౧. చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. ఏవం మే సుతన్తి చూళసీహనాదసుత్తం. యస్మా పనస్స అత్థుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం దస్సేత్వా చస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనం కరిస్సామ. కతరాయ పనిదం అత్థుప్పత్తియా నిక్ఖిత్తన్తి? లాభసక్కారపచ్చయా తిత్థియపరిదేవితే. భగవతో కిర ధమ్మదాయాదసుత్తే వుత్తనయేన మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. చతుప్పమాణికో హి అయం లోకసన్నివాసో, రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో, ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో, లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో, ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి ఇమేసం పుగ్గలానం వసేన చతుధా ఠితో.

తేసం ఇదం నానాకరణం – కతమో చ పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరోహం వా పస్సిత్వా పరిణాహం వా పస్సిత్వా సణ్ఠానం వా పస్సిత్వా పారిపూరిం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పరవణ్ణనాయ పరథోమనాయ పరపసంసనాయ పరవణ్ణహారికాయ, తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో చీవరలూఖం వా పస్సిత్వా పత్తలూఖం వా పస్సిత్వా, సేనాసనలూఖం వా పస్సిత్వా వివిధం వా దుక్కరకారికం పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో.

కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలం వా పస్సిత్వా సమాధిం వా పస్సిత్వా పఞ్ఞం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి.

ఇమేసు చతూసు పుగ్గలేసు రూపప్పమాణోపి భగవతో ఆరోహపరిణాహసణ్ఠానపారిపూరివణ్ణపోక్ఖరతం, అసీతిఅనుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితత్తా నానారతనవిచిత్తమివ సువణ్ణమహాపటం, ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసమాకిణ్ణతాయ తారాగణసముజ్జలం వియ గగనతలం సబ్బఫాలిఫుల్లం వియ చ యోజనసతుబ్బేధం పారిచ్ఛత్తకం అట్ఠారసరతనుబ్బేధం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపం సస్సిరికం అనోపమసరీరం దిస్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

ఘోసప్పమాణోపి, భగవతా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియో పూరితా అఙ్గపరిచ్చాగో పుత్తదారపరిచ్చాగో, రజ్జపరిచ్చాగో అత్తపరిచ్చాగో నయనపరిచ్చాగో చ కతోతిఆదినా నయేన పవత్తం ఘోసం సుత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

లూఖప్పమాణోపి భగవతో చీవరలూఖం దిస్వా ‘‘సచే భగవా అగారం అజ్ఝావసిస్స, కాసికవత్థమేవ అధారయిస్స. పబ్బజిత్వా పనానేన సాణపంసుకూలచీవరేన సన్తుస్సమానేన భారియం కత’’న్తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. పత్తలూఖమ్పి దిస్వా – ‘‘ఇమినా అగారం అజ్ఝావసన్తేన రత్తవరసువణ్ణభాజనేసు చక్కవత్తిభోజనారహం సుగన్ధసాలిభోజనం పరిభుత్తం, పబ్బజిత్వా పన పాసాణమయం పత్తం ఆదాయ ఉచ్చనీచకులద్వారేసు సపదానం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధపిణ్డియాలోపేన సన్తుస్సమానో భారియం కరోతీ’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. సేనాసనలూఖం దిస్వాపి – ‘‘అయం అగారం అజ్ఝావసన్తో తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికేసు తీసు పాసాదేసు తివిధనాటకపరివారో దిబ్బసమ్పత్తిం వియ రజ్జసిరిం అనుభవిత్వా ఇదాని పబ్బజ్జూపగతో రుక్ఖమూలసేనాసనాదీసు దారుఫలకసిలాపట్టపీఠమఞ్చకాదీహి సన్తుస్సమానో భారియం కరోతీ’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి. దుక్కరకారికమస్స దిస్వాపి – ‘‘ఛబ్బస్సాని నామ ముగ్గయూసకులత్థయూసహరేణుయూసాదీనం పసటమత్తేన యాపేస్సతి, అప్పాణకం ఝానం ఝాయిస్సతి, సరీరే చ జీవితే చ అనపేక్ఖో విహరిస్సతి, అహో దుక్కరకారకో భగవా’’తి సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి.

ధమ్మప్పమాణోపి భగవతో సీలగుణం సమాధిగుణం పఞ్ఞాగుణం ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తిసమ్పదం అభిఞ్ఞాపారిపూరిం యమకపాటిహారియం దేవోరోహణం పాథికపుత్తదమనాదీని చ అనేకాని అచ్ఛరియాని దిస్వా సమ్మాసమ్బుద్ధేయేవ పసీదతి, తే ఏవం పసన్నా భగవతో మహన్తం లాభసక్కారం అభిహరన్తి. తిత్థియానం పన బావేరుజాతకే కాకస్స వియ లాభసక్కారో పరిహాయిత్థ. యథాహ –

‘‘అదస్సనేన మోరస్స, సిఖినో మఞ్జుభాణినో;

కాకం తత్థ అపూజేసుం, మంసేన చ ఫలేన చ.

యదా చ సరసమ్పన్నో, మోరో బావేరుమాగమా;

అథ లాభో చ సక్కారో, వాయసస్స అహాయథ.

యావ నుప్పజ్జతి బుద్ధో, ధమ్మరాజా పభఙ్కరో;

తావ అఞ్ఞే అపూజేసుం, పుథూ సమణబ్రాహ్మణే.

యదా చ సరసమ్పన్నో, బుద్ధో ధమ్మమదేసయి;

అథ లాభో చ సక్కారో, తిత్థియానం అహాయథా’’తి. (జా. ౧.౪.౧౫౩-౧౫౬);

తే ఏవం పహీనలాభసక్కారా రత్తిం ఏకద్వఙ్గులమత్తం ఓభాసేత్వాపి సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ హతప్పభా అహేసుం.

యథా హి ఖజ్జోపనకా, కాళపక్ఖమ్హి రత్తియా;

నిదస్సయన్తి ఓభాసం, ఏతేసం విసయో హి సో.

యదా చ రస్మిసమ్పన్నో, అబ్భుదేతి పభఙ్కరో;

అథ ఖజ్జుపసఙ్ఘానం, పభా అన్తరధాయతి.

ఏవం ఖజ్జుపసదిసా, తిత్థియాపి పుథూ ఇధ;

కాళపక్ఖూపమే లోకే, దీపయన్తి సకం గుణం.

యదా చ బుద్ధో లోకస్మిం, ఉదేతి అమితప్పభో;

నిప్పభా తిత్థియా హోన్తి, సూరియే ఖజ్జుపకా యథాతి.

తే ఏవం నిప్పభా హుత్వా కచ్ఛుపిళకాదీహి కిణ్ణసరీరా పరమపారిజుఞ్ఞపత్తా యేన బుద్ధో యేన ధమ్మో యేన సఙ్ఘో యేన చ మహాజనస్స సన్నిపాతో, తేన తేన గన్త్వా అన్తరవీథియమ్పి సిఙ్ఘాటకేపి చతుక్కేపి సభాయమ్పి ఠత్వా పరిదేవన్తి –

‘‘కిం భో సమణోయేవ గోతమో సమణో, మయం అస్సమణా; సమణస్సేవ గోతమస్స సావకా సమణా, అమ్హాకం సావకా అస్సమణా? సమణస్సేవ గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దిన్నం మహప్ఫలం, న అమ్హాకం, సావకానఞ్చ నో దిన్నం మహప్ఫలం? నను సమణోపి గోతమో సమణో, మయమ్పి సమణా. సమణస్సపి గోతమస్స సావకా సమణా, అమ్హాకమ్పి సావకా సమణా. సమణస్సపి గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దిన్నం మహప్ఫలం, అమ్హాకమ్పి సావకానఞ్చ నో దిన్నం మహప్ఫలఞ్చేవ? సమణస్సపి గోతమస్స సావకానఞ్చస్స దేథ కరోథ, అమ్హాకమ్పి సావకానఞ్చ నో దేథ సక్కరోథ? నను సమణో గోతమో పురిమాని దివసాని ఉప్పన్నో, మయం పన లోకే ఉప్పజ్జమానేయేవ ఉప్పన్నా’’తి.

ఏవం నానప్పకారం విరవన్తి. అథ భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయోతి చతస్సో పరిసా తేసం సద్దం సుత్వా భగవతో ఆరోచేసుం ‘‘తిత్థియా భన్తే ఇదఞ్చిదఞ్చ కథేన్తీ’’తి. తం సుత్వా భగవా – ‘‘మా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తిత్థియానం వచనేన ‘అఞ్ఞత్ర సమణో అత్థీ’తి సఞ్ఞినో అహువత్థా’’తి వత్వా అఞ్ఞతిత్థియేసు సమణభావం పటిసేధేన్తో ఇధేవ చ అనుజానన్తో ఇమిస్సా అత్థుప్పత్తియా ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణోతి ఇదం సుత్తం అభాసి.

తత్థ ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. అయం పన నియమో సేసపదేసుపి వేదితబ్బో. దుతియాదయోపి హి సమణా ఇధేవ, న అఞ్ఞత్థ. సమణోతి సోతాపన్నో. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పఠమో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో, అయం, భిక్ఖవే, పఠమో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧).

దుతియోతి సకదాగామీ. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ? భిక్ఖవే, దుతియో సమణో. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయం, భిక్ఖవే, దుతియో సమణో’’తి.

తతియోతి అనాగామీ. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, తతియో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. అయం, భిక్ఖవే, తతియో సమణో’’తి.

చతుత్థోతి అరహా. తేనేవాహ – ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, చతుత్థో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧). ఇతి ఇమస్మిం ఠానే చత్తారో ఫలట్ఠకసమణావ అధిప్పేతా.

సుఞ్ఞాతి రిత్తా తుచ్ఛా. పరప్పవాదాతి చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఇమే సబ్బేపి బ్రహ్మజాలే ఆగతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. ఇతో బాహిరానం పరేసం వాదా పరప్పవాదా నామ. తే సబ్బేపి ఇమేహి చతూహి ఫలట్ఠకసమణేహి సుఞ్ఞా, న హి తే ఏత్థ సన్తి. న కేవలఞ్చ ఏతేహేవ సుఞ్ఞా, చతూహి పన మగ్గట్ఠకసమణేహిపి చతున్నం మగ్గానం అత్థాయ ఆరద్ధవిపస్సకేహిపీతి ద్వాదసహిపి సమణేహి సుఞ్ఞా ఏవ. ఇమమేవ అత్థం సన్ధాయ భగవతా మహాపరినిబ్బానే వుత్తం –

‘‘ఏకూనతింసో వయసా సుభద్ద,

యం పబ్బజిం కిం కుసలానుఏసీ;

వస్సాని పఞ్ఞాస సమాధికాని,

యతో అహం పబ్బజితో సుభద్ద;

ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ,

ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థి.

‘‘దుతియోపి సమణో నత్థి, తతియోపి సమణో నత్థి, చతుత్థోపి సమణో నత్థి. సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

ఏత్థ హి పదేసవత్తీతి ఆరద్ధవిపస్సకో అధిప్పేతో. తస్మా సోతాపత్తిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా సమణోపి నత్థీతి ఆహ. సకదాగామిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా దుతియోపి సమణో నత్థీతి ఆహ. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో.

కస్మా పనేతే అఞ్ఞత్థ నత్థీతి? అఖేత్తతాయ. యథా హి న ఆరగ్గే సాసపో తిట్ఠతి, న ఉదకపిట్ఠే అగ్గి జలతి, న పిట్ఠిపాసాణే బీజాని రుహన్తి, ఏవమేవ బాహిరేసు తిత్థాయతనేసు న ఇమే సమణా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమస్మింయేవ పన సాసనే ఉప్పజ్జన్తి. కస్మా? ఖేత్తతాయ. తేసం అఖేత్తతా చ ఖేత్తతా చ అరియమగ్గస్స అభావతో చ భావతో చ వేదితబ్బా. తేనాహ భగవా –

‘‘యస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో న ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ న ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, తతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, చతుత్థోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి. యస్మిఞ్చ ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ…పే…. చతుత్థోపి తత్థ సమణో ఉపలబ్భతి. ఇమస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి, ఇధేవ, సుభద్ద, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

ఏవం యస్మా తిత్థాయతనం అఖేత్తం, సాసనం ఖేత్తం, తస్మా యథా సురత్తహత్థపాదో సూరకేసరకో సీహో మిగరాజా న సుసానే వా సఙ్కారకూటే వా పటివసతి, తియోజనసహస్సవిత్థతం పన హిమవన్తం అజ్ఝోగాహేత్వా మణిగుహాయంయేవ పటివసతి. యథా చ ఛద్దన్తో నాగరాజా న గోచరియహత్థికులాదీసు నవసు నాగకులేసు ఉప్పజ్జతి, ఛద్దన్తకులేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ వలాహకో అస్సరాజా న గద్రభకులే వా ఘోటకకులే వా ఉప్పజ్జతి, సిన్ధుయా తీరే పన సిన్ధవకులేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ సబ్బకామదదం మనోహరం మణిరతనం న సఙ్కారకూటే వా పంసుపబ్బతాదీసు వా ఉప్పజ్జతి, వేపుల్లపబ్బతబ్భన్తరేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ తిమిరపిఙ్గలో మచ్ఛరాజా న ఖుద్దకపోక్ఖరణీసు ఉప్పజ్జతి, చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరే మహాసముద్దేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ దియడ్ఢయోజనసతికో సుపణ్ణరాజా న గామద్వారే ఏరణ్డవనాదీసు పటివసతి, మహాసముద్దం పన అజ్ఝోగాహేత్వా సిమ్బలిదహవనేయేవ పటివసతి. యథా చ ధతరట్ఠో సువణ్ణహంసో న గామద్వారే ఆవాటకాదీసు పటివసతి, నవుతిహంససహస్సపరివారో హుత్వా చిత్తకూటపబ్బతేయేవ పటివసతి. యథా చ చతుద్దీపిస్సరో చక్కవత్తిరాజా న నీచకులే ఉప్పజ్జతి, అసమ్భిన్నజాతిఖత్తియకులేయేవ పన ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఇమేసు సమణేసు ఏకసమణోపి న అఞ్ఞతిత్థాయతనే ఉప్పజ్జతి, అరియమగ్గపరిక్ఖిత్తే పన బుద్ధసాసనేయేవ ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేహి సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి.

సమ్మా సీహనాదం నదథాతి ఏత్థ సమ్మాతి హేతునా నయేన కారణేన. సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాదం. ఇమేసఞ్హి చతున్నం సమణానం ఇధేవ అత్థితాయ అయం నాదో సేట్ఠనాదో నామ హోతి ఉత్తమనాదో. ‘‘ఇమే సమణా ఇధేవ అత్థీ’’తి వదన్తస్స అఞ్ఞతో భయం వా ఆసఙ్కా వా నత్థీతి అభీతనాదో నామ హోతి. ‘‘అమ్హాకమ్పి సాసనే ఇమే సమణా అత్థీ’’తి పూరణాదీసు ఏకస్సాపి ఉట్ఠహిత్వా వత్తుం అసమత్థతాయ అయం నాదో అప్పటినాదో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాద’’న్తి.

౧౪౦. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతీతి ఇదం ఖో పన కారణం విజ్జతి. యం అఞ్ఞతిత్థియాతి యేన కారణేన అఞ్ఞతిత్థియా. ఏత్థ చ తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరో జానితబ్బో తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తిత్థంనామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. ఏత్థ హి సత్తా తరన్తి ఉప్పలవన్తి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, తస్మా తిత్థన్తి వుచ్చన్తి. తాసం దిట్ఠీనం ఉప్పాదేతా తిత్థకరో నామ. తస్స లద్ధిం గహేత్వా పబ్బజితా తిత్థియా నామ. తేసం పచ్చయదాయకా తిత్థియసావకాతి వేదితబ్బా. పరిబ్బాజకాతి గిహిబన్ధనం పహాయ పబ్బజ్జూపగతా. అస్సాసోతి అవస్సయో పతిట్ఠా ఉపత్థమ్భో. బలన్తి థామో. యేన తుమ్హేతి యేన అస్సాసేన వా బలేన వా ఏవం వదేథ.

అత్థి ఖో నో, ఆవుసో, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా. అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా. తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా. సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతాని వాపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా పస్సతా. అత్తహితసాధికాయ సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా. అరీనం హతత్తా పచ్చయాదీనం అరహత్తా చ అరహతా, సమ్మా సామఞ్చ సచ్చానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా. కిలేసారీనం హతత్తా అరహతా, సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి, ఏవం చతువేసారజ్జవసేన చతూహి ఆకారేహి థోమితేన చత్తారో ధమ్మా అక్ఖాతా, యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ, న రాజరాజమహామత్తాదీనం ఉపత్థమ్భం కాయబలన్తి.

సత్థరి పసాదోతి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో. ధమ్మే పసాదోతి ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన ధమ్మగుణే అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో. సీలేసు పరిపూరకారితాతి అరియకన్తేసు సీలేసు పరిపూరకారితా. అరియకన్తసీలాని నామ పఞ్చసీలాని. తాని హి భవన్తరగతోపి అరియసావకో అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తోపి న వీతిక్కమతి. సచేపి హి నం కోచి వదేయ్య – ‘‘ఇమం సకలం చక్కవత్తిరజ్జం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఖుద్దకమక్ఖికం జీవితా వోరోపేహీ’’తి, అట్ఠానమేతం, యం సో తస్స వచనం కరేయ్య. ఏవం అరియానం సీలాని కన్తాని పియాని మనాపాని. తాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సీలేసు పరిపూరకారితా’’తి.

సహధమ్మికా ఖో పనాతి భిక్ఖు భిక్ఖునీ సిక్ఖమానా సామణేరో సామణేరీ ఉపాసకో ఉపాసికాతి ఏతే సత్త సహధమ్మచారినో. ఏతేసు హి భిక్ఖు భిక్ఖూహి సద్ధిం సహధమ్మం చరతి సమానసిక్ఖతాయ. తథా భిక్ఖునీ భిక్ఖునీహి…పే… ఉపాసికా ఉపాసికాహి, సోతాపన్నో సోతాపన్నేహి, సకదాగామీ…పే… అనాగామీహి సహధమ్మం చరతి. తస్మా సబ్బేపేతే సహధమ్మికాతి వుచ్చన్తి. అపిచేత్థ అరియసావకాయేవ అధిప్పేతా. తేసఞ్హి భవన్తరేపి మగ్గదస్సనమ్హి వివాదో నత్థి, తస్మా తే అచ్చన్తం ఏకధమ్మచారితాయ సహధమ్మికా. ఇమినా, ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా నయేన సఙ్ఘం అనుస్సరన్తానం ఉప్పన్నప్పసాదో కథితో. ఏత్తావతా చత్తారి సోతాపన్నస్స అఙ్గాని కథితాని హోన్తి.

ఇమే ఖో నో, ఆవుసోతి, ఆవుసో, ఇమే చత్తారో ధమ్మా తేన భగవతా అమ్హాకం అస్సాసో చేవ బలఞ్చాతి అక్ఖాతా, యే మయం అత్తని సమ్పస్సమానా ఏవం వదేమ.

౧౪౧. యో అమ్హాకం సత్థాతి ఇమినా పూరణకస్సపాదికే ఛ సత్థారో అపదిస్సన్తి. యథా పన ఇదాని సాసనే ఆచరియుపజ్ఝాయాదీసు ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో, అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో’’తి గేహసితపేమం హోతి. ఏవరూపం పేమం సన్ధాయ ‘‘సత్థరి పసాదో’’తి వదన్తి. థేరో పనాహ – ‘‘యస్మా సత్థా నామ న ఏకస్స, న ద్విన్నం హోతి, సదేవకస్స లోకస్స ఏకోవ సత్థా, తస్మా తిత్థియా ‘అమ్హాకం సత్థా’ తి ఏకపదేనేవ సత్థారం విసుం కత్వా ఇమినావ పదేన విరుద్ధా పరాజితా’’తి. ధమ్మే పసాదోతి ఇదం పన యథా ఇదాని సాసనే ‘‘అమ్హాకం దీఘనికాయో అమ్హాకం మజ్ఝిమనికాయో’’తి మమాయన్తి, ఏవం అత్తనో అత్తనో పరియత్తిధమ్మే గేహసితపేమం సన్ధాయ వదన్తి. సీలేసూతి అజసీలగోసీలమేణ్డకసీలకుక్కురసీలాదీసు. ఇధ నో ఆవుసోతి ఏత్థ ఇధాతి పసాదం సన్ధాయ వదన్తి. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో. యదిదన్తి యమిదం తుమ్హాకఞ్చేవ అమ్హాకఞ్చ నానాకరణం వదేయ్యాథ. తం కిం నామ? తుమ్హాకమ్పి హి చతూసు ఠానేసు పసాదో, అమ్హాకమ్పి. నను ఏతస్మిం పసాదే తుమ్హే చ అమ్హే చ ద్వేధా భిన్నసువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి వాచాయ సమధురా హుత్వా అట్ఠంసు.

అథ నేసం తం సమధురతం భిన్దన్తో భగవా ఏవం వాదినోతిఆదిమాహ. తత్థ ఏకా నిట్ఠాతి యా తస్స పసాదస్స పరియోసానభూతా నిట్ఠా, కిం సా ఏకా, ఉదాహు పుథూతి ఏవం పుచ్ఛథాతి వదతి. యస్మా పన తస్మిం తస్మిం సమయే నిట్ఠం అపఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థి, బ్రాహ్మణానఞ్హి బ్రహ్మలోకో నిట్ఠా, మహాతాపసానం ఆభస్సరా, పరిబ్బాజకానం సుభకిణ్హా, ఆజీవకానం ‘‘అనన్తమానసో’’తి ఏవం పరికప్పితో అసఞ్ఞీభవో. ఇమస్మిం సాసనే పన అరహత్తం నిట్ఠా. సబ్బేవ చేతే అరహత్తమేవ నిట్ఠాతి వదన్తి. దిట్ఠివసేన పన బ్రహ్మలోకాదీని పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా అత్తనో అత్తనో లద్ధివసేన ఏకమేవ నిట్ఠం పఞ్ఞపేన్తి, తం దస్సేతుం భగవా సమ్మా బ్యాకరమానాతిఆదిమాహ.

ఇదాని భిక్ఖూనమ్పి ఏకా నిట్ఠా, తిత్థియానమ్పి ఏకా నిట్ఠాతి ద్వీసు అట్టకారకేసు వియ ఠితేసు భగవా అనుయోగవత్తం దస్సేన్తో సా పనావుసో, నిట్ఠా సరాగస్స, ఉదాహు వీతరాగస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా రాగరత్తాదీనం నిట్ఠా నామ నత్థి. యది సియా, సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి సియాతి ఇమం దోసం పస్సన్తానం తిత్థియానం ‘‘వీతరాగస్స ఆవుసో సా నిట్ఠా’’తిఆదినా నయేన బ్యాకరణం దస్సితం.

తత్థ విద్దసునోతి పణ్డితస్స. అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సాతి రాగేన అనురుద్ధస్స కోధేన పటివిరుద్ధస్స. పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినోతి ఏత్థ ఆరమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో. పపఞ్చో ఆరామో అస్సాతి పపఞ్చారామో. పపఞ్చే రతి అస్సాతి పపఞ్చరతి. పపఞ్చోతి చ మత్తపమత్తాకారభావేన పవత్తానం తణ్హాదిట్ఠిమానానమేతం అధివచనం. ఇధ పన తణ్హాదిట్ఠియోవ అధిప్పేతా. సరాగస్సాతిఆదీసు పఞ్చసు ఠానేసు ఏకోవ కిలేసో ఆగతో. తస్స ఆకారతో నానత్తం వేదితబ్బం. సరాగస్సాతి హి వుత్తట్ఠానే పఞ్చకామగుణికరాగవసేన గహితో. సతణ్హస్సాతి భవతణ్హావసేన. సఉపాదానస్సాతి గహణవసేన. అనురుద్ధపటివిరుద్ధస్సాతి యుగళవసేన. పపఞ్చారామస్సాతి పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనవసేన. సరాగస్సాతి వా ఏత్థ అకుసలమూలవసేన గహితో. సతణ్హస్సాతి ఏత్థ తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానదస్సనవసేన. సేసం పురిమసదిసమేవ. థేరో పనాహ ‘‘కస్మా ఏవం విద్ధంసేథ? ఏకోయేవ హి అయం లోభో రజ్జనవసేన రాగోతి వుత్తో. తణ్హాకరణవసేన తణ్హా. గహణట్ఠేన ఉపాదానం. యుగళవసేన అనురోధపటివిరోధో. పపఞ్చుప్పత్తిదస్సనట్ఠేన పపఞ్చో’’తి.

౧౪౨. ఇదాని ఇమేసం కిలేసానం మూలభూతం దిట్ఠివాదం దస్సేన్తో ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియోతిఆదిమాహ.

తత్థ భవదిట్ఠీతి సస్సతదిట్ఠి. విభవదిట్ఠీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. భవదిట్ఠిం అల్లీనాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన సస్సతదిట్ఠిం అల్లీనా. ఉపగతాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ ఉపగతా. అజ్ఝోసితాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ అనుపవిట్ఠా. విభవదిట్ఠియా తే పటివిరుద్ధాతి తే సబ్బే ఉచ్ఛేదవాదీహి సద్ధిం – ‘‘తుమ్హే అన్ధబాలా న జానాథ, సస్సతో అయం లోకో, నాయం లోకో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి పటివిరుద్ధా నిచ్చం కలహభణ్డనపసుతా విహరన్తి. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో.

సముదయఞ్చాతిఆదీసు ద్వే దిట్ఠీనం సముదయా ఖణికసముదయో పచ్చయసముదయో చ. ఖణికసముదయో దిట్ఠీనం నిబ్బత్తి. పచ్చయసముదయో అట్ఠ ఠానాని. సేయ్యథిదం, ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి, ఫస్సోపి, సఞ్ఞాపి, వితక్కోపి, అయోనిసోమనసికారోపి, పాపమిత్తోపి, పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం. ‘‘ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయో దిట్ఠీనం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన. ఏవం ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం. అవిజ్జా… ఫస్సో… సఞ్ఞా… వితక్కో… అయోనిసోమనసికారో… పాపమిత్తో… పరతోఘోసో హేతు, పరతోఘోసో పచ్చయో దిట్ఠీనం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన. ఏవం పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం’’ (పటి. మ. ౧.౧౨౪). అత్థఙ్గమాపి ద్వేయేవ ఖణికత్థఙ్గమో పచ్చయత్థఙ్గమో చ. ఖణికత్థఙ్గమో నామ ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధానం. పచ్చయత్థఙ్గమో నామ సోతాపత్తిమగ్గో. సోతాపత్తిమగ్గో హి దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి వుత్తో.

అస్సాదన్తి దిట్ఠిమూలకం ఆనిసంసం. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యందిట్ఠికో సత్థా హోతి, తందిట్ఠికా సావకా హోన్తి. యందిట్ఠికా సత్థారం సావకా సక్కరోన్తి, గరుం కరోన్తి, మానేన్తి, పూజేన్తి, లభన్తి తతోనిదానం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం. అయం, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో’’తి. ఆదీనవన్తి దిట్ఠిగ్గహణమూలకం ఉపద్దవం. సో వగ్గులివతం ఉక్కుటికప్పధానం కణ్టకాపస్సయతా పఞ్చాతపతప్పనం సానుపపాతపతనం కేసమస్సులుఞ్చనం అప్పోణకం ఝానన్తిఆదీనం వసేనం వేదితబ్బో. నిస్సరణన్తి దిట్ఠీనం నిస్సరణం నామ నిబ్బానం. యథాభూతం నప్పజానన్తీతి యే ఏతం సబ్బం యథాసభావం న జానన్తి. న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో న పరిముచ్చన్తి. ఇమినా ఏతేసం నిట్ఠా నామ నత్థీతి దస్సేతి. పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో పరిముచ్చన్తి. ఇమినా ఏతేసం నిట్ఠా నామ అత్థీతి ద్విన్నం అట్టకారకానం అట్టం ఛిన్దన్తో వియ సాసనస్మింయేవ నిట్ఠాయ అత్థితం పతిట్ఠపేతి.

౧౪౩. ఇదాని దిట్ఠిచ్ఛేదనం దస్సేన్తో చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఉపాదానానీతిఆదిమాహ. తేసం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తాయేవ.

సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞావాదా పటిజానమానాతి మయం సబ్బేసం ఉపాదానానం పరిఞ్ఞం సమతిక్కమం వదామాతి ఏవం పటిజానమానా. న సమ్మా సబ్బుపాదానపరిఞ్ఞన్తి సబ్బేసం ఉపాదానానం సమతిక్కమం సమ్మా న పఞ్ఞపేన్తి. కేచి కాముపాదానమత్తస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. కేచి దిట్ఠుపాదానమత్తస్స పఞ్ఞపేన్తి, కేచి సీలబ్బతుపాదానస్సాపి. అత్తవాదుపాదానస్స పన పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థి. తేసం పన భేదం దస్సేన్తో కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బేపి కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తియేవ, ఛన్నవుతి పాసణ్డాపి హి ‘‘కామా ఖో పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తి వత్థుపటిసేవనం కామం కప్పతీతి న పఞ్ఞపేన్తి, అకప్పియమేవ కత్వా పఞ్ఞపేన్తి. యే పన సేవన్తి, తే థేయ్యేన సేవన్తి. తేన వుత్తం ‘‘కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి.

యస్మా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదీని గహేత్వా చరన్తి. ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి, భావనాయ సుద్ధీ’’తి గణ్హన్తి, అత్తుపలద్ధిం న పజహన్తి, తస్మా న దిట్ఠుపాదానస్స, న సీలబ్బతుపాదానస్స, న అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం అపఞ్ఞాపనం ఏతేసం కిస్స హేతు, కిం కారణా? ఇమాని హి తే భోన్తోతి యస్మా తే భోన్తో ఇమాని తీణి కారణాని యథాసభావతో న జానన్తీతి అత్థో. యే పనేత్థ ద్విన్నం పరిఞ్ఞానం పఞ్ఞాపనకారణం దిట్ఠిఞ్చేవ సీలబ్బతఞ్చ ‘‘ఏతం పహాతబ్బ’’న్తి యథాసభావతో జానన్తి. తే సన్ధాయ పరతో ద్వే వారా వుత్తా. తత్థ యే ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదీని గణ్హన్తి, తే దిట్ఠుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. యే పన ‘‘న సీలేన సుద్ధి, న వతేన సుద్ధి, న భావనాయ సుద్ధీ’’తి గణ్హన్తి, తే సీలబ్బతుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదుపాదానస్స పరిఞ్ఞం పన ఏకోపి పఞ్ఞపేతుం న సక్కోతి. అట్ఠసమాపత్తిలాభినోపి హి చన్దిమసూరియే పాణినా పరిమజ్జిత్వా చరమానాపి చ తిత్థియా తిస్సో పరిఞ్ఞా పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదం ముఞ్చితుం న సక్కోన్తి. తస్మా పునప్పునం వట్టస్మింయేవ పతన్తి. పథవిజిగుచ్ఛనససకో వియ హి ఏతే.

తత్థాయం అత్థసల్లాపికా ఉపమా – పథవీ కిర ససకం ఆహ – ‘‘భో ససకా’’తి. ససకో ఆహ – ‘‘కో ఏసో’’తి. ‘‘కస్మా మమేవ ఉపరి సబ్బఇరియాపథే కప్పేన్తో ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తో మం న జానాసీ’’తి. ‘‘సుట్ఠు తయా అహం దిట్ఠో, మయా అక్కన్తట్ఠానమ్పి అఙ్గులగ్గేహి ఫుట్ఠట్ఠానం వియ హోతి, విస్సట్ఠఉదకం అప్పమత్తకం, కరీసం కతకఫలమత్తం. హత్థిఅస్సాదీహి పన అక్కన్తట్ఠానమ్పి మహన్తం, పస్సావోపి నేసం ఘటమత్తో హోతి, ఉచ్చారోపి పచ్ఛిమత్తో హోతి, అలం మయ్హం తయా’’తి ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే పతితో. తతో నం పథవీ ఆహ – ‘‘అరే దూరం గతోపి నను మయ్హం ఉపరియేవ పతితోసీ’’తి. సో పున తం జిగుచ్ఛన్తో ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ పతితో, ఏవం వస్ససహస్సమ్పి ఉప్పతిత్వా పతమానో ససకో పథవిం ముఞ్చితుం న సక్కోతి. ఏవమేవం తిత్థియా సబ్బూపాదానపరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తోపి కాముపాదానాదీనం తిణ్ణంయేవ సమతిక్కమం పఞ్ఞపేన్తి. అత్తవాదం పన ముఞ్చితుం న సక్కోన్తి, అసక్కోన్తా పునప్పునం వట్టస్మింయేవ పతన్తీతి.

ఏవం యం తిత్థియా సమతిక్కమితుం న సక్కోన్తి, తస్స వసేన దిట్ఠిచ్ఛేదవాదం వత్వా ఇదాని పసాదపచ్ఛేదవాదం దస్సేన్తో ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మవినయేతి ధమ్మే చేవ వినయే చ, ఉభయేనపి అనియ్యానికసాసనం దస్సేతి. ‘‘యో సత్థరి పసాదో సో న సమ్మగ్గతో’’తి అనియ్యానికసాసనమ్హి హి సత్థా కాలం కత్వా సీహోపి హోతి, బ్యగ్ఘోపి హోతి, దీపిపి అచ్ఛోపి తరచ్ఛోపి. సావకా పనస్స మిగాపి సూకరాపి పసదాపి హోన్తి, సో ‘‘ఇమే మయ్హం పుబ్బే ఉపట్ఠాకా పచ్చయదాయకా’’తి ఖన్తిం వా మేత్తం వా అనుద్దయం వా అకత్వా తేసం ఉపరి పతిత్వా లోహితం పివతి, థూలథూలమంసానిపి ఖాదతి. సత్థా వా పన బిళారో హోతి, సావకా కుక్కుటా వా మూసికా వా. అథ నే వుత్తనయేనేవ అనుకమ్పం అకత్వా ఖాదతి. అథ వా సత్థా నిరయపాలో హోతి, సావకా నేరయికసత్తా. సో ‘‘ఇమే మయ్హం పుబ్బే ఉపట్ఠాకా పచ్చయదాయకా’’తి అనుకమ్పం అకత్వా వివిధా కమ్మకారణా కరోతి, ఆదిత్తేపి రథే యోజేతి, అఙ్గారపబ్బతమ్పి ఆరోపేతి, లోహకుమ్భియమ్పి ఖిపతి, అనేకేహిపి దుక్ఖధమ్మేహి సమ్పయోజేతి. సావకా వా పన కాలం కత్వా సీహాదయో హోన్తి, సత్థా మిగాదీసు అఞ్ఞతరో. తే ‘‘ఇమం మయం పుబ్బే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిమ్హా, సత్థా నో అయ’’న్తి తస్మిం ఖన్తిం వా మేత్తం వా అనుద్దయం వా అకత్వా వుత్తనయేనేవ అనయబ్యసనం పాపేన్తి. ఏవం అనియ్యానికసాసనే యో సత్థరి పసాదో, సో న సమ్మగ్గతో హోతి, కఞ్చి కాలం గన్త్వాపి పచ్ఛా వినస్సతియేవ.

యో ధమ్మే పసాదోతి అనియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి ధమ్మే పసాదో నామ, ఉగ్గహితపరియాపుట – ధారితవాచిత్తమత్తకే తన్తిధమ్మే పసాదో హోతి, వట్టమోక్ఖో పనేత్థ నత్థి. తస్మా యో ఏత్థ పసాదో, సో పునప్పునం వట్టమేవ గమ్భీరం కరోతీతి సాసనస్మిం అసమ్మగ్గతో అసభావతో అక్ఖాయతి.

యా సీలేసు పరిపూరకారితాతి యాపి చ అనియ్యానికసాసనే అజసీలాదీనం వసేన పరిపూరకారితా, సాపి యస్మా వట్టమోక్ఖం భవనిస్సరణం న సమ్పాపేతి, సమ్పజ్జమానా పన తిరచ్ఛానయోనిం ఆవహతి, విపచ్చమానా నిరయం, తస్మా సా న సమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి. యా సహధమ్మికేసూతి అనియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి యే సహధమ్మికా, తేసు యస్మా ఏకచ్చే కాలం కత్వా సీహాదయోపి హోన్తి, ఏకచ్చే మిగాదయో, తత్థ సీహాదిభూతా ‘‘ఇమే అమ్హాకం సహధమ్మికా అహేసు’’న్తి మిగాదిభూతేసు ఖన్తిఆదీని అకత్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నేసం మహాదుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి. తస్మా ఏత్థ సహధమ్మికేసు పియమనాపతాపి అసమ్మగ్గతా అక్ఖాయతి.

ఇదం పన సబ్బమ్పి కారణభేదం ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో భగవా తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతీతిఆదిమాహ. తత్రాయం సంఖేపత్థో – ఏవఞ్హేతం, భిక్ఖవే, హోతి, యం మయా వుత్తం ‘‘యో సత్థరి పసాదో సో న సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతీ’’తిఆది, తం ఏవమేవ హోతి. కస్మా? యస్మా తే పసాదాదయో దురక్ఖాతే ధమ్మవినయే …పే… అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితేతి, ఏత్థ హి యథా తన్తి కారణత్థే నిపాతో. తత్థ దురక్ఖాతేతి దుక్కథితే, దుక్ఖథితత్తాయేవ దుప్పవేదితే. సో పనేస యస్మా మగ్గఫలత్థాయ న నియ్యాతి, తస్మా అనియ్యానికో. రాగాదీనం ఉపసమాయ అసంవత్తనతో అనుపసమసంవత్తనికో. న సమ్మాసమ్బుద్ధేన సబ్బఞ్ఞునా పవేదితోతి అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితో. తస్మిం అనియ్యానికే అనుపసమసంవత్తనికే అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితే. ఏత్తావతా భగవా తిత్థియేసు పసాదో సురాపీతసిఙ్గాలే పసాదో వియ నిరత్థకోతి దస్సేతి.

ఏకో కిర కాళసిఙ్గాలో రత్తిం నగరం పవిట్ఠో సురాజల్లికం ఖాదిత్వా పున్నాగవనే నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో సూరియుగ్గమనే పబుజ్ఝిత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమస్మిం కాలే న సక్కా గన్తుం, బహూ అమ్హాకం వేరినో, ఏకం వఞ్చేతుం వట్టతీ’’తి. సో ఏకం బ్రాహ్మణం గచ్ఛన్తం దిస్వా ఇమం వఞ్చేస్సామీతి ‘‘అయ్య బ్రాహ్మణా’’తి ఆహ. కో ఏసో బ్రాహ్మణం పక్కోసతీతి. ‘‘అహం, సామీ, ఇతో తావ ఏహీతి. కిం భోతి? మం బహిగామం నేహి, అహం తే ద్వే కహాపణసతాని దస్సామీతి. సోపి నయిస్సామీతి తం పాదేసు గణ్హి. అరే బాల బ్రాహ్మణ, న మయ్హం కహాపణా ఛడ్డితకా అత్థి, దుల్లభా కహాపణా, సాధుకం మం గణ్హాహీతి. కథం భో గణ్హామీతి? ఉత్తరాసఙ్గేన గణ్ఠికం కత్వా అంసే లగ్గేత్వా గణ్హాహీతి. బ్రాహ్మణో తం తథా గహేత్వా దక్ఖిణద్వారసమీపట్ఠానం గన్త్వా ఏత్థ ఓతారేమీతి పుచ్ఛి. కతరట్ఠానం నామ ఏతన్తి? మహాద్వారం ఏతన్తి. అరే బాల, బ్రాహ్మణ, కిం తవ ఞాతకా అన్తరద్వారే కహాపణం ఠపేన్తి, పరతో మం హరా’’తి. సో పునప్పునం థోకం థోకం గన్త్వా ‘‘ఏత్థ ఓతారేమి ఏత్థ ఓతారేమీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తేన తజ్జితో ఖేమట్ఠానం గన్త్వా తత్థ ఓతారేహీతి వుత్తో ఓతారేత్వా సాటకం గణ్హి. కాళసిఙ్గాలో ఆహ ‘‘అహం తే ద్వే కహాపణసతాని దస్సామీతి అవోచం. మయ్హం పన కహాపణా బహూ, న ద్వే కహాపణసతానేవ, యావ అహం కహాపణే ఆహరామి, తావ త్వం సూరియం ఓలోకేన్తో తిట్ఠా’’తి వత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తేత్వా పున బ్రాహ్మణం ఆహ ‘‘అయ్య బ్రాహ్మణ మా ఇతో ఓలోకేహి, సూరియమేవ ఓలోకేన్తో తిట్ఠా’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా కేతకవనం పవిసిత్వా యథారుచిం పక్కన్తో. బ్రాహ్మణస్సపి సూరియం ఓలోకేన్తస్సేవ నలాటతో చేవ కచ్ఛేహి చ సేదా ముచ్చింసు. అథ నం రుక్ఖదేవతా ఆహ –

‘‘సద్దహాసి సిఙ్గాలస్స, సురాపీతస్స బ్రాహ్మణ;

సిప్పికానం సతం నత్థి, కుతో కంససతా దువే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౧౩);

ఏవం యథా కాళసిఙ్గాలే పసాదో నిరత్థకో, ఏవం తిత్థియేసుపీతి.

౧౪౪. అనియ్యానికసాసనే పసాదస్స నిరత్థకభావం దస్సేత్వా నియ్యానికసాసనే తస్స సాత్థకతం దస్సేతుం తథాగతో చ ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ కాముపాదానస్స పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీతి అరహత్తమగ్గేన కాముపాదానస్స పహానపరిఞ్ఞం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేతి, ఇతరేసం తిణ్ణం ఉపాదానానం సోతాపత్తిమగ్గేన పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపే ఖో, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతి, భిక్ఖవే, ఏవరూపే ధమ్మే చ వినయే చ. ఉభయేనపి నియ్యానికసాసనం దస్సేతి. సత్థరి పసాదోతి ఏవరూపే సాసనే యో సత్థరి పసాదో, సో సమ్మగ్గతో అక్ఖాయతి, భవదుక్ఖనిస్సరణాయ సంవత్తతి.

తత్రిమాని వత్థూని – భగవా కిర వేదియకపబ్బతే ఇన్దసాలగుహాయం పటివసతి. అథేకో ఉలూకసకుణో భగవతి గామం పిణ్డాయ పవిసన్తే ఉపడ్ఢమగ్గం అనుగచ్ఛతి, నిక్ఖమన్తే ఉపడ్ఢమగ్గం పచ్చుగ్గమనం కరోతి. సో ఏకదివసం సమ్మాసమ్బుద్ధం సాయన్హసమయే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం నిసిన్నం పబ్బతా ఓరుయ్హ వన్దిత్వా పక్ఖే పణామేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సీసం హేట్ఠా కత్వా దసబలం నమస్సమానో అట్ఠాసి. భగవా తం ఓలోకేత్వా సితం పాత్వాకాసి. ఆనన్దత్థేరో ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో సితస్స పాతుకమ్మాయా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పస్సానన్ద, ఇమం ఉలూకసకుణం, అయం మయి చ భిక్ఖుసఙ్ఘే చ చిత్తం పసాదేత్వా సతసహస్సకప్పే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా సోమనస్సో నామ పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఆహ –

ఉలూకమణ్డలక్ఖిక, వేదియకే చిరదీఘవాసిక;

సుఖితోసి త్వం అయ్య కోసియ, కాలుట్ఠితం పస్ససి బుద్ధవరం.

మయి చిత్తం పసాదేత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘే అనుత్తరే;

కప్పానం సతసహస్సాని, దుగ్గతేసో న గచ్ఛతి.

దేవలోకా చవిత్వాన, కుసలమూలేన చోదితో;

భవిస్సతి అనన్తఞాణో, సోమనస్సోతి విస్సుతోతి.

అఞ్ఞానిపి చేత్థ రాజగహనగరే సుమనమాలాకారవత్థు మహాభేరివాదకవత్థు మోరజికవత్థు వీణావాదకవత్థు సఙ్ఖధమకవత్థూతి ఏవమాదీని వత్థూని విత్థారేతబ్బాని. ఏవం నియ్యానికసాసనే సత్థరి పసాదో సమ్మగ్గతో హోతి.

ధమ్మే పసాదోతి నియ్యానికసాసనమ్హి ధమ్మే పసాదో సమ్మగ్గతో హోతి. సరమత్తే నిమిత్తం గహేత్వా సుణన్తానం తిరచ్ఛానగతానమ్పి సమ్పత్తిదాయకో హోతి, పరమత్థే కిం పన వత్తబ్బం. అయమత్థో మణ్డూకదేవపుత్తాదీనం వత్థువసేన వేదితబ్బో.

సీలేసు పరిపూరకారితాతి నియ్యానికసాసనమ్హి సీలేసు పరిపూరకారితాపి సమ్మగ్గతా హోతి, సగ్గమోక్ఖసమ్పత్తిం ఆవహతి. తత్థ ఛత్తమాణవకవత్థుసామణేరవత్థుఆదీని దీపేతబ్బాని.

సహధమ్మికేసూతి నియ్యానికసాసనే సహధమ్మికేసు పియమనాపతాపి సమ్మగ్గతా హోతి, మహాసమ్పత్తిం ఆవహతి. అయమత్థో విమానపేతవత్థూహి దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఖీరోదనమహమదాసిం, భిక్ఖునో పిణ్డాయ చరన్తస్స…పే…

ఫాణితం…పే… ఉచ్ఛుఖణ్డికం… తిమ్బరుసకం… కక్కారికం…

ఏళాలుకం… వల్లిపక్కం… ఫారుసకం… హత్థపతాకం…

సాకముట్ఠిం … పుప్ఫకముట్ఠిం… మూలకం… నిమ్బముట్ఠిం…

అమ్బికఞ్జికం… దోణినిమ్మజ్జనిం… కాయబన్ధనం…

అంసబద్ధకం… ఆయోగపట్టం… విధూపనం… తాలవణ్టం…

మోరహత్థం… ఛత్తం… ఉపాహనం… పూవం మోదకం…

సక్ఖలికం అహమదాసిం, భిక్ఖునో పిణ్డాయ చరన్తస్స…పే…

తస్సా మే పస్స విమానం, అచ్ఛరా కామవణ్ణినీహమస్మీ’’తి (వి. వ. ౪౦౬).

తం కిస్స హేతూతిఆది వుత్తనయానుసారేనేవ యోజేత్వా వేదితబ్బం.

౧౪౫. ఇదాని యేసం ఉపాదానానం తిత్థియా న సమ్మా పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, తథాగతో పఞ్ఞపేతి, తేసం పచ్చయం దస్సేతుం ఇమే చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ కింనిదానాతిఆదీసు నిదానాదీని సబ్బానేవ కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం నిదేతి హన్ద, నం గణ్హథాతి అప్పేతి వియ, తస్మా నిదానన్తి వుచ్చతి. యస్మా తం తతో జాయతి సముదేతి పభవతి, తస్మా సముదయో, జాతి, పభవోతి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ పదత్థో – కిం నిదానం ఏతేసన్తి కింనిదానా. కో సముదయో ఏతేసన్తి కింసముదయా. కా జాతి ఏతేసన్తి కింజాతికా. కో పభవో ఏతేసన్తి కింపభవా. యస్మా పన తేసం తణ్హా యథావుత్తేన అత్థేన నిదానఞ్చేవ సముదయో చ జాతి చ పభవో చ, తస్మా ‘‘తణ్హానిదానా’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పన భగవా న కేవలం ఉపాదానస్సేవ పచ్చయం జానాతి, ఉపాదానస్స పచ్చయభూతాయ తణ్హాయపి, తణ్హాదిపచ్చయానం వేదనాదీనమ్పి పచ్చయం జానాతియేవ, తస్మా తణ్హా చాయం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.

యతో చ ఖోతి యస్మిం కాలే. అవిజ్జా పహీనా హోతీతి వట్టమూలికా అవిజ్జా అనుప్పాదనిరోధేన పహీనా హోతి. విజ్జా ఉప్పన్నాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పన్నా. సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదాతి. సో భిక్ఖు అవిజ్జాయ చ పహీనత్తా విజ్జాయ చ ఉప్పన్నత్తా. నేవ కాముపాదానం ఉపాదియతీతి నేవ కాముపాదానం గణ్హాతి న ఉపేతి, న సేసాని ఉపాదానాని. అనుపాదియం న పరితస్సతీతి ఏవం కిఞ్చి ఉపాదానం అగ్గణ్హన్తో తణ్హాపరితస్సనాయ న పరితస్సతి. అపరితస్సన్తి అపరితస్సన్తో తణ్హం అనుప్పాదేన్తో. పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీతి సయమేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి. ఏవమస్స ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వా ఇదాని ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పచ్చవేక్ఖణం దస్సేన్తో ఖీణా జాతీతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళసీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.