి వాతాతపేన సంఫుసతి చేవ మిలాయతి చ. యావస్సు మే, సారిపుత్తాతి, సారిపుత్త, మయ్హం ఉదరచ్ఛవి యావ పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనా హోతి. అథ వా యావస్సు మే, సారిపుత్త, భారియభారియా అహోసి దుక్కరకారికా, మయ్హం ఉదరచ్ఛవి యావ పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనా అహోసీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పిట్ఠికణ్టకంయేవ పరిగ్గణ్హామీతి సహఉదరచ్ఛవిం గణ్హామి. ఉదరచ్ఛవింయేవ పరిగ్గణ్హామీతి సహపిట్ఠికణ్టకం గణ్హామి. అవకుజ్జో పపతామీతి తస్స హి ఉచ్చారపస్సావత్థాయ నిసిన్నస్స పస్సావో నేవ నిక్ఖమతి, వచ్చం పన ఏకం ద్వే కటకట్ఠిమత్తం నిక్ఖమతి. బలవదుక్ఖం ఉప్పాదేతి. సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి, తత్థేవ అవకుజ్జో భూమియం పతతి. తేనాహ ‘‘అవకుజ్జో పపతామీ’’తి. తమేవ కాయన్తి తం ఏకనవుతికప్పమత్థకే కాయం. మహాసచ్చకసుత్తే పన పచ్ఛిమభవికకాయం సన్ధాయ ఇమమేవ కాయన్తి ఆహ. పూతిమూలానీతి మంసే వా లోహితే వా సతి తిట్ఠన్తి. తస్స పన అభావే చమ్మఖణ్డే లోమాని వియ హత్థేయేవ లగ్గన్తి, తం సన్ధాయాహ ‘‘పూతిమూలాని లోమాని కాయస్మా పతన్తీ’’తి.

అలమరియఞాణదస్సనవిసేసన్తి అరియభావం కాతుం సమత్థం లోకుత్తరమగ్గం. ఇమిస్సాయేవ అరియాయ పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అనధిగమా. యాయం అరియాతి యా అయం మగ్గపఞ్ఞా అధిగతా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఏతరహి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అధిగతత్తా మగ్గపఞ్ఞా అధిగతా, ఏవం ఏకనవుతికప్పమత్థకే విపస్సనాపఞ్ఞాయ అనధిగతత్తా లోకుత్తరమగ్గపఞ్ఞం నాధిగతోస్మీతి, మజ్ఝిమభాణకత్థేరా పనాహు, ఇమిస్సాయేవాతి వుత్తపఞ్ఞాపి యాయం అరియాతి వుత్తపఞ్ఞాపి మగ్గపఞ్ఞాయేవ. అథ నే భిక్ఖూ ఆహంసు ‘‘ఏవం సన్తే మగ్గస్స అనధిగతత్తా మగ్గం నాధిగతోస్మీతి ఇదం వుత్తం హోతి, భన్తే’’తి. ఆవుసో, కిఞ్చాపి దీపేతుం న సక్కోమి, ద్వేపి పన మగ్గపఞ్ఞాయేవాతి, ఏతదేవ చేత్థ యుత్తం. ఇతరథా హి యా అయన్తి నిద్దేసో అననురూపో సియా.

ఆహారసుద్ధివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సంసారసుద్ధిఆదివణ్ణనా

౧౬౦. సంసారేన సుద్ధీతి బహుకం సంసరిత్వా సుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ఉపపత్తియా సుద్ధీతి బహుకం ఉపపజ్జిత్వా సుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ఆవాసేన సుద్ధీతి బహూసు ఠానేసు వసిత్వా సుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. తీసుపి ఠానేసు సంసరణకవసేన సంసారో. ఉపపజ్జనకవసేన ఉపపత్తి. వసనకవసేన ఆవాసోతి ఖన్ధాయేవ వుత్తా. యఞ్ఞేనాతి బహుయాగే యజిత్వా సుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ముద్ధావసిత్తేనాతి తీహి సఙ్ఖేహి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తేన. అగ్గిపారిచరియాయాతి బహుఅగ్గిపరిచరణేన సుజ్ఝన్తీతి వదన్తి.

౧౬౧. దహరోతి తరుణో. యువాతి యోబ్బనేన సమన్నాగతో. సుసుకాళకేసోతి సుట్ఠు కాళకేసో. భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతోతి ఇమినాస్స యేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో యువా, తం యోబ్బనం భద్దం లద్ధకన్తి దస్సేతి. పఠమేన వయసాతి పఠమవయో నామ తేత్తింస వస్సాని, తేన సమన్నాగతోతి అత్థో, పఞ్ఞావేయ్యత్తియేనాతి పఞ్ఞావేయ్యత్తిభావేన. జిణ్ణోతి జరాజిణ్ణో. వుద్ధోతి వడ్ఢిత్వా ఠితఅఙ్గపచ్చఙ్గో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి బహుఅద్ధానం గతో చిరకాలాతిక్కన్తో. వయో అనుప్పత్తోతి వస్ససతస్స తతియకోట్ఠాసం పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. ఆసీతికో మే వయో వత్తతీతి ఇమం కిర సుత్తం భగవా పరినిబ్బానసంవచ్ఛరే కథేసి. తస్మా ఏవమాహ. పరమాయాతి ఉత్తమాయ. సతియాతిఆదీసు పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి వదన్తస్సేవ గహణసమత్థతా సతి నామ. తదేవ ఆధారణఉపనిబన్ధనసమత్థతా గతి నామ. ఏవం గహితం ధారితం సజ్ఝాయం కాతుం సమత్థవీరియం ధితి నామ. తస్స అత్థఞ్చ కారణఞ్చ దస్సనసమత్థతా పఞ్ఞావేయ్యత్తియం నామ.

దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహోతి దళ్హం ధనుం గహేత్వా ఠితో ఇస్సాసో. దళ్హధను నామ ద్విసహస్సథామం వుచ్చతి, ద్విసహస్సథామం నామ యస్స ఆరోపితస్స జియాబద్ధో లోహసీసాదీనం భారో దణ్డే గహేత్వా యావ కణ్డప్పమాణా ఉక్ఖిత్తస్స పథవితో ముచ్చతి. సిక్ఖితోతి దస ద్వాదస వస్సాని ఆచరియకులే ఉగ్గహితసిప్పో. కతహత్థోతి కోచి సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాతి. కతహత్థో న హోతి, అయం పన కతహత్థో చిణ్ణవసీభావో. కతూపాసనోతి రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పో. లహుకేన అసనేనాతి అన్తో సుసిరం కత్వా తూలాదీని పూరేత్వా కతలాఖాపరికమ్మేన సల్లహుకకణ్డేన. ఏవం కతఞ్హి ఏకఉసభగామీ ద్వే ఉసభాని గచ్ఛతి, అట్ఠఉసభగామీ సోళసఉసభాని గచ్ఛతి. అప్పకసిరేనాతి నిదుక్ఖేన. అతిపాతేయ్యాతి అతిక్కమేయ్య. ఏవం అధిమత్తసతిమన్తోతి యథా సో ధనుగ్గహో తం విదత్థిచతురఙ్గులఛాయం సీఘం ఏవ అతిక్కమేతి, ఏవం పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి ఉగ్గహేతుం ఉపధారేతుం సజ్ఝాయితుం అత్థకారణాని చ ఉపపరిక్ఖితుం సమత్థాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర అసితపీతఖాయితసాయితాతి అసితపీతాదీని హి భగవతాపి కాతబ్బాని హోన్తి, భిక్ఖూహిపి. తస్మా తేసం కరణమత్తకాలం ఠపేత్వాతి దస్సేతి.

అపరియాదిన్నాయేవాతి అపరిక్ఖీణాయేవ. సచే హి ఏకో భిక్ఖు కాయానుపస్సనం పుచ్ఛతి, అఞ్ఞో వేదనానుపస్సనం, అఞ్ఞో చిత్తానుపస్సనం, అయ్యో ధమ్మానుపస్సనం. ఇమినా పుట్ఠం అహం పుచ్ఛిస్సామీతి ఏకో ఏకం న ఓలోకేతి. ఏవం సన్తేపి తేసం వారో పఞ్ఞాయతి. ఏవం బుద్ధానం పన వారో న పఞ్ఞాయతి, విదత్థిచతురఙ్గులఛాయం అతిక్కమతో పురేతరంయేవ భగవా చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనం, నవవిధేన వేదనానుపస్సనం, సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనం, పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం కథేతి. తిట్ఠన్తు వా తావ ఏతే చత్తారో. సచే హి అఞ్ఞే చత్తారో సమ్మప్పధానేసు, అఞ్ఞే ఇద్ధిపాదేసు, అఞ్ఞే పఞ్చ ఇన్ద్రియేసు, అఞ్ఞే పఞ్చ బలేసు, అఞ్ఞే సత్త బోజ్ఝఙ్గేసు, అఞ్ఞే అట్ఠ మగ్గఙ్గేసు పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా కథేయ్య. తిట్ఠన్తు వా ఏతే అట్ఠ. సచే అఞ్ఞే సత్తతింస జనా బోధిపక్ఖియేసు పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం, తమ్పి భగవా తావదేవ కథేయ్య. కస్మా? యావతా హి లోకియమహాజనా ఏకం పదం కథేన్తి. తావ ఆనన్దత్థేరో అట్ఠ పదాని కథేతి. ఆనన్దత్థేరే పన ఏకం పదం కథేన్తేయేవ భగవా సోళసపదాని కథేతి. కస్మా? భగవతో హి జివ్హా ముదుకా దన్తావరణం సుఫుసితం వచనం అగలితం భవఙ్గపరివాసో లహుకో. తేనాహ ‘‘అపరియాదిన్నాయేవస్స, సారిపుత్త, తథాగతస్స ధమ్మదేసనా’’తి.

తత్థ ధమ్మదసేనాతి తన్తిఠపనా. ధమ్మపదబ్యఞ్జనన్తి పాళియా పదబ్యఞ్జనం, తస్స తస్స అత్థస్స బ్యఞ్జనకం అక్ఖరం. పఞ్హపటిభానన్తి పఞ్హబ్యాకరణం. ఇమినా కిం దస్సేతి? తథాగతో పుబ్బే దహరకాలే అక్ఖరాని సమ్పిణ్డేత్వా పదం వత్తుం సక్కోతి, పదాని సమ్పిణ్డేత్వా గాథం వత్తుం సక్కోతి, చతుఅక్ఖరేహి వా అట్ఠఅక్ఖరేహి వా సోళసఅక్ఖరేహి వా పదేహి యుత్తాయ గాథాయ అత్థం వత్తుం సక్కోతి. ఇదాని పన మహల్లకకాలే అక్ఖరాని సమ్పిణ్డేత్వా పదం వా, పదాని సమ్పిణ్డేత్వా గాథం వా, గాథాయ అత్థం వా వత్తుం న సక్కోతీతి ఏవం నత్థి. దహరకాలే చ మహల్లకకాలే చ సబ్బమేతం తథాగతస్స అపరియాదిన్నమేవాతి ఇమం దస్సేతి. మఞ్చకేన చేపి మన్తి ఇదం బుద్ధబలదీపనత్థమేవ పరికప్పేత్వా ఆహ. దసబలం పన మఞ్చకే ఆరోపేత్వా గామనిగమరాజధానియో పరిహరణకాలో నామ నత్థి. తథాగతా హి పఞ్చమే ఆయుకోట్ఠాసే ఖణ్డిచ్చాదీహి అనభిభూతా సువణ్ణవణ్ణసరీరస్స వేవణ్ణియే అననుప్పత్తే దేవమనుస్సానం పియమనాపకాలేయేవ పరినిబ్బాయన్తి.

౧౬౨. నాగసమాలోతి తస్స థేరస్స నామం. పఠమబోధియఞ్హి వీసతివస్సబ్భన్తరే ఉపవాననాగితమేఘియత్థేరా వియ అయమ్పి భగవతో ఉపట్ఠాకో అహోసి. బీజయమానోతి మన్దమన్దేన తాలవణ్టవాతేన భగవతో ఉతుసుఖం సముట్ఠాపయమానో. ఏతదవోచాతి సకలసుత్తన్తం సుత్వా భగవతో పుబ్బచరితం దుక్కరకారకం ఆగమ్మ పసన్నో ఏతం ‘‘అచ్ఛరియం భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అచ్ఛరియం. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఉభయేనపి అత్తనో విమ్హయమేవ దీపేతి. కో నామో అయం భన్తేతి ఇదం భద్దకో వతాయం ధమ్మపరియాయో, హన్దస్స భగవన్తం ఆయాచిత్వా నామం గణ్హాపేమీతి అధిప్పాయేన ఆహ. అథస్స భగవా నామం గణ్హన్తో తస్మా తిహ త్వన్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో, యస్మా ఇదం సుత్తం సుత్వా తవ లోమాని హట్ఠాని, తస్మా తిహ త్వం, నాగసమాల, ఇమం ధమ్మపరియాయం ‘‘లోమహంసన పరియాయో’’త్వేవ నం ధారేహీతి.

సంసారసుద్ధిఆదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.