౧౪. మహారథవిమానవణ్ణనా
సహస్సయుత్తం హయవాహనం సుభన్తి మహారథవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేన దేవచారికం చరన్తో తావతింసభవనే గోపాలస్స నామ దేవపుత్తస్స అత్తనో విమానతో నిక్ఖమిత్వా సహస్సయుత్తం మహన్తం దిబ్బరథం అభిరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన మహతియా దేవిద్ధియా ఉయ్యానకీళనత్థం గచ్ఛన్తస్స అవిదూరే పాతురహోసి. తం దిస్వా దేవపుత్తో సఞ్జాతగారవబహుమానో సహసా రథతో ఓరుయ్హ ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం సిరసి పగ్గయ్హ అట్ఠాసి.
తస్సిదం పుబ్బకమ్మం – సో కిర విపస్సిం భగవన్తం సువణ్ణమాలాయ పూజేత్వా ‘‘ఇమస్స పుఞ్ఞస్స ఆనుభావేన మయ్హం భవే భవే సోవణ్ణమయా ఉరచ్ఛదమాలా నిబ్బత్తతూ’’తి కతపణిధానాయ అనేకకప్పేసు సుగతీసుయేవ సంసరన్తియా కస్సపస్స భగవతో కాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తాయ యథాపణిధానం సువణ్ణమాలాలాభేన ‘‘ఉరచ్ఛదమాలా’’తి లద్ధనామాయ దేవకఞ్ఞాసదిసాయ రాజధీతాయ ఆచరియో గోపాలో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా ససావకసఙ్ఘస్స కస్సపస్స భగవతో అసదిసదానాదీని మహాదానాని పవత్తేత్వా ఇన్ద్రియానం అపరిపక్కభావేన అత్తానం రాజధీతరఞ్చ ఉద్దిస్స సత్థారా దేసితం ధమ్మం సుత్వాపి విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో పుథుజ్జనకాలకిరియమేవ కత్వా యథూపచితపుఞ్ఞానుభావేన తావతింసేసు యోజనసతికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి, అనేకకోటిఅచ్ఛరాపరివారో అహోసి, సత్తరతనమయో చస్స సహస్సయుత్తో సువిభత్తభిత్తివిచిత్తో సినిద్ధమధురనిగ్ఘోసో అత్తనో పభాసముదయేన అవహసన్తో వియ దివఙ్కరమణ్డలం దిబ్బో ఆజఞ్ఞరథో నిబ్బత్తి.
సో తత్థ యావతాయుకం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అపరాపరం దేవేసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన యథావుత్తసమ్పత్తివిభవో గోపాలో ఏవ నామ దేవపుత్తో హుత్వా తావతింసేసుయేవ నిబ్బత్తి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో…పే… అఞ్జలిం సిరసి పగ్గయ్హ అట్ఠాసీ’’తి.
ఏవం పన ఉపసఙ్కమిత్వా ఠితం తం దేవపుత్తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి –
౧౦౧౫. ‘‘సహస్సయుత్తం హయవాహనం సుభం, ఆరుయ్హిమం సన్దనం నేకచిత్తం;
ఉయ్యానభూమిం అభితో అనుక్కమం, పురిన్దదో భూతపతీవ వాసవో.
౧౦౧౬. ‘‘సోవణ్ణమయా తే రథకుబ్బరా ఉభో, ఫలేహి అంసేహి అతీవ సఙ్గతా;
సుజాతగుమ్బా నరవీరనిట్ఠితా, విరోచతి పన్నరసేవ చన్దో.
౧౦౧౭. ‘‘సువణ్ణజాలావతతో రథో అయం, బహూహి నానారతనేహి చిత్తితో;
సునన్దిఘోసో చ సుభస్సరో చ, విరోచతీ చామరహత్థబాహుభి.
౧౦౧౮. ‘‘ఇమా చ నాభ్యో మనసాభినిమ్మితా, రథస్స పాదన్తరమజ్ఝభూసితా;
ఇమా చ నాభ్యో సతరాజిచిత్తితా, సతేరతా విజ్జురివప్పభాసరే.
౧౦౧౯. ‘‘అనేకచిత్తావతతో రథో అయం, పుథూ చ నేమీ చ సహస్సరంసికో;
తేసం సరో సుయ్యతి వగ్గురూపో, పఞ్చఙ్గికం తూరియమివప్పవాదితం.
౧౦౨౦. ‘‘సిరస్మిం చిత్తం మణిచన్దకప్పితం, సదా విసుద్ధం రుచిరం పభస్సరం;
సువణ్ణరాజీహి అతీవ సఙ్గతం, వేళురియరాజీవ అతీవ సోభతి.
౧౦౨౧. ‘‘ఇమే చ వాళీ మణిచన్దకప్పితా, ఆరోహకమ్బూ సుజవా బ్రహూపమా;
బ్రహా మహన్తా బలినో మహాజవా, మనో తవఞ్ఞాయ తథేవ సింసరే.
౧౦౨౨. ‘‘ఇమే చ సబ్బే సహితా చతుక్కమా, మనో తవఞ్ఞాయ తథేవ సింసరే;
సమం వహన్తీ ముదుకా అనుద్ధతా, ఆమోదమానా తురగానముత్తమా.
౧౦౨౩. ‘‘ధునన్తి వగ్గన్తి పతన్తి చమ్బరే, అబ్భుద్ధునన్తా సుకతే పిళన్ధనే;
తేసం సరో సుయ్యతి వగ్గురూపో, పఞ్చఙ్గికం తూరియమివప్పవాదితం.
౧౦౨౪. ‘‘రథస్స ఘోసో అపిళన్ధనాన చ, ఖురస్స నాదో అభిహింసనాయ చ;
ఘోసో సువగ్గూ సమితస్స సుయ్యతి, గన్ధబ్బతూరియాని విచిత్రసంవనే.
౧౦౨౫. ‘‘రథే ఠితాతా మిగమన్దలోచనా, ఆళారపమ్హా హసితా పియంవదా;
వేళురియజాలావతతా తనుచ్ఛవా, సదేవ గన్ధబ్బసూరగ్గపూజితా.
౧౦౨౬. ‘‘తా రత్తరత్తమ్బరపీతవాససా, విసాలనేత్తా అభిరత్తలోచనా;
కులే సుజాతా సుతనూ సుచిమ్హితా, రథే ఠితా పఞ్జలికా ఉపట్ఠితా.
౧౦౨౭. ‘‘తా కమ్బుకేయూరధరా సువాససా, సుమజ్ఝిమా ఊరుథనూపపన్నా;
వట్టఙ్గులియో సుముఖా సుదస్సనా, రథే ఠితా పఞ్జలికా ఉపట్ఠితా.
౧౦౨౮. ‘‘అఞ్ఞా సువేణీ సుసు మిస్సకేసియో, సమం విభత్తాహి పభస్సరాహి చ;
అనుబ్బతా తా తవ మానసే రతా, రథే ఠితా పఞ్జలికా ఉపట్ఠితా.
౧౦౨౯. ‘‘ఆవేళినియో పదుముప్పలచ్ఛదా, అలఙ్కతా చన్దనసారవాసితా;
అనుబ్బతా తా తవ మానసే రతా, రథే ఠితా పఞ్జలికా ఉపట్ఠితా.
౧౦౩౦. ‘‘తా మాలినియో పదుముప్పలచ్ఛదా, అలఙ్కతా చన్దనసారవాసితా;
అనుబ్బతా తా తవ మానసే రతా, రథే ఠితా పఞ్జలికా ఉపట్ఠితా.
౧౦౩౧. ‘‘కణ్ఠేసు తే యాని పిళన్ధనాని, హత్థేసు పాదేసు తథేవ సీసే;
ఓభాసయన్తీ దస సబ్బసో దిసా, అబ్భుద్దయం సారదికోవ భాణుమా.
౧౦౩౨. ‘‘వాతస్స వేగేన చ సమ్పకమ్పితా, భుజేసు మాలా అపిళన్ధనాని చ;
ముఞ్చన్తి ఘోసం రుచిరం సుచిం సుభం, సబ్బేహి విఞ్ఞూహి సుతబ్బరూపం.
౧౦౩౩. ‘‘ఉయ్యానభూమ్యా చ దువద్ధతో ఠితా, రథా చ నాగా తూరియాని చ సరో;
తమేవ దేవిన్ద పమోదయన్తి, వీణా యథా పోక్ఖరపత్తబాహుభి.
౧౦౩౪. ‘‘ఇమాసు వీణాసు బహూసు వగ్గూసు, మనుఞ్ఞరూపాసు హదయేరితం పీతిం;
పవజ్జమానాసు అతీవ అచ్ఛరా, భమన్తి కఞ్ఞా పదుమేసు సిక్ఖితా.
౧౦౩౫. ‘‘యదా చ గీతాని చ వాదితాని చ, నచ్చాని చిమాని సమేన్తి ఏకతో;
అథేత్థ నచ్చన్తి అథేత్థ అచ్ఛరా, ఓభాసయన్తీ ఉభతో వరిత్థియో.
౧౦౩౬. ‘‘సో మోదసి తూరియగణప్పబోధనో, మహీయమానో వజిరావుధోరివ;
ఇమాసు వీణాసు బహూసు వగ్గూసు, మనుఞ్ఞరూపాసు హదయేరితం పీతిం.
౧౦౩౭. ‘‘కిం త్వం పురే కమ్మమకాసి అత్తనా, మనుస్సభూతో పురిమాయ జాతియా;
ఉపోసథం కం వా తువం ఉపావసి, కం ధమ్మచరియం వతమాభిరోచయి.
౧౦౩౮. ‘‘నయీదమప్పస్స కతస్స కమ్మునో, పుబ్బే సుచిణ్ణస్స ఉపోసథస్స వా;
ఇద్ధానుభావో విపులో అయం తవ, యం దేవసఙ్ఘం అభిరోచసే భుసం.
౧౦౩౯. ‘‘దానస్స తే ఇదం ఫలం, అథో సీలస్స వా పన;
అథో అఞ్జలికమ్మస్స, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.
౧౦౧౫. తత్థ సహస్సయుత్తన్తి సహస్సేన యుత్తం, సహస్సం వా యుత్తం యోజితం ఏతస్మిన్తి సహస్సయుత్తం. కస్స పనేతం సహస్సన్తి? ‘‘హయవాహన’’న్తి అనన్తరం వుచ్చమానత్తా హయానన్తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతేవ. హయా వాహనం ఏతస్సాతి హయవాహనం. కేచి పన ‘‘సహస్సయుత్తహయవాహన’’న్తి అనునాసికలోపం ఏకమేవ సమాసపదం కత్వా వణ్ణేన్తి, ఏతస్మిం పక్ఖే హయవాహనం వియ వాహనన్తి అత్థో యుజ్జతి. హయవాహనసహస్సయుత్తం యుత్తహయవాహనసహస్సన్తి హి అత్థో. అపరే పన ‘‘సహస్సయుత్తన్తి సహస్సదిబ్బాజఞ్ఞయుత్త’’న్తి వదన్తి. సన్దనన్తి రథం. నేకచిత్తన్తి అనేకచిత్తం నానావిధవిచిత్తవన్తం. ఉయ్యానభూమిం అభితోతి ఉయ్యానభూమియా సమీపే. ‘‘అభితో’’తి హి పదం అపేక్ఖిత్వా సామిఅత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. కేచి పన ‘‘ఉయ్యానభూమ్యా’’తిపి పఠన్తి, తే సద్దనయమ్పి అనుపధారేన్తా పఠన్తి. అనుక్కమన్తి గచ్ఛన్తో పురిన్దదో భూతపతీవ వాసవో విరోచసీతి సమ్బన్ధో.
౧౦౧౬. సోవణ్ణమయాతి సువణ్ణమయా. తేతి తవ. రథకుబ్బరా ఉభోతి రథస్స ఉభోసు పస్సేసు వేదికా. యో హి రథస్స సోభనత్థఞ్చేవ ఉపరి ఠితానం గుత్తత్థఞ్చ ఉభోసు పస్సేసు వేదికాకారేన పరిక్ఖేపో కరీయతి, తస్స పురిమభాగే ఉభోసు పస్సేసు యావ రథీసా, తావ హత్థేహి గహణయోగ్గో రథస్స అవయవవిసేసో, ఇధ సో ఏవ కుబ్బరోతి అధిప్పేతో. తేనేవాహ ‘‘ఉభో’’తి. అఞ్ఞత్థ పన రథీసా కుబ్బరోతి వుచ్చతి. ఫలేహీతి రథూపత్థమ్భస్స దక్ఖిణవామభేదేహి ద్వీహి ఫలేహి, పరియన్తావేత్థ ఫలాతి వుత్తా. అంసేహీతి కుబ్బరఫలే పతిట్ఠితేహి హేట్ఠిమఅంసేహి. అతీవ సఙ్గతాతి అతివియ సుట్ఠు సఙ్గతా సుఫస్సితా నిబ్బివరా. ఇదఞ్చ సిప్పివిరచితే కిత్తిమరథే లబ్భమానవిసేసం తత్థ ఆరోపేత్వా వుత్తం. సో పన అపోరిసతాయ అకిత్తిమో సయంజాతో కేనచి అఘటితోయేవ. సుజాతగుమ్బాతి సుసణ్ఠితథమ్భకసముదాయా. యే హి వేదికాయ నిరన్తరం ఠితా సుసణ్ఠితఘటకాదిఅవయవవిసేసవన్తో థమ్భకసముదాయా, తేసం వసేనేవం వుత్తం ‘‘సుజాతగుమ్బా’’తి. నరవీరనిట్ఠితాతి సిప్పాచరియేహి నిట్ఠాపితసదిసా. సిప్పాచరియా హి అత్తనో సరీరఖేదం అచిన్తేత్వా వీరియబలేన సిప్పస్స సుట్ఠు విచారణతో నరేసు వీరియవన్తోతి ఇధ ‘‘నరవీరా’’తి వుత్తా. నరవీరాతి వా దేవపుత్తస్స ఆలపనం. నిట్ఠితాతి పరియోసితా పరిపుణ్ణసోభాతిసయా. ‘‘నరవీరనిమ్మితా’’తి వా పాఠో, నరేసు ధితిసమ్పన్నేహి నిమ్మితసదిసాతి అత్థో. ఏవంవిధకుబ్బరతాయ అయం తవ రథో విరోచతి. కిం వియ? పన్నరసేవ చన్దో, సుక్కపక్ఖే పన్నరసియం పరిపుణ్ణకాలే చన్దిమా వియ.
౧౦౧౭. సువణ్ణజాలావతతోతి సువణ్ణజాలకేహి అవతతో ఛాదితో. ‘‘సువణ్ణజాలావితతో’’తిపి పాఠో, గవచ్ఛితోతి అత్థో. బహూహీతి అనేకేహి. నానారతనేహీతి పదుమరాగఫుస్సరాగాదినానావిధరతనేహి. సునన్దిఘోసోతి సుట్ఠు నన్దితబ్బఘోసో, సవనీయమధురనిన్నాదోతి అత్థో. సునన్దిఘోసోతి వా సుట్ఠు కతనన్దిఘోసో, నచ్చనాదీనం దస్సనాదీసు పవత్తితసాధుకారసద్దాదివసేన కతపమోదనిన్నాదోతి అత్థో, ‘‘కాలేన కాలం ఆసీవాదనవసేన సుట్ఠు పయుత్తనన్దిఘోసో’’తి చ వదన్తి. సుభస్సరోతి సుట్ఠు అతివియ ఓభాసనసభావో, తత్థ వా పవత్తమానానం దేవతానం సోభనేన గీతవాదితస్సరేన సుభస్సరో. చామరహత్థబాహుభీతి చామరహత్థయుత్తబాహూహి ఇతో చితో చ బీజయమాన చామరకలాపేహి దేవతానం భుజేహి, తథాభూతాహి దేవతాహి వా విరోచతి.
౧౦౧౮. నాభ్యోతి రథచక్కానం నాభియో. మనసాభినిమ్మితాతి ‘‘ఇమే ఈదిసా హోన్తూ’’తి చిత్తేన నిమ్మితసదిసా. రథస్స పాదన్తరమజ్ఝభూసితాతి రథస్స పాదానం రథచక్కానం అన్తేన నేమినా నానారతనసముజ్జలేన అరానం వేమజ్ఝేన చ మణ్డితా. సతరాజిచిత్తితాతి అనేకవణ్ణాహి అనేకసతాహి రాజీహి లేఖాహి చిత్తితా విచిత్తభావం గతా. సతేరతా విజ్జురివాతి సతేరతసఙ్ఖాతవిజ్జులతా వియ పభాసరే విజ్జోతన్తి.
౧౦౧౯. అనేకచిత్తావతతోతి అనేకేహి మాలాకమ్మాదిచిత్తేహి అవతతో సమోకిణ్ణో. ‘‘అనేకచిత్తావితతో’’తిపి పఠన్తి, సోయేవ అత్థో, గాథాసుఖత్థం పన దీఘకరణం. పుథూ చ నేమీ చాతి పుథులనేమి చ, ఏకో చ-కారో నిపాతమత్తం. సహస్సరంసికోతి అనేకసహస్సరంసికో. ‘‘సహస్సరంసియో’’తిపి పాళి. అపరే పన ‘‘నతా రంసియో’’తి చ పఠన్తి, తత్థ నతాతి అజియధనుదణ్డకో వియ ఓణతా నేమిప్పదేసా. సహస్సరంసియోతి సూరియమణ్డలం వియ విప్ఫురన్తకిరణజాలా. తేసన్తి ఓలమ్బమానకిఙ్కిణికజాలానం నేమిప్పదేసానం.
౧౦౨౦. సిరస్మిన్తి సీసే, రథస్స సీసేతి అత్థో. సిరో వా అస్మిం రథే. చిత్తన్తి విచిత్తం. మణిచన్దకప్పితన్తి మణిమయమణ్డలానువిద్ధం చన్దమణ్డలసదిసేన మణినా అనువిద్ధం. రుచిరం పభస్సరన్తి ఇమినా తస్స చన్దమణ్డలసదిసతంయేవ విభావేతి, సదా విసుద్ధన్తి ఇమినా పనస్స చన్దమణ్డలతోపి విసేసం దస్సేతి. సువణ్ణరాజీహీతి అన్తరన్తరా వట్టాకారేన సణ్ఠితాహి సువణ్ణలేఖాహి. సఙ్గతన్తి సహితం. వేళురియరాజీవాతి అన్తరన్తరా సువణ్ణరాజీహి ఖచితమణిమణ్డలత్తా వేళురియరాజీహి వియ సోభతి. ‘‘వేళురియరాజీహీ’’తి చ పఠన్తి.
౧౦౨౧. వాళీతి వాళవన్తో సమ్పన్నవాళధినో, అస్సే సన్ధాయ వదతి. ‘‘వాజీ’’తి వా పాఠో. మణిచన్దకప్పితాతి చామరోలమ్బనట్ఠానేసు మణిమయచన్దకానువిద్ధా. ఆరోహకమ్బూతి ఉచ్చా చేవ తదనురూపపరిణాహా చ, ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నాతి అత్థో. సుజవాతి సున్దరజవా జవవన్తో మహాజవా, సోభనగతికాతి అత్థో. బ్రహూపమాతి బ్రహా వియ పమినితబ్బా, అత్తనో పమాణతో అధికా వియ పఞ్ఞాయన్తాతి అత్థో. బ్రహాతి వుడ్ఢా పవడ్ఢసబ్బఙ్గపచ్చఙ్గా. మహన్తాతి మహానుభావా మహిద్ధికా. బలినోతి సరీరబలేన చ ఉస్సాహబలేన చ బలవన్తో. మహాజవాతి సీఘవేగా. మనో తవఞ్ఞాయాతి తవ చిత్తం ఞత్వా. తథేవాతి చిత్తానురూపమేవ. సింసరేతి సంసప్పరే, పవత్తరేతి అత్థో.
౧౦౨౨. ఇమేతి యథావుత్తఅస్సే సన్ధాయాహ. సబ్బేతి సహస్సమత్తాపి. సహితాతి సమానజవతాయ సమానగమనతాయ చ గతియం సహితా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అనూనాధికగమనాతి అత్థో. చతూహి పాదేహి కమన్తి గచ్ఛన్తీతి చతుక్కమా. సమం వహన్తీతి ‘‘సహితా’’తి పదేన వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. ముదుకాతి ముదుసభావా, భద్రా ఆజానీయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనుద్ధతా’’తి, ఉద్ధతరహితా ఖోభం అకరోన్తాతి అత్థో. ఆమోదమానాతి పమోదమానా, అఖళుఙ్కతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం రథికాదీనఞ్చ తుట్ఠిం పవేదయన్తాతి అత్థో.
౧౦౨౩. ధునన్తీతి చామరభారం కేసరభారం వాలధిఞ్చ విధునన్తి. వగ్గన్తీతి కదాచి పదే పదం నిక్ఖిపన్తా వగ్గనేన గమనేన గచ్ఛన్తి. పతన్తీతి కదాచి పవత్తన్తి, లఙ్ఘన్తీతి అత్థో. ‘‘ప్లవన్తీ’’తి చ కేచి పఠన్తి, సోయేవత్థో. అబ్భుద్ధునన్తాతి కమ్మసిప్పినా సుకతే సుట్ఠు నిమ్మితే ఖుద్దకఘణ్టాదిఅస్సాలఙ్కారే అభిఉద్ధునన్తా అధికం ఉద్ధునన్తా. తేసన్తి తేసం పిళన్ధనానం.
౧౦౨౪. రథస్స ఘోసోతి యథావుత్తో రథనిగ్ఘోసో. అపిళన్ధనాన చాతి అ-కారో నిపాతమత్తం. పిళన్ధనానం ఆభరణానం. అపిళన్ధనన్తి చ ఆభరణపరియాయోతి వా వదన్తి, రథస్సానం ఆభరణానఞ్చఘోసోతి అత్థో. ఖురస్సనాదోతి తురఙ్గానం ఖురనిపాతసద్దో. కిఞ్చాపి అస్సా ఆకాసేన గచ్ఛన్తి, మధురస్స పన ఖురనిపాతసద్దస్స ఉపలద్ధిహేతుభూతేన కమ్మునా తేసం ఖురనిక్ఖేపే ఖురనిక్ఖేపే పటిఘాతో లబ్భతీతి వదన్తి. అభిహింసనాయ చాతి అస్సానం అధికహింసనేన చ, అన్తరన్తరా అస్సేహి పవత్తితహేసనేన చాతి అత్థో. ‘‘అభిహేసనాయ చా’’తి కేచి పఠన్తి. సమితస్సాతి సముదితస్స దిబ్బజనస్స ఘోసో చ సువగ్గు సుమధురం సుయ్యతి. కిం వియాతి ఆహ ‘‘గన్ధబ్బతూరియాని విచిత్రసంవనే’’తి, చిత్రలతావనే గన్ధబ్బదేవపుత్తానం పఞ్చఙ్గికతూరియాని వియ. తూరియసన్నిస్సితో హి సద్దో ‘‘తూరియానీ’’తి వుత్తో నిస్సయవోహారేన. ‘‘గన్ధబ్బతూరియాన చ విచిత్రసంవనే’’తి చ పాఠో, ‘‘తూరియానఞ్చ’’ఇతి అనునాసికం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అపరే ‘‘గన్ధబ్బతూరియాని విచిత్రపవనే’’తి పఠన్తి.
౧౦౨౫. రథే ఠితాతాతి రథే ఠితా ఏతా. మిగమన్దలోచనాతి మిగచ్ఛాపికానం వియ ముదుసినిద్ధదిట్ఠినిపాతా. ఆళారపమ్హాతి బహలసఙ్గతపఖుమా, గోపఖుమాతి అత్థో. హసితాతి పహసితా, పహంసితముఖాతి అత్థో. పియంవదాతి పియవాదినియో. వేళురియజాలావతతాతి వేళురియమణిమయేన జాలేన ఛాదితసరీరా. తనుచ్ఛవాతి సుఖుమచ్ఛవియో. సదేవాతి సదా ఏవ సబ్బకాలమేవ. గన్ధబ్బసూరగ్గపూజితాతి గన్ధబ్బదేవతాహి చేవ అపరాహి చ అగ్గదేవతాహి లద్ధపూజా.
౧౦౨౬. తా రత్తరత్తమ్బరపీతవాససాతి రజనీయరూపా చ రత్తపీతవత్థా చ. అభిరత్తలోచనాతి విసేసతో రత్తరాజీహి ఉపసోభితనయనా. కులే సుజాతాతి సిన్ధవకులే సుజాతా విసిట్ఠదేవనికాయే సమ్భవా. సుతనూతి సున్దరసరీరా. సుచిమ్హితాతి సుద్ధసితకరణా.
౧౦౨౭. తా కమ్బుకేయూరధరాతి సువణ్ణమయకేయూరధరా. సుమజ్ఝిమాతి విలగ్గమజ్ఝా. ఊరుథనూపపన్నాతి సమ్పన్నఊరుథనా, కదలిక్ఖన్ధసదిసఊరు చేవ సముగ్గసదిసథనా చ. వట్టఙ్గులియోతి అనుపుబ్బతో వట్టఙ్గులియో. సుముఖాతి సున్దరముఖా, పముదితముఖా వా. సుదస్సనాతి దస్సనీయా.
౧౦౨౮. అఞ్ఞాతి ఏకచ్చా. సువేణీతి సున్దరకేసవేణియో. సుసూతి దహరా. మిస్సకేసియోతి రత్తమాలాదీహి మిస్సితకేసవట్టియో. కథం? సమం విభత్తాహి పభస్సరాహి చాతి, సమం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసం నానావిభత్తివసేన విభత్తాహి సువణ్ణచీరాదిఖచితాహి ఇన్దనీలమణిఆదయో వియ పభస్సరాహి కేసవట్టీహి మిస్సితకేసియోతి యోజనా. అనుబ్బతాతి అనుకూలకిరియా. తాతి అచ్ఛరాయో.
౧౦౨౯. చన్దనసారవోసితాతి సారభూతేన దిబ్బచన్దనేన ఉల్లిత్తా విచ్ఛురితా.
౧౦౩౧. కణ్ఠేసూతిఆదినా గీవూపగహత్థూపగపాదూపగసీసూపగాదిఆభరణాని దస్సేతి. ఓభాసయన్తీతి కణ్ఠేసు యాని పిళన్ధనాని, తేహి ఓభాసయన్తీతి యోజనా. ఏవం సేసేసుపి. అబ్భుద్దయన్తి అభిఉగ్గచ్ఛన్తో, ‘‘అబ్భుద్దస’’న్తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. సారదికోతి సరదకాలికో. భాణుమాతి సూరియో. సో హి అబ్భాదిదోసవిరహేన దసపి దిసా సుట్ఠు ఓభాసేతి.
౧౦౩౨. వాతస్స వేగేన చాతి మనుఞ్ఞగన్ధూపహారం సద్దూపహారఞ్చ కరోన్తేన ఉపహరన్తేన వియ వాయన్తేన వాతస్స వేగేన రథతురఙ్గవేగేన చ. ముఞ్చన్తీతి విస్సజ్జేన్తి. రుచిరన్తి పఞ్చఙ్గికతూరియాని వియ ఉపరూపరి రుచిదాయకం. సుచిన్తి సుద్ధం అసంసట్ఠం. సుభన్తి మనుఞ్ఞం. సబ్బేహి విఞ్ఞూహి సుతబ్బరూపన్తి సబ్బేహిపి విఞ్ఞుజాతికేహి గన్ధబ్బసమయఞ్ఞూహి సోతబ్బం సవనీయం ఉత్తమసభావం ఘోసం ముఞ్చన్తీతి యోజనా.
౧౦౩౩. ఉయ్యానభూమ్యాతి ఉయ్యానభూమియం. దువద్ధతోతి ద్వీహి అద్ధపస్సేహి. ‘‘దుభతో చ ఠితా’’తిపి పఠన్తి, సోయేవత్థో. రథాతి రథే. నాగాతి నాగే. ఉపయోగత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. సరోతి రథనాగతూరియాని పటిచ్చ నిబ్బత్తో సరో. దేవిన్దాతి దేవపుత్తం ఆలపతి. వీణా యథా పోక్ఖరపత్తబాహుభీతి యథా వీణా సమ్మదేవ యోజితేహి దోణిపత్తబాహుదణ్డేహి తంతంముచ్ఛనానురూపం అవట్ఠితేహి వాదియమానా సుణన్తం జనం పమోదేతి, ఏవం తం రథాదయో అత్తనో సరేన పమోదయన్తి. సుసిక్ఖితభావేన పోక్ఖరభావం సున్దరభావం పత్తేహి వీణావాదకస్స హత్థేహి పవాదితా వీణా యథా మహాజనం పమోదేతి, ఏవం తం రథాదయో అత్తనో సరేన పమోదయన్తీతి.
౧౦౩౪. ఇమాసు వీణాసూతి గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – ఇమాసు ఉజుకోటివఙ్కబ్రహతీనన్దినీతిసరఆదిభేదాసు బహూసు వీణాసు సినిద్ధమధురస్సరతాయ వగ్గూసు తతో ఏవ మనుఞ్ఞరూపాసు హదయేరితం హదయఙ్గమం హదయహారినిం పీతిం పీతినిమిత్తం పవజ్జమానాసు పవాదియమానాసు అచ్ఛరా దేవకఞ్ఞా పీతివేగుక్ఖిత్తతాయ అత్తనో సుసిక్ఖితతాయ చ దిబ్బపదుమేసు భమన్తి నచ్చం దస్సేన్తియో సఞ్చరన్తి.
౧౦౩౫. ఇమానీతి ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘ఇమాని గీతాని, ఇమాని వాదితాని, ఇమాని నచ్చాని చా’’తి. సమేన్తి ఏకతోతి ఏకజ్ఝం సమరసాని హోన్తి. అథ వా సమేన్తి ఏకతోతి ఏకతో ఏకజ్ఝం సమాని సమరసాని కరోన్తి, తన్తిస్సరం గీతస్సరేన, గీతస్సరఞ్చ తన్తిస్సరేన సంసన్దన్తియో నచ్చనేన యథాధిగతే హస్సాదిరసే అపరిహాపేన్తియో సమేన్తి సమానేన్తీతి అత్థో. అత్థేత్థ నచ్చన్తి అథేత్థ అచ్ఛరా ఓభాసయన్తీతి ఏవం గీతాదీని సమరసే కరోన్తియో అథ అఞ్ఞా ఏకచ్చా అచ్ఛరా ఏత్థ ఏతస్మిం తవ రథే నచ్చన్తి, అథ అఞ్ఞా వరిత్థియో ఉత్తమిత్థియో నచ్చం పస్సన్తియో అత్తనో సరీరోభాసేన చేవ వత్థాభరణఓభాసేన చ ఏత్థ ఏతస్మిం పదేసే ఉభతో ద్వీసు పస్సేసు దసపి దిసా కేవలం ఓభాసయన్తి విజ్జోతయన్తీతి అత్థో.
౧౦౩౬. సోతి సో త్వం ఏవంభూతో. తూరియగణప్పబోధనోతి దిబ్బతూరియసమూహేన కతపీతిపబోధనో. మహీయమానోతి పూజీయమానో. వజిరావుధోరివాతి ఇన్దో వియ.
౧౦౩౭. ఉపోసథం కం వా తువం ఉపావసీతి అఞ్ఞేహిపి ఉపోసథో ఉపవసీయతి, త్వం కం వా కీదిసం నామ ఉపోసథం ఉపవసీతి పుచ్ఛతి. ధమ్మచరియన్తి దానాదిపుఞ్ఞపటిపత్తిం. వతన్తి వతసమాదానం. అభిరోచయీతి అభిరోచేసి, రుచ్చిత్వా పూరేసీతి అత్థో. ‘‘అభిరాధయీ’’తిపి పాఠో, సాధేసి నిప్ఫాదేసీతి అత్థో.
౧౦౩౮. ఇదన్తి నిపాతమత్తం, ఇదం వా ఫలన్తి అధిప్పాయో. అభిరోచసేతి అభిభవిత్వా విజ్జోతసి.
ఏవం మహాథేరేన పుట్ఠో దేవపుత్తో తమత్థం ఆచిక్ఖి. తేన వుత్తం –
౧౦౪౦. ‘‘సో దేవపుత్తో అత్తమనో, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితో;
పఞ్హం పుట్ఠో వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి.
౧౦౪౧. ‘‘జితిన్ద్రియం బుద్ధమనోమనిక్కమం, నరుత్తమం కస్సపమగ్గపుగ్గలం;
అవాపురన్తం అమతస్స ద్వారం, దేవాతిదేవం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం.
౧౦౪౨. ‘‘తమద్దసం కుఞ్జరమోఘతిణ్ణం, సువణ్ణసిఙ్గీనదబిమ్బసాదిసం;
దిస్వాన తం ఖిప్పమహుం సుచీమనో, తమేవ దిస్వాన సుభాసితద్ధజం.
౧౦౪౩. ‘‘తమన్నపానం అథవాపి చీవరం, సుచిం పణీతం రససా ఉపేతం;
పుప్ఫాభికిణ్ణమ్హి సకే నివేసనే, పతిట్ఠపేసిం స అసఙ్గమానసో.
౧౦౪౪. ‘‘తమన్నపానేన చ చీవరేన చ, ఖజ్జేన భోజ్జేన చ సాయనేన చ;
సన్తప్పయిత్వా ద్విపదానముత్తమం, సో సగ్గసో దేవపురే రమామహం.
౧౦౪౫. ‘‘ఏతేనుపాయేన ఇమం నిరగ్గళం, యఞ్ఞం యజిత్వా తివిధం విసుద్ధం;
పహాయహం మానుసకం సముస్సయం, ఇన్దూపమో దేవపురే రమామహం.
౧౦౪౬. ‘‘ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చ, పణీతరూపం అతికఙ్ఖతా ముని;
అన్నఞ్చ పానఞ్చ బహుం సుసఙ్ఖతం, పతిట్ఠపేతబ్బమసఙ్గమానసే.
౧౦౪౭. ‘‘నయిమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన, బుద్ధేన సేట్ఠో వ సమో వ విజ్జతి;
ఆహునేయ్యానం పరమాహుతిం గతో, పుఞ్ఞత్థికానం విపులప్ఫలేసిన’’న్తి.
౧౦౪౧. తత్థ జితిన్ద్రియన్తి మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం బోధిమూలేయేవ అగ్గమగ్గేన జితత్తా నిబ్బిసేవనభావస్స కతత్తా జితిన్ద్రియం. అభిఞ్ఞేయ్యాదీనం అభిఞ్ఞేయ్యాదిభావతో అనవసేసతో అభిసమ్బుద్ధత్తా బుద్ధం. పురిపుణ్ణవీరియతాయ అనోమనిక్కమం చతురఙ్గసమన్నాగతస్స వీరియస్స చతుబ్బిధసమ్మప్పధానస్స చ పారిపూరియాతి అత్థో. నరుత్తమన్తి నరానం ఉత్తమం ద్విపదుత్తమం. కస్సపన్తి భగవన్తం గోత్తేన వదతి. అవాపురన్తం అమతస్స ద్వారన్తి కోణాగమనస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి పిహితం నిబ్బానమహానగరస్స ద్వారం అరియమగ్గం వివరన్తం. దేవాతిదేవన్తి సబ్బేసమ్పి దేవానం అతిదేవం. సతపుఞ్ఞలక్ఖణన్తి అనేకసతపుఞ్ఞవసేన నిబ్బత్తమహాపురిసలక్ఖణం.
౧౦౪౨. కుఞ్జరన్తి కిలేసపటిసత్తునిమ్మద్దనేన కుఞ్జరసదిసం, మహానాగన్తి అత్థో. చతున్నం ఓఘానం సంసారమహోఘస్స తరితత్తా ఓఘతిణ్ణం. సువణ్ణసిఙ్గీనదబిమ్బసాదిసన్తి సిఙ్గీసువణ్ణజమ్బునదసువణ్ణరూపసదిసం, కఞ్చనసన్నిభత్తచన్తి అత్థో. దిస్వాన తం ఖిప్పమహుం సుచీమనోతి తం కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధం దిస్వా ఖిప్పం తావదేవ ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తి పసాదవసేన కిలేసమలాపగమనేన సుచిమనో విసుద్ధమనో అహోసిం, తఞ్చ ఖో తమేవ దిస్వాన తం దిస్వా ఏవ. సుభాసితద్ధజన్తి ధమ్మద్ధజం.
౧౦౪౩. తమన్నపానన్తి తమ్హి భగవతి అన్నఞ్చ పానఞ్చ. అథవాపి చీవరన్తి అథ చీవరమ్పి. రససా ఉపేతన్తి రసేన ఉపేతం సాదురసం, ఉళారన్తి అత్థో. పుప్ఫాభికిణ్ణమ్హీతి గన్థితేహి చ అగన్థికేహి చ పుప్ఫేహి ఓలమ్బనవసేన సన్థరణవసేన చ అభికిణ్ణే. పతిట్ఠపేసిన్తి పటిపాదేసిం అదాసిం. అసఙ్గమానసోతి కత్థచి అలగ్గచిత్తో సో అహన్తి యోజనా.
౧౦౪౪. సగ్గసోతి అపరాపరూపపత్తివసేన సగ్గే సగ్గే, తత్థాపి చ దేవపురే సుదస్సనమహానగరే. రమామీతి కీళామి మోదామి.
౧౦౪౫. ఏతేనుపాయేనాతి గోపాలబ్రాహ్మణకాలే ససావకసఙ్ఘస్స కస్సపభగవతో యథా అసదిసదానం అదాసిం, ఏతేన ఉపాయేన. ఇమం నిరగ్గళం యఞ్ఞం యజిత్వా తివిధం విసుద్ధన్తి అనావటద్వారతాయ ముత్తచాగతాయ చ నిరగ్గళం, తీసుపి కాలేసు తీహి ద్వారేహి కరణకారాపనానుస్సరణవిధీహి సమ్పన్నతాయ తివిధం, తత్థ సంకిలేసాభావేన విసుద్ధం అపరిమితధనపరిచ్చాగభావేన మహాచాగతాయ యఞ్ఞం యజిత్వా, మహాదానం దత్వాతి అత్థో. తం పన దానం చిరకతమ్పి ఖేత్తవత్థుచిత్తానం ఉళారతాయ అన్తరన్తరా అనుస్సరణేన అత్తనో పాకటం ఆసన్నం పచ్చక్ఖం వియ ఉపట్ఠితం గహేత్వా ఆహ ‘‘ఇమ’’న్తి.
౧౦౪౬. ఏవం దేవపుత్తో అత్తనా కతకమ్మం థేరస్స కథేత్వా ఇదాని తాదిసాయ సమ్పత్తియా పరేపి పతిట్ఠాపేతుకామతం తథాగతే చ ఉత్తమం అత్తనో పసాదబహుమానం పవేదేన్తో ‘‘ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చా’’తిఆదినా గాథాద్వయమాహ. తత్థ అభికఙ్ఖతాతి ఇచ్ఛన్తేన. మునీతి థేరం ఆలపతి.
౧౦౪౭. నయిమస్మిం లోకేతి దేవపుత్తో అత్తనో పచ్చక్ఖభూతం లోకం వదతి. పరస్మిన్తి తతో అఞ్ఞస్మిం. ఏతేన సబ్బేపి సదేవకే లోకే దస్సేతి. సమో చ విజ్జతీతి సేట్ఠో తావ తిట్ఠతు, సమో ఏవ న విజ్జతీతి అత్థో. ఆహునేయ్యానం పరమాహుతిం గతోతి ఇమస్మిం లోకే యత్తకా ఆహునేయ్యా నామ, తేసు సబ్బేసు పరమాహుతిం పరమం ఆహునేయ్యభావం గతో. ‘‘దక్ఖిణేయ్యానం పరమగ్గతం గతో’’తి వా పాఠో, తత్థ పరమగ్గతన్తి పరమం అగ్గభావం, అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావన్తి అత్థో. కేసన్తి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞత్థికానం విపులప్ఫలేసిన’’న్తి, పుఞ్ఞేన అత్థికానం విపులం మహన్తం పుఞ్ఞఫలం ఇచ్ఛన్తానం, తథాగతో ఏవ లోకస్స పుఞ్ఞక్ఖేత్తన్తి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘ఆహునేయ్యానం పరమగ్గతం గతో’’తి పఠన్తి, సోయేవత్థో.
ఏవం కథేన్తమేవ తం థేరో కల్లచిత్తం ముదుచిత్తం వినీవరణచిత్తం ఉదగ్గచిత్తం పసన్నచిత్తఞ్చ ఞత్వా సచ్చాని పకాసేసి. సో సచ్చపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. అథ థేరో మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భగవతో తమత్థం అత్తనా చ దేవపుత్తేన చ కథితనియామేనేవ ఆరోచేసి. సత్థా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరియాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.
మహారథవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి పరమత్థదీపనియా ఖుద్దకట్ఠకథాయ విమానవత్థుస్మిం
చుద్దసవత్థుపటిమణ్డితస్స పఞ్చమస్స మహారథవగ్గస్స
అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.