౭. కణ్డకవిమానవణ్ణనా

పుణ్ణమాసే యథా చన్దోతి కణ్డకవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దేవచారికం చరన్తో తావతింసభవనం గతో. తస్మిం ఖణే కణ్డకో దేవపుత్తో సకభవనతో నిక్ఖమిత్వా దిబ్బయానం అభిరుహిత్వా మహన్తేన పరివారేన మహతియా దేవిద్ధియా ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం దిస్వా సఞ్జాతగారవబహుమానో సహసా యానతో ఓరుయ్హ థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సిరస్మిం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. అథ నం థేరో –

౧౧౭౧. ‘‘పుణ్ణమాసే యథా చన్దో, నక్ఖత్తపరివారితో;

సమన్తా అనుపరియాతి, తారకాధిపతీ ససీ.

౧౧౭౨. ‘‘తథూపమం ఇదం బ్యమ్హం, దిబ్బం దేవపురమ్హి చ;

అతిరోచతి వణ్ణేన, ఉదయన్తోవ రంసిమా.

౧౧౭౩. ‘‘వేళూరియసువణ్ణస్స, ఫలికా రూపియస్స చ;

మసారగల్లముత్తాహి, లోహితఙ్గమణీహి చ.

౧౧౭౪. ‘‘చిత్రా మనోరమా భూమి, వేళూరియస్స సన్థతా;

కూటాగారా సుభా రమ్మా, పాసాదో తే సుమాపితో.

౧౧౭౫. ‘‘రమ్మా చ తే పోక్ఖరణీ, పుథులోమనిసేవితా;

అచ్ఛోదకా విప్పసన్నా, సోణ్ణవాలుకసన్థతా.

౧౧౭౬. ‘‘నానాపదుమసఞ్ఛన్నా, పుణ్డరీకసమోతతా;

సురభిం సమ్పవాయన్తి, మనుఞ్ఞా మాతుతేరితా.

౧౧౭౭. ‘‘తస్సా తే ఉభతో పస్సే, వనగుమ్బా సుమాపితా;

ఉపేతా పుప్ఫరుక్ఖేహి, ఫలరుక్ఖేహి చూభయం.

౧౧౭౮. ‘‘సోవణ్ణపాదే పల్లఙ్కే, ముదుకే గోనకత్థతే;

నిసిన్నం దేవరాజంవ, ఉపతిట్ఠన్తి అచ్ఛరా.

౧౧౭౯. ‘‘సబ్బాభరణసఞ్ఛన్నా, నానామాలావిభూసితా;

రమేన్తి తం మహిద్ధికం, వసవత్తీవ మోదసి.

౧౧౮౦. ‘‘భేరిసఙ్ఖముదిఙ్గాహి, వీణాహి పణవేహి చ;

రమసి రతిసమ్పన్నో, నచ్చగీతే సువాదితే.

౧౧౮౧. ‘‘దిబ్బా తే వివిధా రూపా, దిబ్బా సద్దా అథో రసా;

గన్ధా చ తే అధిప్పేతా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా.

౧౧౮౨. ‘‘తస్మిం విమానే పవరే, దేవపుత్త మహప్పభో;

అతిరోచసి వణ్ణేన, ఉదయన్తోవ భాణుమా.

౧౧౮౩. ‘‘దానస్స తే ఇదం ఫలం, అథో సీలస్స వా పన;

అథో అఞ్జలికమ్మస్స, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి. –

అధిగతసమ్పత్తికిత్తనముఖేన కతకమ్మం పుచ్ఛి.

౧౧౮౪. ‘‘సో దేవపుత్తో అత్తమనో, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితో;

పఞ్హం పుట్ఠో వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.

౧౧౮౫. ‘‘అహం కపిలవత్థుస్మిం, సాకియానం పురుత్తమే;

సుద్ధోదనస్స పుత్తస్స, కణ్డకో సహజో అహం.

౧౧౮౬. ‘‘యదా సో అడ్ఢరత్తాయం, బోధాయ మభినిక్ఖమి;

సో మం ముదూహి పాణీహి, జాలితమ్బనఖేహి చ.

౧౧౮౭. ‘‘సత్థిం ఆకోటయిత్వాన, వహ సమ్మాతి చబ్రవి;

‘అహం లోకం తారయిస్సం, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం’.

౧౧౮౮. ‘‘తం మే గిరం సుణన్తస్స, హాసో మే విపులో అహు;

ఉదగ్గచిత్తో సుమనో, అభిసీసిం తదా అహం.

౧౧౮౯. ‘‘అభిరూళ్హఞ్చ మం ఞత్వా, సక్యపుత్తం మహాయసం;

ఉదగ్గచిత్తో ముదితో, వహిస్సం పురిసుత్తమం.

౧౧౯౦. ‘‘పరేసం విజితం గన్త్వా, ఉగ్గతస్మిం దివాకరే;

మమం ఛన్నఞ్చ ఓహాయ, అనపేక్ఖో సో అపక్కమి.

౧౧౯౧. ‘‘తస్స తమ్బనఖే పాదే, జివ్హాయ పరిలేహిసం;

గచ్ఛన్తఞ్చ మహావీరం, రుదమానో ఉదిక్ఖిసం.

౧౧౯౨. ‘‘అదస్సనేనహం తస్స, సక్యపుత్తస్స సిరీమతో;

అలత్థం గరుకాబాధం, ఖిప్పం మే మరణం అహు.

౧౧౯౩. ‘‘తస్సేవ ఆనుభావేన, విమానం ఆవసామిదం;

సబ్బకామగుణోపేతం, దేవో దేవపురమ్హివ.

౧౧౯౪. ‘‘యఞ్చ మే అహువా హాసో, సద్దం సుత్వాన బోధియా;

తేనేవ కుసలమూలేన, ఫుసిస్సం ఆసవక్ఖయం.

౧౧౯౫. ‘‘సచే హి భన్తే గచ్ఛేయ్యాసి, సత్థు బుద్ధస్స సన్తికే;

మమాపి నం వచనేన, సిరసా వజ్జాసి వన్దనం.

౧౧౯౬. ‘‘అహమ్పి దట్ఠుం గచ్ఛిస్సం, జినం అప్పటిపుగ్గలం;

దుల్లభం దస్సనం హోతి, లోకనాథాన తాదిన’’న్తి. –

సోపి అత్తనా కతకమ్మం కథేసి. అయఞ్హి అనన్తరే అత్తభావే అమ్హాకం బోధిసత్తేన సహజాతో కణ్డకో అస్సరాజా అహోసి. సో అభినిక్ఖమనసమయే అభిరుళ్హో తేనేవ రత్తావసేసేన తీణి రజ్జాని మహాపురిసం అతిక్కమాపేత్వా అనోమానదీతీరం సమ్పాపేసి. అథ సో మహాసత్తేన సూరియే ఉగ్గతే ఘటికారమహాబ్రహ్మునా ఉపనీతాని పత్తచీవరాని గహేత్వా పబ్బజిత్వా ఛన్నేన సద్ధిం కపిలవత్థుం ఉద్దిస్స విస్సజ్జితో. సినేహభారికేన హదయేన మహాపురిసస్స పాదే అత్తనో జివ్హాయ లేహిత్వా పసాదసోమ్మాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా యావ దస్సనపథా ఓలోకేన్తో దస్సనూపచారం పన అతిక్కన్తే లోకనాథే ‘‘ఏవంవిధం నామ లోకగ్గనాయకం మహాపురిసం అహం వహిం, సఫలం వత మే సరీరం అహోసీ’’తి పసన్నమానసో హుత్వా పున చిరకాలం సఙ్గతస్స పేమస్స వసేన వియోగదుక్ఖం అసహన్తో భావినియా దిబ్బసమ్పత్తియా వసేన ధమ్మతాయ చోదియమానో కాలం కత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పుణ్ణమాసే యథా చన్దో…పే… అహం కపిలవత్థుస్మి’’న్తిఆది.

౧౧౭౧. తత్థ పుణ్ణమాసేతి పుణ్ణమాసియం సుక్కపక్ఖే పన్నరసియం. తారకాధిపతీతి తారకానం అధిపతి. ససీతి ససలఞ్ఛనవా. ‘‘తారకాధిప దిస్సతీ’’తి కేచి పఠన్తి, తేసం తారకాధిపాతి అవిభత్తికనిద్దేసో, తారకానం అధిపో హుత్వా దిస్సతి అనుపరియాతి చాతి యోజనా కాతబ్బా.

౧౧౭౨. దిబ్బం దేవపురమ్హి చాతి దేవపురస్మిమ్పి దిబ్బం. యథా మనుస్సానం ఠానతో దేవపురం ఉత్తమం, ఏవం దేవపురతో చాపి ఇదం తవ విమానం ఉత్తమన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అతిరోచతి వణ్ణేన, ఉదయన్తోవ రంసిమా’’తి, ఉగ్గచ్ఛన్తో సూరియో వియాతి అత్థో.

౧౧౭౩. వేళూరియసువణ్ణస్సాతి వేళురియేన సువణ్ణేన చ ఇదం బ్యమ్హం నిమ్మితన్తి వచనసేసేన యోజనా. ఫలికాతి ఫలికమణినా.

౧౧౭౫. పోక్ఖరణీతి పోక్ఖరణియో.

౧౧౭౭-౮. తస్సాతి తస్సా పోక్ఖరణియా. వనగుమ్బాతి ఉయ్యానే సుపుప్ఫగచ్ఛే సన్ధాయ వదతి. దేవరాజంవాతి సక్కం వియ. ఉపతిట్ఠన్తీతి ఉపట్ఠానం కరోన్తి.

౧౧౭౯. సబ్బాభరణసఞ్ఛన్నాతి సబ్బేహి ఇత్థాలఙ్కారేహి పటిచ్ఛాదితా, సబ్బసో విభూసితసరీరాతి అత్థో. వసవత్తీవాతి వసవత్తిదేవరాజా వియ.

౧౧౮౦. భేరిసఙ్ఖముదిఙ్గాహీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, భేరీహి చ సఙ్ఖేహి చ ముదిఙ్గేహి చాతి యోజనా. రతిసమ్పన్నోతి దిబ్బాయ రతియా సమఙ్గీభూతో. నచ్చగీతే సువాదితేతి నచ్చే చ గీతే చ సున్దరే వాదితే చ, నచ్చనే చ గాయనే చ సున్దరే వాదితే చ హేతుభూతే. నిమిత్తత్థే హి ఏతం భుమ్మం, పవత్తితేతి వా వచనసేసో.

౧౧౮౧. దిబ్బా తే వివిధా రూపాతి దేవలోకపరియాపన్నా నానప్పకారా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా తుయ్హం అధిప్పేతా యథాధిప్పేతా మనోరమా విజ్జన్తీతి కిరియాపదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. దిబ్బా సద్దాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౧౮౫. కణ్డకో సహజో అహన్తి ఏత్థ అహన్తి నిపాతమత్తం. ‘‘అహూ’’తి కేచి పట్ఠన్తి, కణ్డకో నామ అస్సరాజా మహాసత్తేన సహ ఏకస్మింయేవ దివసే జాతత్తా సహజో అహోసిన్తి అత్థో.

౧౧౮౬. అడ్ఢరత్తాయన్తి అడ్ఢరత్తియం, మజ్ఝిమయామసమయేతి అత్థో. బోధాయ మభినిక్ఖమీతి మ-కారో పదసన్ధికరో, అభిసమ్బోధిఅత్థం మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమీతి అత్థో. ముదూహి పాణీహీతి ముదుహత్థతం మహాపురిసలక్ఖణం వదతి. జాలితమ్బనఖేహీతి జాలవన్తేహి అభిలోహితనఖేహి. తేన జాలహత్థతం మహాపురిసలక్ఖణం తమ్బనఖతం అనుబ్యఞ్జనఞ్చ దస్సేతి.

౧౧౮౭. సత్థి నామ జఙ్ఘా, ఇధ పన సత్థినో ఆసన్నట్ఠానభూతో ఊరుప్పదేసో ‘‘సత్థీ’’తి వుత్తో. ఆకోటయిత్వానాతి అప్పోఠేత్వా. ‘‘వహ సమ్మా’’తి చబ్రవీతి ‘‘సమ్మ కణ్డక, అజ్జేకరత్తిం మం వహ, మయ్హం ఓపవుయ్హం హోహీ’’తి చ కథేసి. వహనే పన పయోజనం తదా మహాసత్తేన దస్సితం వదన్తో ‘‘అహం లోకం తారయిస్సం, పత్తో సమ్బోధిముత్తమ’’న్తి ఆహ. తేన ‘‘అహం ఉత్తమం అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం పత్తో అధిగతో హుత్వా సదేవకం లోకం సంసారమహోఘతో తారయిస్సామి, తస్మా నయిదం గమనం యంకిఞ్చీతి చిన్తేయ్యాసీ’’తి గమనే పయోజనస్స అనుత్తరభావం దస్సేతి.

౧౧౮౮-౯. హాసోతి తుట్ఠి. విపులోతి మహాఉళారో. అభిసీసిన్తి ఆసిసిం ఇచ్ఛిం సమ్పటిచ్ఛిం. అభిరూళ్హఞ్చ మం ఞత్వా, సక్యపుత్తం మహాయసన్తి పత్థటవిపులయసం సక్యరాజపుత్తం మహాసత్తం మం అభిరుయ్హ నిసిన్నం జానిత్వా. వహిస్సన్తి నేసిం.

౧౧౯౦-౯౧. పరేసన్తి పరరాజూనం. విజితన్తి దేసం పరరజ్జం. ఓహాయాతి విస్సజ్జిత్వా. అపక్కమీతి అపక్కమితుం ఆరభి. ‘‘పరిబ్బజీ’’తి చ పఠన్తి. పరిలేహిసన్తి పరితో లేహిం. ఉదిక్ఖిసన్తి ఓలోకేసిం.

౧౧౯౨-౩. గరుకాబాధన్తి గరుకం బాళ్హం ఆబాధం, మరణన్తికం దుక్ఖన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఖిప్పం మే మరణం అహూ’’తి. సో హి అనేకాసు జాతీసు మహాసత్తేన దళ్హభత్తికో హుత్వా ఆగతో, తస్మా వియోగదుక్ఖం సహితుం నాసక్ఖి, ‘‘సమ్మాసమ్బోధిం అధిగన్తుం నిక్ఖన్తో’’తి పన సుత్వా నిరామిసం ఉళారం పీతిసోమనస్సఞ్చ ఉప్పజ్జి, తేన మరణానన్తరం తావతింసేసు నిబ్బత్తి, ఉళారా చస్స దిబ్బసమ్పత్తియో పాతురహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘తస్సేవ ఆనుభావేనా’’తి, ఠానగతస్స పసాదమయపుఞ్ఞస్స బలేన. దేవో దేవపురమ్హివాతి తావతింసభవనే సక్కో దేవరాజా వియ.

౧౧౯౪. యఞ్చ మే అహువా హాసో, సద్దం సుత్వాన బోధియాతి ‘‘పత్తో సమ్బోధిముత్తమ’’న్తి పఠమతరం బోధిసద్దం సుత్వా తదా మయ్హం హాసో అహు, యం హాసస్స భవనం సుస్సనం, తేనేవ కుసలమూలేన తేనేవ కుసలబీజేన ఫుసిస్సన్తి ఫుసిస్సామి పాపుణిస్సామి.

౧౧౯౫. ఏవం దేవపుత్తో యథాధిగతాయ అనాగతాయ భవసమ్పత్తియా కారణభూతం అత్తనో కుసలకమ్మం కథేన్తో ఇదాని అత్తనా భగవతో సన్తికం గన్తుకామోపి పురేతరం థేరేన సత్థు వన్దనం పేసేన్తో ‘‘సచే’’తి గాథమాహ. తత్థ సచే గచ్ఛేయ్యాసీతి యది గమిస్ససి. ‘‘సచే గచ్ఛసీ’’తి కేచి పఠన్తి, సో ఏవత్థో. మమాపి నం వచనేనాతి న కేవలం తవ సభావేనేవ, అథ ఖో మమాపి వచనేన భగవన్తం. వజ్జాసీతి వదేయ్యాసి, మమాపి సిరసా వన్దనన్తి యోజనా.

౧౧౯౬. యదిపి దాని వన్దనఞ్చ పేసేమి, పేసేత్వా ఏవ పన న తిట్ఠామీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అహమ్పి దట్ఠుం గచ్ఛిస్సం, జినం అప్పటిపుగ్గల’’న్తి. గమనే పన దళ్హతరం కారణం దస్సేతుం ‘‘దుల్లభం దస్సనం హోతి, లోకనాథాన తాదిన’’న్తి ఆహ.

౧౧౯౭. ‘‘సో కతఞ్ఞూ కతవేదీ, సత్థారం ఉపసఙ్కమి;

సుత్వా గిరం చక్ఖుమతో, ధమ్మచక్ఖుం విసోధయి.

౧౧౯౮. ‘‘విసోధేత్వా దిట్ఠిగతం, విచికిచ్ఛం వతాని చ;

వన్దిత్వా సత్థునో పాదే, తత్థేవన్తరధాయథా’’తి. –

ఇమా ద్వే గాథా సఙ్గీతికారేహి ఠపితా.

౧౧౯౭. తత్థ సుత్వా గిరం చక్ఖుమతోతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం సుత్వా. ధమ్మచక్ఖున్తి సోతాపత్తిమగ్గం. విసోధయీతి అధిగచ్ఛి. అధిగమోయేవ హి తస్స విసోధనం.

౧౧౯౮. విసోధేత్వా దిట్ఠిగతన్తి దిట్ఠిగతం సముగ్ఘాతేత్వా. విచికిచ్ఛం వతాని చాతి సోళసవత్థుకం అట్ఠవత్థుకఞ్చ విచికిచ్ఛఞ్చ ‘‘సీలబ్బతేహి సుద్ధీ’’తి పవత్తనకసీలబ్బతపరామాసే చ విసోధయీతి యోజనా. తత్థ హి సహ పరియాయేహి తథా పవత్తా పరామాసా ‘‘వతానీ’’తి వుత్తం. సేసం వుత్తనయమేవ.

కణ్డకవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.