౯. మట్ఠకుణ్డలీవిమానవణ్ణనా

అలఙ్కతో మట్ఠకుణ్డలీతి మట్ఠకుణ్డలీవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన సావత్థివాసీ ఏకో బ్రాహ్మణో అద్ధో మహద్ధనో మహాభోగో అస్సద్ధో అప్పసన్నో మిచ్ఛాదిట్ఠికో కస్సచి కిఞ్చి న దేతి, అదానతో ఏవ ‘‘అదిన్నపుబ్బకో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. సో మిచ్ఛాదిట్ఠిభావేన చ లుద్ధభావేన చ తథాగతం వా తథాగతసావకం వా దట్ఠుమ్పి న ఇచ్ఛతి. మట్ఠకుణ్డలం నామ అత్తనో పుత్తఞ్చ సిక్ఖాపేసి ‘‘తాత, తయా సమణో గోతమో తస్స సావకా చ న ఉపసఙ్కమితబ్బా న దట్ఠబ్బా’’తి. సోపి తథా అకాసి. అథస్స పుత్తో గిలానో అహోసి, బ్రాహ్మణో ధనక్ఖయభయేన భేసజ్జం న కారేసి, రోగే పన వడ్ఢితేవ వేజ్జే పక్కోసిత్వా దస్సేసి. వేజ్జా తస్స సరీరం ఓలోకేత్వా ‘‘అతేకిచ్ఛో’’తి తం ఞత్వా అపక్కమింసు. బ్రాహ్మణో ‘‘పుత్తే అబ్భన్తరే మతే నీహరణం దుక్ఖ’’న్తి పుత్తం బహిద్వారకోట్ఠకే నిపజ్జాపేసి.

భగవా రత్తియా పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో అద్దస మట్ఠకుణ్డలీమాణవం ఖీణాయుకం తదహేవ చవనధమ్మం, నిరయసంవత్తనికఞ్చస్స కమ్మం కతోకాసం. ‘‘సచే పనాహం తత్థ గమిస్సామి, సో మయి చిత్తం పసాదేత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా పితరం ఆళాహనే రోదమానం ఉపగన్త్వా సంవేజేస్సతి, ఏవం సో చ తస్స పితా చ మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి, మహాజనకాయో సన్నిపతిస్సతి తత్థ మయా ధమ్మే దేసితే మహాధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఏవం పన ఞత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠో మట్ఠకుణ్డలీమాణవస్స పితు గేహసమీపే ఠత్వా ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేసి. తా దిస్వా మాణవో ‘‘కిమేత’’న్తి ఇతో చితో చ విలోకేన్తో అద్దస భగవన్తం దన్తం గుత్తం సన్తిన్ద్రియం ద్వత్తింసాయ మహాపురిసలక్ఖణేహి అసీతియా అనుబ్యఞ్జనేహి బ్యామప్పభాయ కేతుమాలాయ చ విజ్జోతమానం అనుపమాయ బుద్ధసిరియా అచిన్తేయ్యేన బుద్ధానుభావేన విరోచమానం. దిస్వా తస్స ఏతదహోసి ‘‘బుద్ధో ను ఖో భగవా ఇధానుప్పత్తో, యస్సాయం రూపసమ్పదా అత్తనో తేజసా సూరియమ్పి అభిభవతి, కన్తభావేన చన్దిమం, ఉపసన్తభావేన సబ్బేపి సమణబ్రాహ్మణే, ఉపసమేన నామ ఏత్థేవ భవితబ్బం, అయమేవ చ మఞ్ఞే ఇమస్మిం లోకే అగ్గపుగ్గలో, మమేవ చ అనుకమ్పాయ ఇధానుప్పత్తో’’తి బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా నిరన్తరం ఫుటసరీరో అనప్పకం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేన్తో పసన్నచిత్తో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నిపజ్జి. తం దిస్వా భగవా ‘‘అలం ఇమస్స ఏత్తకేన సగ్గూపపత్తియా’’తి పక్కామి.

సోపి తం పీతిసోమనస్సం అవిజహన్తోవ కాలం కత్వా తావతింసేసు ద్వాదసయోజనికే విమానే నిబ్బత్తి. పితా పనస్స సరీరసక్కారం కరిత్వా దుతియదివసే పచ్చూసవేలాయం ఆళాహనం గన్త్వా ‘‘హా హా మట్ఠకుణ్డలి, హా హా మట్ఠకుణ్డలీ’’తి పరిదేవమానో ఆళాహనం అనుపరిక్కమన్తో రోదతి. దేవపుత్తో అత్తనో విభవసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘కుతో ను ఖో అహం ఇధాగతో కిఞ్చ కమ్మం కత్వా’’తి ఉపధారేన్తో అత్తనో పురిమత్తభావం ఞత్వా తత్థ చ మరణకాలే భగవతి పవత్తితం చిత్తప్పసాదం మనోహరం అఞ్జలికరణమత్తం దిస్వా ‘‘అహో మహానుభావా బుద్ధా భగవన్తో’’తి సాతిసయం తథాగతే సఞ్జాతప్పసాదబహుమానో ‘‘అదిన్నపుబ్బకబ్రాహ్మణో ను ఖో కిం కరోతీ’’తి ఉపధారేన్తో ఆళాహనే రోదమానం దిస్వా ‘‘అయం మయ్హం పుబ్బే భేసజ్జమత్తమ్పి అకత్వా ఇదాని నిరత్థకం ఆళాహనే రోదతి, హన్ద నం సంవేజేత్వా కుసలే పతిట్ఠాపేస్సామీ’’తి దేవలోకతో ఆగన్త్వా మట్ఠకుణ్డలీరూపేన రోదమానో ‘‘హా హా చన్ద, హా హా సూరియా’’తి బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో పితు సమీపే అట్ఠాసి. అథ నం బ్రాహ్మణో ‘‘అయం మట్ఠకుణ్డలీ ఆగతో’’తి చిన్తేత్వా గాథాయ అజ్ఝభాసి –

౧౨౦౭. ‘‘అలఙ్కతో మట్ఠకుణ్డలీ, మాలధారీ హరిచన్దనుస్సదో;

బాహా పగ్గయ్హ కన్దసి, వనమజ్ఝే కిం దుక్ఖితో తువ’’న్తి.

తత్థ అలఙ్కతోతి విభూసితో. మట్ఠకుణ్డలీతి సరీరప్పదేసస్స అఘంసనత్థం మాలాలతాదయో అదస్సేత్వా మట్ఠాకారేనేవ కతకుణ్డలో. అథ వా మట్ఠకుణ్డలీతి విసుద్ధకుణ్డలో, తాపేత్వా జాతిహిఙ్గులికాయ మజ్జిత్వా ధోవిత్వా సూకరలోమేన మజ్జితకుణ్డలోతి అత్థో. మాలధారీతి మాలం ధారేన్తో, పిళన్ధితమాలోతి అత్థో. హరిచన్దనుస్సదోతి రత్తచన్దనేన సబ్బసో అనులిత్తగత్తో. కిన్తి పుచ్ఛావచనం. దుక్ఖితోతి దుక్ఖప్పత్తో. కిందుక్ఖితోతి వా ఏకమేవ పదం, కేన దుక్ఖేన దుక్ఖితోతి అత్థో.

అథ నం దేవపుత్తో ఆహ –

౧౨౦౮. ‘‘సోవణ్ణమయో పభస్సరో, ఉప్పన్నో రథపఞ్జరో మమ;

తస్స చక్కయుగం న విన్దామి, తేన దుక్ఖేన జహామి జీవిత’’న్తి.

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

౧౨౦౯. ‘‘సోవణ్ణమయం మణిమయం, లోహితకమయం అథ రూపియమయం;

ఆచిక్ఖ మే భద్దమాణవ, చక్కయుగం పటిపాదయామి తే’’తి.

తం సుత్వా మాణవో ‘‘అయం పుత్తస్స భేసజ్జం అకత్వా పుత్తపతిరూపకం మం దిస్వా రోదన్తో ‘సువణ్ణాదిమయం రథచక్కం కరోమీ’తి వదతి, హోతు నిగ్గణ్హిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘కీవ మహన్తం మే చక్కయుగం కరిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘యావ మహన్తం ఆకఙ్ఖసీ’’తి వుత్తే ‘‘చన్దిమసూరియేహి మే అత్థో, తే మే దేహీ’’తి యాచన్తో –

౧౨౧౦. ‘‘సో మాణవో తస్స పావది, చన్దసూరియా ఉభయేత్థ దిస్సరే;

సోవణ్ణమయో రథో మమ, తేన చక్కయుగేన సోభతీ’’తి.

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

౧౨౧౧. ‘‘బాలో ఖో త్వం అసి మాణవ, యో త్వం పత్థయసే అపత్థియం;

మఞ్ఞామి తువం మరిస్ససి, న హి త్వం లచ్ఛసి చన్దసూరియే’’తి.

అథ నం మాణవో ‘‘కిం పన పఞ్ఞాయమానస్సత్థాయ రోదన్తో బాలో హోతి, ఉదాహు అపఞ్ఞాయమానస్సా’’తి వత్వా –

౧౨౧౨. ‘‘గమనాగమనమ్పి దిస్సతి, వణ్ణధాతు ఉభయత్థ వీథియా;

పేతో కాలకతో న దిస్సతి, కో నిధ కన్దతం బాల్యతరో’’తి.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘యుత్తం ఏస వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా –

౧౨౧౩. ‘‘సచ్చం ఖో వదేసి మాణవ, అహమేవ కన్దతం బాల్యతరో;

చన్దం వియ దారకో రుదం, పేతం కాలకతాభిపత్థయి’’న్తి. –

వత్వా తస్స కథాయ నిస్సోకో హుత్వా మాణవస్స థుతిం కరోన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౨౧౪. ‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.

౧౨౧౫. ‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, సోకం హదయనిస్సితం;

యో మే సోకపరేతస్స, పుత్తసోకం అపానుది.

౧౨౧౬. ‘‘స్వాహం అబ్బూళ్హసల్లోస్మి, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో;

న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వాన మాణవా’’తి.

౧౨౦౮-౧౦. తత్థ రథపఞ్జరోతి రథూపత్థం. న విన్దామీతి న లభామి. భద్దమాణవాతి ఆలపనం. పటిపాదయామీతి సమ్పాదేత్వా దదామి, మా చక్కయుగాభావేన జీవితం జహీతి అధిప్పాయో. ఉభయేత్థ దిస్సరేతి ఉభోపి ఏత్థ చన్దసూరియా ఆకాసే దిస్సన్తి. య-కారో పదసన్ధికరో, ఉభయే ఏత్థాతి వా పదవిభాగో.

౧౨౧౨. గమనాగమనన్తి దివసే దివసే ఓగమనుగ్గమనవసేన చన్దసూరియానం గమనం ఆగమనఞ్చ దిస్సతి. ‘‘గమనోగమన’’న్తిపి పాళి, ఉగ్గమనం ఓగమనఞ్చాతి అత్థో. వణ్ణధాతూతి సీతిభావవిసిట్ఠా కన్తభావభాసురా, ఉణ్హభావవిసిట్ఠా తిక్ఖభావభాసురా చ వణ్ణనిభా. ఉభయత్థాతి చన్దే సూరియే చాతి ద్వీసుపి వణ్ణధాతు దిస్సతీతి యోజేతబ్బం. వీథియాతి పవత్తనవీథియం ఆకాసే, నాగవీథియాదివీథియం వా. ‘‘ఉభయేత్థా’’తిపి పాఠో, ఉభయే ఏత్థాతి పదవిసన్ధి. బాల్యతరోతి బాలతరో అతిసయేన బాలో.

౧౨౧౩. ఇమం పన కథం సుత్వా ‘‘అలబ్భనీయవత్థుం వతాహం పత్థేత్వా కేవలం సోకగ్గినా డయ్హామి, కిం మే నిరత్థకేన అనయబ్యసనేనా’’తి పటిసఙ్ఖానే అట్ఠాసి. అథ దేవపుత్తో మట్ఠకుణ్డలీరూపం పటిసంహరిత్వా అత్తనో దిబ్బరూపేనేవ అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో పన తం అనోలోకేత్వా మాణవవోహారేనేవ వోహరన్తో ‘‘సచ్చం ఖో వదేసి మాణవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చన్దం వియ దారకో రుదన్తి చన్దం అభిపత్థయం రుదన్తో దారకో వియాతి అత్థో. కాలకతాభిపత్థయిన్తి కాలకతం అభిపత్థయిం. ‘‘అభిపత్థయ’’న్తిపి పాఠో.

౧౨౧౪-౫. ఆదిత్తన్తి సోకగ్గినా ఆదిత్తం. నిబ్బాపయే దరన్తి నిబ్బాపయి దరథం సోకపరిళాహం. అబ్బహీతి ఉద్ధరి.

అథ బ్రాహ్మణో సోకం వినోదేత్వా అత్తనో ఉపదేసదాయకం దిబ్బరూపేన ఠితం దిస్వా ‘‘కో నామ త్వ’’న్తి పుచ్ఛన్తో –

౧౨౧౭. ‘‘దేవతా నుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో;

కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయ’’న్తి. –

ఆహ. సోపి తస్స –

౧౨౧౮. ‘‘యఞ్చ కన్దసి యఞ్చ రోదసి, పుత్తం ఆళాహనే సయం దహిత్వా;

స్వాహం కుసలం కరిత్వా కమ్మం, తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి. –

అత్తానం కథేసి. తత్థ యఞ్చ కన్దసి యఞ్చ రోదసీతి యం తవ పుత్తం మట్ఠకుణ్డలిం ఉద్దిస్స రోదసి, అస్సూని ముఞ్చసి.

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

౧౨౧౯. ‘‘అప్పం వా బహుం వా నాద్దసామ, దానం దదన్తస్స సకే అగారే;

ఉపోసథకమ్మం వా తాదిసం, కేన కమ్మేన గతోసి దేవలోక’’న్తి.

తత్థ ‘‘ఉపోసథకమ్మం వా తాదిసం నాద్దసామా’’తి యోజనా.

అథ నం మాణవో ఆహ –

౧౨౨౦. ‘‘ఆబాధికోహం దుక్ఖితో గిలానో, ఆతురరూపోమ్హి సకే నివేసనే;

బుద్ధం విగతరజం వితిణ్ణకఙ్ఖం, అద్దక్ఖిం సుగతం అనోమపఞ్ఞం.

౧౨౨౧. ‘‘స్వాహం ముదితమనో పసన్నచిత్తో, అఞ్జలిం అకరిం తథాగతస్స;

తాహం కుసలం కరిత్వాన కమ్మం, తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి.

౧౨౨౦-౨౧. తత్థ ఆబాధికోతి ఆబాధసమఙ్గీ. దుక్ఖితోతి తేనేవ ఆబాధికభావేన జాతదుక్ఖో. గిలానోతి గిలాయమానోతి అత్థో. ఆతురరూపోతి దుక్ఖవేదనాభితున్నకాయో. విగతరజన్తి విగతరాగాదిరజం. వితిణ్ణకఙ్ఖన్తి సబ్బసో సంసయానం సముచ్ఛిన్నత్తా తిణ్ణవిచికిచ్ఛం. అనోమపఞ్ఞన్తి పరిపుణ్ణపఞ్ఞం, సబ్బఞ్ఞున్తి అత్థో. అకరిన్తి అకాసిం. తాహన్తి తం అహం.

ఏవం తస్మిం కథేన్తేయేవ బ్రాహ్మణస్స సకలసరీరం పీతియా పరిపూరి. సో తం పీతిం పవేదేన్తో –

౧౨౨౨. ‘‘అచ్ఛరియం వత అబ్భుతం వత,

అఞ్జలికమ్మస్స అయమీదిసో విపాకో;

అహమ్పి ముదితమనో పసన్నచిత్తో,

అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజామీ’’తి. – ఆహ;

తత్థ అనభిణ్హప్పవత్తితాయ అచ్ఛరం పహరితుం యోగ్గన్తి అచ్ఛరియం, అభూతపుబ్బతాయ అబ్భుతం. ఉభయేనపి విమ్హయావహతంయేవ దస్సేత్వా ‘‘అహమ్పి ముదితమనో పసన్నచిత్తో, అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజామీ’’తి ఆహ.

అథ నం దేవపుత్తో సరణగమనే సీలసమాదానే చ నియోజేన్తో –

౧౨౨౩. ‘‘అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజాహి, ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ పసన్నచిత్తో;

తథేవ సిక్ఖాయ పదాని పఞ్చ, అఖణ్డఫుల్లాని సమాదియస్సు.

౧౨౨౪. ‘‘పాణాతిపాతా విరమస్సు ఖిప్పం, లోకే అదిన్నం పరివజ్జయస్సు;

అమజ్జపో మా చ ముసా భణాహి, సకేన దారేన చ హోహి తుట్ఠో’’తి. –

గాథాద్వయమాహ.

౧౨౨౩. తత్థ తథేవాతి యథా పసన్నచిత్తో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తి బుద్ధం సరణం వజేసి, తథేవ ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి పసన్నచిత్తో ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ సరణం వజాహి. యథా వా పసన్నచిత్తో రతనత్తయం సరణం వజేసి, తథేవ ‘‘అయం ఏకంసతో దిట్ఠేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చ హితసుఖావహో’’తి పసన్నచిత్తో సిక్ఖాయ అధిసీలసిక్ఖాయ పదాని కోట్ఠాసభూతాని అధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయ వా ఉపాయభూతాని పఞ్చసీలాని అవికోపనతో చ అసంకిలిస్సనతో చ అఖణ్డఫుల్లాని సమాదియస్సు, సమాదాయ వత్తస్సూతి అత్థో.

ఏవం దేవపుత్తేన సరణగమనే సీలసమాదానే చ నియోజితో బ్రాహ్మణో తస్స వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛన్తో –

౧౨౨౫. ‘‘అత్థకామోసి మే యక్ఖ, హితకామోసి దేవతే;

కరోమి తుయ్హం వచనం, త్వంసి ఆచరియో మమా’’తి. –

గాథం వత్వా తత్థ పతిట్ఠహన్తో –

౧౨౨౬. ‘‘ఉపేమి సరణం బుద్ధం, ధమ్మఞ్చాపి అనుత్తరం;

సఙ్ఘఞ్చ నరదేవస్స, గచ్ఛామి సరణం అహం.

౧౨౨౭. ‘‘పాణాతిపాతా విరమామి ఖిప్పం, లోకే అదిన్నం పరివజ్జయామి;

అమజ్జపో నో చ ముసా భణామి, సకేన దారేన చ హోమి తుట్ఠో’’తి. –

గాథాద్వయమాహ. తమ్పి సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

తతో దేవపుత్తో ‘‘కతం మయా బ్రాహ్మణస్స కత్తబ్బయుత్తకం, ఇదాని సయమేవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’తి తత్థేవ అన్తరధాయి. బ్రాహ్మణోపి ఖో భగవతి సఞ్జాతపసాదబహుమానో దేవతాయ చ చోదియమానో ‘‘సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిస్సామీ’’తి విహారాభిముఖో గచ్ఛతి. తం దిస్వా మహాజనో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ఏత్తకం కాలం తథాగతం అనుపసఙ్కమిత్వా అజ్జ పుత్తసోకేన ఉపసఙ్కమతి, కీదిసీ ను ఖో ధమ్మదేసనా భవిస్సతీ’’తి తం అనుబన్ధి.

బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏవమాహ ‘‘సక్కా ను ఖో భో గోతమ కిఞ్చి దానం అదత్వా సీలం వా అరక్ఖిత్వా కేవలం తుమ్హేసు పసాదమత్తేన సగ్గే నిబ్బత్తితు’’న్తి. ‘‘నను, బ్రాహ్మణ, అజ్జ పచ్చూసవేలాయం మట్ఠకుణ్డలినా దేవపుత్తేన అత్తనో దేవలోకూపపత్తికారణం తుయ్హం కథిక’’న్తి భగవా అవోచ. తస్మిం ఖణే మట్ఠకుణ్డలీదేవపుత్తో సహ విమానేన ఆగన్త్వా దిస్సమానరూపో విమానతో ఓరుయ్హ భగవన్తం అభివాదేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ భగవా తస్సం పరిసతి తేన దేవపుత్తేన కతసుచరితం కథేత్వా పరిసాయ చిత్తకల్లతం ఞత్వా సాముక్కంసికం ధమ్మదేసనం అకాసి. దేసనాపరియోసానే దేవపుత్తో చ బ్రాహ్మణో చ సన్నిపతితపరిసా చాతి చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

మట్ఠకుణ్డలీవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.