౫. మహారథవగ్గో
౧. మణ్డూకదేవపుత్తవిమానవణ్ణనా
మహారథవగ్గే కో మే వన్దతి పాదానీతి మణ్డూకదేవపుత్తవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా చమ్పాయం విహరతి గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే. సో పచ్చూసవేలాయం బుద్ధాచిణ్ణం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ వేనేయ్యబన్ధవే సత్తే వోలోకేన్తో అద్దస ‘‘అజ్జ మయి సాయన్హసమయే ధమ్మం దేసేన్తే ఏకో మణ్డూకో మమ సరే నిమిత్తం గణ్హన్తో పరూపక్కమేన మరిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా మహతా దేవపరివారేన మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ఆగమిస్సతి, తత్థ బహూనం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి దిస్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం చమ్పానగరం పిణ్డాయ పవిసిత్వా, భిక్ఖూనం సులభపిణ్డపాతం కత్వా కతభత్తకిచ్చో విహారం పవిసిత్వా భిక్ఖూసు వత్తం దస్సేత్వా, అత్తనో అత్తనో దివాట్ఠానం గతేసు గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన దివసభాగం ఖేపేత్వా, సాయన్హసమయే చతూసు పరిసాసు సన్నిపతితాసు సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన పోక్ఖరణితీరే ధమ్మసభామణ్డపం పవిసిత్వా అలఙ్కతవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో మనోసిలాతలే సీహనాదం నదన్తో అఛమ్భీతకేసరసీహో వియ అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేన్తో అచిన్తేయ్యేన బుద్ధానుభావేన అనుపమాయ బుద్ధలీలాయ ధమ్మం దేసేతుం ఆరభి.
తస్మిఞ్చ ఖణే ఏకో మణ్డూకో పోక్ఖరణితో ఆగన్త్వా ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి ధమ్మసఞ్ఞాయ సరే నిమిత్తం గణ్హన్తో పరిసపరియన్తే నిపజ్జి. అథేకో వచ్ఛపాలో తం పదేసం ఆగతో సత్థారం ధమ్మం దేసేన్తం పరిసఞ్చ పరమేన ఉపసమేన ధమ్మం సుణన్తం దిస్వా తగ్గతమానసో దణ్డమోలుబ్భ తిట్ఠన్తో మణ్డూకం అనోలోకేత్వా తస్స సీసే సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసి. సో ధమ్మసఞ్ఞాయ పసన్నచిత్తో తావదేవ కాలం కత్వా తావతింసభవనే ద్వాదసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తిత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ తత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతం అత్తానం దిస్వా ‘‘కుతో ను ఖో ఇధ అహం నిబ్బత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో పురిమజాతిం దిస్వా ‘‘అహమ్పి నామ ఇధ ఉప్పజ్జిం, ఈదిసఞ్చ సమ్పత్తిం పటిలభిం, కిం ను ఖో కమ్మం అకాసి’’న్తి ఉపధారేన్తో అఞ్ఞం న అద్దస అఞ్ఞత్ర భగవతో సరే నిమిత్తగ్గాహా. సో తావదేవ సహ విమానేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓతరిత్వా, మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ మహతా పరివారేన మహన్తేన దిబ్బానుభావేన ఉపసఙ్కమిత్వా, భగవతో పాదే సిరసా వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానో అట్ఠాసి. అథ నం భగవా జానన్తోవ మహాజనస్స కమ్మఫలం బుద్ధానుభావఞ్చ పచ్చక్ఖం కాతుం –
౮౫౭. ‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. –
పుచ్ఛి. తత్థ కోతి దేవనాగయక్ఖమనుస్సాదీసు కో, కతమోతి అత్థో. మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఈదిసాయ దేవిద్ధియా. యససాతి ఇమినా ఈదిసేన పరివారేన పరిచ్ఛేదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన సున్దరేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన, సరీరవణ్ణనిభాయాతి అత్థో.
అథ దేవపుత్తో అత్తనో పురిమజాతిఆదిం ఆవి కరోన్తో ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –
౮౫౮. ‘‘మణ్డూకోహం పురే ఆసిం, ఉదకే వారిగోచరో;
తవ ధమ్మం సుణన్తస్స, అవధీ వచ్ఛపాలకో.
౮౫౯. ‘‘ముహుత్తం చిత్తపసాదస్స, ఇద్ధిం పస్స యసఞ్చ మే;
ఆనుభావఞ్చ మే పస్స, వణ్ణం పస్స జుతిఞ్చ మే.
౮౬౦. ‘‘యే చ తే దీఘమద్ధానం, ధమ్మం అస్సోసుం గోతమ;
పత్తా తే అచలట్ఠానం, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’తి.
౮౫౮. తత్థ పురేతి పురిమజాతియం. ఉదకేతి ఇదం తదా అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనం. ఉదకే మణ్డూకోతి ఏతేన ఉద్ధుమాయికాదికస్స థలే మణ్డూకస్స నివత్తనం కతం హోతి. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియాతి గోచరో, ఘాసేసనట్ఠానం. వారి ఉదకం గోచరో ఏతస్సాతి వారిగోచరో. ఉదకచారీపి హి కోచి కచ్ఛపాది అవారిగోచరోపి హోతీతి ‘‘వారిగోచరో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. తవ ధమ్మం సుణన్తస్సాతి బ్రహ్మస్సరేన కరవీకరుతమఞ్జునా దేసేన్తస్స తవ ధమ్మం ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి సరే నిమిత్తగ్గాహవసేన సుణన్తస్స, అనాదరే చేతం సామివచనం వేదితబ్బం. అవధీ వచ్ఛపాలకోతి వచ్ఛే రక్ఖన్తో గోపాలదారకో మమ సమీపం ఆగన్త్వా దణ్డమోలుబ్భిత్వా తిట్ఠన్తో మమ సీసే దణ్డం సన్నిరుమ్భిత్వా మం మారేసి.
౮౫౯. ముహుత్తం చిత్తపసాదస్సాతి తవ ధమ్మే ముహుత్తమత్తం ఉప్పన్నస్స చిత్తపసాదస్స హేతుభూతస్స ఇద్ధిన్తి సమిద్ధిం, దిబ్బవిభూతిన్తి అత్థో. యసన్తి పరివారం. ఆనుభావన్తి కామవణ్ణితాదిదిబ్బానుభావం. వణ్ణన్తి సరీరవణ్ణసమ్పత్తిం. జుతిన్తి ద్వాదసయోజనాని ఫరణసమత్థం పభావిసేసం.
౮౬౦. యేతి యే సత్తా. చ-సద్దో బ్యతిరేకే. తేతి తవ. దీఘమద్ధానన్తి బహువేలం. అస్సోసున్తి సుణింసు. గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. అచలట్ఠానన్తి నిబ్బానం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – గోతమ భగవా అహం వియ ఇత్తరమేవ కాలం అసుణిత్వా యే పన కతపుఞ్ఞా చిరం కాలం తవ ధమ్మం అస్సోసుం సోతుం లభింసు, తే దీఘరత్తం సంసారబ్యసనాభిభూతా ఇమే సత్తా యత్థ గన్త్వా న సోచేయ్యుం, తం అసోకం సస్సతభావేన అచలం సన్తిపదం పత్తా ఏవ, న తేసం తస్స పత్తియా అన్తరాయోతి.
అథస్స భగవా సమ్పత్తపరిసాయ చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సో దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దేవపుత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అఞ్జలిం కత్వా సహ పరివారేన దేవలోకమేవ గతోతి.
మణ్డూకదేవపుత్తవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. రేవతీవిమానవణ్ణనా
ఉట్ఠేహి రేవతే సుపాపధమ్మేతి రేవతీవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తేన సమయేన బారాణసియం సద్ధాసమ్పన్నస్స కులస్స పుత్తో నన్దియో నామ ఉపాసకో అహోసి సద్ధాసమ్పన్నో దాయకో దానపతి సఙ్ఘుపట్ఠాకో. అథస్స మాతాపితరో సమ్ముఖగేహతో మాతులధీతరం రేవతిం నామ కఞ్ఞం ఆనేతుకామా అహేసుం. సా పన అస్సద్ధా అదానసీలా, నన్దియో తం న ఇచ్ఛి. తస్స మాతా రేవతిం ఆహ ‘‘అమ్మ, త్వం ఇమం గేహం ఆగన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసీదనట్ఠానం హరితేన గోమయేన ఉపలిమ్పిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేహి, ఆధారకే ఠపేహి, భిక్ఖూనం ఆగతకాలే వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా నిసీదాపేత్వా ధమకరణేన పానీయం పరిస్సావేత్వా భుత్తకాలే పత్తాని ధోవాహి, ఏవం మే పుత్తస్స ఆరాధికా భవిస్ససీ’’తి. సా తథా అకాసి. అథ నం ‘‘ఓవాదక్ఖమా జాతా’’తి పుత్తస్స ఆరోచేత్వా తేన ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛితే దివసం ఠపేత్వా ఆవాహం కరింసు.
అథ నం నన్దియో ఆహ ‘‘సచే భిక్ఖుసఙ్ఘం మాతాపితరో చ మే ఉపట్ఠహిస్ససి, ఏవం ఇమస్మిం గేహే వసితుం లభిస్ససి, అప్పమత్తా హోహీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా కిఞ్చి కాలం సద్ధా వియ హుత్వా భత్తారం అనవత్తేన్తీ ద్వే పుత్తే విజాయి. నన్దియస్స మాతాపితరో కాలమకంసు. గేహే సబ్బిస్సరియం తస్సా ఏవ అహోసి. నన్దియోపి మహాదానపతి హుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం పట్ఠపేసి, కపణద్ధికాదీనమ్పి గేహద్వారే పాకవత్తం పట్ఠపేసి. ఇసిపతనమహావిహారే చతూహి గబ్భేహి పటిమణ్డితం చతుసాలం కారేత్వా మఞ్చపీఠాదీని అత్థరాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా తథాగతస్స హత్థే దక్ఖిణోదకం పాతేత్వా నియ్యాదేసి, సహ దక్ఖిణోదకదానేన తావతింసభవనే ఆయామతో చ విత్థారతో చ సమన్తా ద్వాదసయోజనికో యోజనసతుబ్బేధో సత్తరతనమయో అచ్ఛరాగణసహస్ససఙ్ఘుట్ఠో దిబ్బపాసాదో ఉగ్గఞ్ఛి.
అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో దేవచారికం చరన్తో తం పాసాదం దిస్వా అత్తానం వన్దితుం ఆగతే దేవపుత్తే పుచ్ఛి ‘‘కస్సాయం పాసాదో’’తి? ‘‘ఇమస్స, భన్తే, పాసాదస్స సామికో మనుస్సలోకే బారాణసియం నన్దియో నామ కుటుమ్బియపుత్తో సఙ్ఘస్స ఇసిపతనమహావిహారే చతుసాలం కారేసి, తస్సాయం నిబ్బత్తో పాసాదో’’తి ఆహంసు. పాసాదే నిబ్బత్తదేవచ్ఛరాయోపి థేరం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, మయం బారాణసియం నన్దియస్స నామ ఉపాసకస్స పరిచారికా భవితుం ఇధ నిబ్బత్తా, తస్స ఏవం వదేథ ‘‘తుయ్హం పరిచారికా భవితుం నిబ్బత్తా, దేవతాయో తయి చిరాయన్తే ఉక్కణ్ఠితా, దేవలోకసమ్పత్తి నామ మత్తికాభాజనం భిన్దిత్వా సువణ్ణభాజనస్స గహణం వియ అతిమనాప’న్తి వత్వా ఇధాగమనత్థాయ తస్స వదేథా’’తి ఆహంసు. థేరో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా సహసా దేవలోకతో ఆగన్త్వా చతుపరిసమజ్ఝే భగవన్తం పుచ్ఛి ‘‘నిబ్బత్తతి ను ఖో, భన్తే, కతపుఞ్ఞానం మనుస్సలోకే ఠితానంయేవ దిబ్బసమ్పత్తీ’’తి? ‘‘నను తే, మోగ్గల్లాన, నన్దియస్స దేవలోకే నిబ్బత్తా దిబ్బసమ్పత్తి సామం దిట్ఠా, కస్మా మం పుచ్ఛసీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే, నిబ్బత్తతీ’’తి. అథస్స సత్థా ‘‘యథా చిరం విప్పవసిత్వా ఆగతం పురిసం మిత్తబన్ధవా అభినన్దన్తి సమ్పటిచ్ఛన్తి, ఏవం కతపుఞ్ఞం పుగ్గలం ఇతో పరలోకం గతం సకాని పుఞ్ఞాని సమ్పత్తిహత్థేహి సమ్పటిచ్ఛన్తి పటిగ్గణ్హన్తీ’’తి దస్సేన్తో –
౮౬౧. ‘‘చిరప్పవాసిం పురిసం, దూరతో సోత్థిమాగతం;
ఞాతిమిత్తా సుహజ్జా చ, అభినన్దన్తి ఆగతం.
౮౬౨. ‘‘తథేవ కతపుఞ్ఞమ్పి, అస్మా లోకా పరం గతం;
పుఞ్ఞాని పటిగ్గణ్హన్తి, పియం ఞాతీవ ఆగత’’న్తి. – గాథా అభాసి;
నన్దియో తం సుత్వా భియ్యోసోమత్తాయ దానాని దేతి, పుఞ్ఞాని కరోతి, సో వణిజ్జాయ గచ్ఛన్తో రేవతిం ఆహ ‘‘భద్దే, మయా పట్ఠపితం సఙ్ఘస్స దానం అనాథానం పాకవత్తఞ్చ త్వం అప్పమత్తా పవత్తేయ్యాసీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. సో పవాసగతోపి యత్థ యత్థ వాసం కప్పేతి, తత్థ తత్థ భిక్ఖూనం అనాథానఞ్చ యథావిభవం దానం దేతియేవ. తస్స అనుకమ్పాయ ఖీణాసవా దూరతోపి ఆగన్త్వా దానం సమ్పటిచ్ఛన్తి. రేవతీ పన తస్మిం గతే కతిపాహమేవ దానం పవత్తేత్వా అనాథానం భత్తం ఉపచ్ఛిన్ది, భిక్ఖూనమ్పి భత్తం కణాజకం బిలఙ్గదుతియం అదాసి. భిక్ఖూనం భుత్తట్ఠానే అత్తనా భుత్తావసేసాని సిత్థాని మచ్ఛమంసఖణ్డమిస్సకాని చలకట్ఠికాని చ పకిరిత్వా మనుస్సానం దస్సేతి ‘‘పస్సథ సమణానం కమ్మం, సద్ధాదేయ్యం నామ ఏవం ఛడ్డేన్తీ’’తి.
అథ నన్దియో వోహారకసిద్ధి యథాలాభో ఆగన్త్వా తం పవత్తిం సుత్వా రేవతిం గేహతో నీహరిత్వా గేహం పావిసి. దుతియదివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేత్వా నిచ్చభత్తం అనాథభత్తఞ్చ సమ్మదేవ పవత్తేసి, అత్తనో సహాయేహి ఉపనీతం రేవతిం ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ ఠపేసి. సో అపరేన సమయేన కాలం కత్వా తావతింసభవనే అత్తనో విమానేయేవ నిబ్బత్తి. రేవతీ పన సబ్బం దానం పచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘ఇమేసం వసేన మయ్హం లాభసక్కారో పరిహాయీ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘం అక్కోసన్తీ పరిభాసన్తీ విచరతి. అథ వేస్సవణో ద్వే యక్ఖే ఆణాపేసి ‘‘గచ్ఛథ, భణే, బారాణసినగరే ఉగ్ఘోసథ ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే రేవతీ జీవన్తీయేవ నిరయే పక్ఖిపీయతీ’తి’’. తం సుత్వా మహాజనో సంవేగజాతో భీతతసితో అహోసి.
అథ రేవతీ పన పాసాదం అభిరుహిత్వా ద్వారం థకేత్వా నిసీది. సత్తమే దివసే తస్సా పాపకమ్మసఞ్చోదితేన వేస్సవణేన రఞ్ఞా ఆణత్తా జలితకపిలకేసమస్సుకా చిపిటవిరూపనాసికా పరిణతదాఠా లోహితక్ఖా సజలధరసమానవణ్ణా అతివియ భయానకరూపా ద్వే యక్ఖా ఉపగన్త్వా ‘‘ఉట్ఠేహి, రేవతే, సుపాపధమ్మే’’తిఆదీని వదన్తా నానాబాహాసు గహేత్వా ‘‘మహాజనో పస్సతూ’’తి సకలనగరే వీథితో వీథిం పరిబ్భమాపేత్వా ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా తావతింసభవనం నేత్వా నన్దియస్స విమానం సమ్పత్తిఞ్చస్సా దస్సేత్వా తం విలపన్తింయేవ ఉస్సదనిరయసమీపం పాపేసుం. తం యమపురిసా ఉస్సదనిరయే ఖిపింసు. తేనాహ –
౮౬౩. ‘‘ఉట్ఠేహి రేవతే సుపాపధమ్మే, అపారుతద్వారే అదానసీలే;
నేస్సామ తం యత్థ థునన్తి దుగ్గతా, సమప్పితా నేరయికా దుఖేనా’’తి.
తత్థ ఉట్ఠేహీతి ఉట్ఠహ, న దానేస పాసాదో తం నిరయభయతో రక్ఖితుం సక్కోతి, తస్మా సీఘం ఉట్ఠహిత్వా ఆగచ్ఛాహీతి అత్థో. రేవతేతి తం నామేన ఆలపతి. సుపాపధమ్మేతిఆదినా ఉట్ఠానస్స కారణం వదతి. యస్మా త్వం అరియానం అక్కోసనపరిభాసనాదినా సుట్టు లామకపాపధమ్మా, యస్మా చ అపారుతం ద్వారం నిరయస్స తవ పవేసనత్థం, తస్మా ఉట్ఠేహీతి. అదానసీలేతి కస్సచి కిఞ్చి న దానసీలే కదరియే మచ్ఛరినీ, ఇదమ్పి ఉట్ఠానస్సేవ కారణవచనం. యస్మా దానసీలానం అమచ్ఛరీనం తవ సామికసదిసానం సుగతియం నివాసో, తాదిసానం పన అదానసీలానం మచ్ఛరీనం నిరయే నివాసో, తస్మా ఉట్ఠేహి, ముహుత్తమత్తమ్పి తవ ఇధ ఠాతుం న దస్సామీతి అధిప్పాయో. యత్థ థునన్తి దుగ్గతాతి దుక్ఖగతత్తా దుగ్గతా. నేరయికాతి నిరయదుక్ఖేన సమప్పితా సమఙ్గీభూతా యస్మిం నిరయే థునన్తి, యావ పాపకమ్మం న బ్యన్తి హోతి, తావ నిక్ఖమితుం అలభన్తా నిత్థునన్తి, తత్థ తం నేస్సామ నయిస్సామ ఖిపిస్సామాతి యోజనా.
౮౬౪. ‘‘ఇచ్చేవ వత్వాన యమస్స దూతా, తే ద్వే యక్ఖా లోహితక్ఖా బ్రహన్తా;
పచ్చేకబాహాసు గహేత్వా రేవతం, పక్కామయుం దేవగణస్స సన్తికే’’తి. –
ఇదం సఙ్గీతికారవచనం.
తత్థ ఇచ్చేవ వత్వానాతి ఇతి ఏవ ‘‘ఉట్ఠేహీ’’తిఆదినా వత్వా, వచనసమనన్తరమేవాతి అత్థో. యమస్స దూతాతి అప్పటిసేధనియతస్స యమస్స రఞ్ఞో దూతసదిసా. వేస్సవణేన హి తే పేసితా. తథా హి తే తావతింసభవనం నయింసు. కేచి ‘‘న యమస్స దూతా’’తి న-కారం ‘‘యమస్సా’’తి పదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘వేస్సవణస్స దూతా’’తి అత్థం వదన్తి, తం న యుజ్జతి. న హి న యమదూతతాయ వేస్సవణస్స దూతాతి సిజ్ఝతి. యజన్తి తత్థ బలిం ఉపహరన్తీతి యక్ఖా. లోహితక్ఖాతి రత్తనయనా. యక్ఖానఞ్హి నేత్తాని అతిలోహితాని హోన్తి. బ్రహన్తాతి మహన్తా. పచ్చేకబాహాసూతి ఏకో ఏకబాహాయం, ఇతరో ఇతరబాహాయన్తి పచ్చేకం బాహాసు. రేవతన్తి రేవతిం. రేవతాతిపి తస్సా నామమేవ. తథా హి ‘‘రేవతే’’తి వుత్తం. పక్కామయున్తి పక్కామేసుం, ఉపనేసున్తి అత్థో. దేవగణస్సాతి తావతింసభవనే దేవసఙ్ఘస్స.
ఏవం తేహి యక్ఖేహి తావతింసభవనం నేత్వా నన్దియవిమానస్స అవిదూరే ఠపితా రేవతీ తం సూరియమణ్డలసదిసం అతివియ పభస్సరం దిస్వా –
౮౬౫. ‘‘ఆదిచ్చవణ్ణం రుచిరం పభస్సరం, బ్యమ్హం సుభం కఞ్చనజాలఛన్నం;
కస్సేతమాకిణ్ణజనం విమానం, సురియస్స రంసీరివ జోతమానం.
౮౬౬. ‘‘నారీగణా చన్దనసారలిత్తా, ఉభతో విమానం ఉపసోభయన్తి;
తం దిస్సతి సురియసమానవణ్ణం, కో మోదతి సగ్గపత్తో విమానే’’తి. –
తే యక్ఖే పుచ్ఛి. తేపి తస్సా –
౮౬౭. ‘‘బారాణసియం నన్దియో నామాసి, ఉపాసకో అమచ్ఛరీ దానపతి వదఞ్ఞూ;
తస్సేతమాకిణ్ణజనం విమానం, సూరియస్స రంసీరివ జోతమానం.
౮౬౮. ‘‘నారీగణా చన్దనసారలిత్తా, ఉభతో విమానం ఉపసోభయన్తి;
తం దిస్సతి సూరియసమానవణ్ణం, సో మోదతి సగ్గపత్తో విమానే’’తి. –
ఆచిక్ఖింసు.
౮౬౮. తత్థ చన్దనసారలిత్తాతి సారభూతేన చన్దనగన్ధేన అనులిత్తసరీరా. ఉభతో విమానన్తి విమానం ఉభతో అన్తో చేవ బహి చ సఙ్గీతాదీహి ఉపేచ్చ సోభయన్తి.
అథ రేవతీ –
౮౬౯. ‘‘నన్దియస్సాహం భరియా, అగారినీ సబ్బకులస్స ఇస్సరా;
భత్తు విమానే రమిస్సామి దానహం, న పత్థయే నిరయం దస్సనాయా’’తి. –
ఆహ. తత్థ అగారినీతి గేహసామినీ. ‘‘భరియా సగామినీ’’తిపి పఠన్తి, భరియా సహగామినీతి అత్థో. సబ్బకులస్స ఇస్సరా భత్తూతి మమ భత్తు నన్దియస్స సబ్బకుటుమ్బికస్స ఇస్సరా సామినీ అహోసిం, తస్మా ఇదానిపి విమానే ఇస్సరా భవిస్సామీతి ఆహ. విమానే రమిస్సామి దానహన్తి ఏవం పలోభేతుమేవ హి తం తే తత్థ నేసుం. న పత్థయే నిరయం దస్సనాయాతి యం పన నిరయం మం తుమ్హే నేతుకామా, తం నిరయం దస్సనాయపి న పత్థయే, కుతో పవిసితున్తి వదతి.
ఏవం వదన్తిమేవ ‘‘త్వం తం పత్థేహి వా మా వా, కిం తవ పత్థనాయా’’తి నిరయసమీపం నేత్వా –
౮౭౦. ‘‘ఏసో తే నిరయో సుపాపధమ్మే, పుఞ్ఞం తయా అకతం జీవలోకే;
న హి మచ్ఛరీ రోసకో పాపధమ్మో, సగ్గూపగానం లభతి సహబ్యత’’న్తి. –
గాథమాహంసు. తస్సత్థో – ఏసో తవ నిరయో, తయా దీఘరత్తం మహాదుక్ఖం అనుభవితబ్బట్ఠానభూతో. కస్మా? పుఞ్ఞం తయా అకతం జీవలోకే, యస్మా మనుస్సలోకే అప్పమత్తకమ్పి తయా పుఞ్ఞం నామ న కతం, ఏవం అకతపుఞ్ఞో పన తాదిసో సత్తో మచ్ఛరీ అత్తనో సమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణేన మచ్ఛరేన సమన్నాగతో, పరేసం రోసుప్పాదనేన రోసకో, లోభాదీహి పాపధమ్మేహి సమఙ్గీభావతో పాపధమ్మో సగ్గూపగానం దేవానం సహబ్యతం సహభావం న లభతీతి యోజనా.
ఏవం పన వత్వా తే ద్వే యక్ఖా తత్థేవన్తరధాయింసు. తంసదిసే పన ద్వే నిరయపాలే సంసవకే నామ గూథనిరయే పక్ఖిపితుం ఆకడ్ఢన్తే పస్సిత్వా –
౮౭౧. ‘‘కిం ను గూథఞ్చ ముత్తఞ్చ, అసుచి పటిదిస్సతి;
దుగ్గన్ధం కిమిదం మీళ్హం, కిమేతం ఉపవాయతీ’’తి. –
తం నిరయం పుచ్ఛి.
౮౭౨. ‘‘ఏస సంసవకో నామ, గమ్భీరో సతపోరిసో;
యత్థ వస్ససహస్సాని, తువం పచ్చసి రేవతే’’తి. –
తస్మిం కథితే తత్థ అత్తనో నిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం పుచ్ఛన్తీ –
౮౭౩. ‘‘కిం ను కాయేన వాచాయ, మనసా దుక్కటం కతం;
కేన సంసవకో లద్ధో, గమ్భీరో సతపోరిసో’’తి. – ఆహ;
౮౭౪. ‘‘సమణే బ్రాహ్మణే చాపి, అఞ్ఞే వాపి వనిబ్బకే;
ముసావాదేన వఞ్చేసి, తం పాపం పకతం తయా’’తి. –
తస్సా తం కమ్మం కథేత్వా పున తే –
౮౭౫. ‘‘తేన సంసవకో లద్ధో, గమ్భీరో సతపోరిసో;
తత్థే వస్ససహస్సాని, తువం పచ్చసి రేవతే’’తి. –
ఆహంసు. తత్థ సంసవకో నామాతి నిచ్చకాలం గూథముత్తాదిఅసుచిస్స సంసవనతో పగ్ఘరణతో సంసవకో నామ.
న కేవలం తుయ్హం ఇధ సంసవకలాభో ఏవ, అథ ఖో ఏత్థ అనేకాని వస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా ఉత్తిణ్ణాయ హత్థచ్ఛేదాదిలాభోపీతి దస్సేతుం –
౮౭౬. ‘‘హత్థేపి ఛిన్దన్తి అథోపి పాదే, కణ్ణేపి ఛిన్దన్తి అథోపి నాసం;
అథోపి కాకోళగణా సమేచ్చ, సఙ్గమ్మ ఖాదన్తి విఫన్దమాన’’న్తి. –
తత్థ లద్ధబ్బకారణం ఆహంసు. తత్థ కాకోళగణాతి కాకసఙ్ఘా. తే కిరస్సా తిగావుతప్పమాణే సరీరే అనేకసతాని అనేకసహస్సాని పతిత్వా తాలక్ఖన్ధపరిమాణేహి సునిసితగ్గేహి అయోమయేహి ముఖతుణ్డేహి విజ్ఝిత్వా విజ్ఝిత్వా ఖాదన్తి, మంసం గహితగహితట్ఠానే కమ్మబలేన పూరతేవ. తేనాహ ‘‘కాకోళగణా సమేచ్చ, సఙ్గమ్మ ఖాదన్తి విఫన్దమాన’’న్తి.
పున సా మనుస్సలోకం పచ్చానయనాయ యాచనాదివసేన తం తం విప్పలపి. తేన వుత్తం –
౮౭౭. ‘‘సాధు ఖో మం పటినేథ, కాహామి కుసలం బహుం;
దానేన సమచరియాయ, సంయమేన దమేన చ;
యం కత్వా సుఖితా హోన్తి, న చ పచ్ఛానుతప్పరే’’తి.
పున నిరయపాలా –
౮౭౮. ‘‘పురే తువం పమజ్జిత్వా, ఇదాని పరిదేవసి;
సయం కతానం కమ్మానం, విపాకం అనుభోస్ససీ’’తి. –
ఆహంసు. పున సా ఆహ –
౮౭౯. ‘‘కో దేవలోకతో మనుస్సలోకం, గన్త్వాన పుట్ఠో మే ఏవం వదేయ్య;
నిక్ఖిత్తదణ్డేసు దదాథ దానం, అచ్ఛాదనం సేయ్యమథన్నపానం;
న హి మచ్ఛరీ రోసకో పాపధమ్మో, సగ్గూపగానం లభతి సహబ్యతం.
౮౮౦. ‘‘సాహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;
వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నా, కాహామి కుసలం బహుం;
దానేన సమచరియాయ, సంయమేన దమేన చ.
౮౮౧. ‘‘ఆరామాని చ రోపిస్సం, దుగ్గే సఙ్కమాని చ;
పపఞ్చ ఉదపానఞ్చ, విప్పసన్నేన చేతసా.
౮౮౨. ‘‘చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం, యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీ;
పాటిహారియపక్ఖఞ్చ, అట్ఠఙ్గసుసమాగతం.
౮౮౩. ‘‘ఉపోసథం ఉపవసిస్సం, సదా సీలేసు సంవుతా;
న చ దానే పమజ్జిస్సం, సామం దిట్ఠమిదం మయా’’తి.
౮౮౪. ‘‘ఇచ్చేవం విప్పలపన్తిం, ఫన్దమానం తతో తతో;
ఖిపింసు నిరయే ఘోరే, ఉద్ధంపాదం అవంసిర’’న్తి. –
ఇదం సఙ్గీతికారవచనం. పున సా –
౮౮౫. ‘‘అహం పురే మచ్ఛరినీ అహోసిం, పరిభాసికా సమణబ్రాహ్మణానం;
వితథేన చ సామికం వఞ్చయిత్వా, పచ్చామహం నిరయే ఘోరరూపే’’తి. –
ఓసానగాథమాహ. తత్థ ‘‘అహం పురే మచ్ఛరినీ’’తి గాథా నిరయే నిబ్బత్తాయ వుత్తా, ఇతరా అనిబ్బత్తాయ ఏవాతి వేదితబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
భిక్ఖూ రేవతియా యక్ఖేహి గహేత్వా నీతభావం భగవతో ఆరోచేసుం. తం సుత్వా భగవా ఆదితో పట్ఠాయ ఇమం వత్థుం కథేత్వా ఉపరి విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. కామఞ్చేతం రేవతీపటిబద్ధాయ కథాయ యేభుయ్యభావతో ‘‘రేవతీవిమాన’’న్తి వోహరీయతి, యస్మా పన రేవతీ విమానదేవతా న హోతి, నన్దియస్స పన దేవపుత్తస్స విమానాదిసమ్పత్తిపటిసంయుత్తఞ్చేతం, తస్మా పురిసవిమానేస్వేవ సఙ్గహం ఆరోపితన్తి దట్ఠబ్బం.
రేవతీవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఛత్తమాణవకవిమానవణ్ణనా
యో వదతం పవరో మనుజేసూతి ఛత్తమాణవకవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన సేతబ్యాయం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స కిచ్ఛాలద్ధో పుత్తో ఛత్తో నామ బ్రాహ్మణమాణవో అహోసి. సో వయప్పత్తో పితరా పేసితో ఉక్కట్ఠం గన్త్వా బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స సన్తికే మేధావితాయ అనలసతాయ చ న చిరేనేవ మన్తే విజ్జాట్ఠానాని చ ఉగ్గహేత్వా బ్రాహ్మణసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో. సో ఆచరియం అభివాదేత్వా ‘‘మయా తుమ్హాకం సన్తికే సిప్పం సిక్ఖితం, కిం వో గరుదక్ఖిణం దేమీ’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘గరుదక్ఖిణా నామ అన్తేవాసికస్స విభవానురూపా, కహాపణసహస్సమానేహీ’’తి ఆహ. ఛత్తమాణవో ఆచరియం అభివాదేత్వా సేతబ్యం గన్త్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా తేహి అభినన్దియమానో కతపటిసన్థారో తమత్థం పితు ఆరోచేత్వా ‘‘దేథ మే దాతబ్బయుత్తకం, అజ్జేవ దత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి ఆహ. తం మాతాపితరో ‘‘తాత, అజ్జ వికాలో, స్వే గమిస్ససీ’’తి వత్వా కహాపణే నీహరిత్వా భణ్డికం బన్ధాపేత్వా ఠపేసుం. చోరా తం పవత్తిం ఞత్వా ఛత్తమాణవకస్స గమనమగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం వనగహనే నిలీనా అచ్ఛింసు ‘‘మాణవం మారేత్వా కహాపణే గణ్హిస్సామా’’తి.
భగవా పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఛత్తమాణవకస్స సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠానం, చోరేహి మారితస్స దేవలోకే నిబ్బత్తిం, తతో సహ విమానేన ఆగతస్స తత్థ సన్నిపతితపరిసాయ చ ధమ్మాభిసమయం దిస్వా పఠమతరమేవ గన్త్వా మాణవకస్స గమనమగ్గే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. మాణవో ఆచరియధనం గహేత్వా సేతబ్యతో ఉక్కట్ఠాభిముఖో గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే భగవన్తం నిసిన్నం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘కుహిం గమిస్ససీ’’తి భగవతా వుత్తో ‘‘ఉక్కట్ఠం, భో గోతమ, గమిస్సామి మయ్హం ఆచరియస్స పోక్ఖరసాతిస్స గరుదక్ఖిణం దాతు’’న్తి ఆహ. అథ భగవా ‘‘జానాసి పన త్వం, మాణవ, తీణి సరణాని, పఞ్చ సీలానీ’’తి వత్వా తేన ‘‘నాహం జానామి, కిమత్థియాని పనేతాని కీదిసాని చా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదమీదిస’’న్తి సరణగమనస్స సీలసమాదానస్స చ ఫలానిసంసం విభావేత్వా ‘‘ఉగ్గణ్హాహి తావ, మాణవక, సరణగమనవిధి’’న్తి వత్వా ‘‘సాధు ఉగ్గణ్హిస్సామి, కథేథ భన్తే భగవా’’తి తేన యాచితో తస్స రుచియా అనురూపం గాథాబన్ధవసేన సరణగమనవిధిం దస్సేన్తో –
౮౮౬. ‘‘యో వదతం పవరో మనుజేసు, సక్యమునీ భగవా కతకిచ్చో;
పారగతో బలవీరియసమఙ్గీ, తం సుగతం సరణత్థముపేహి.
౮౮౭. ‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం, ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;
మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం, ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహి.
౮౮౮. ‘‘యత్థ చ దిన్న మహప్ఫలమాహు, చతూసు సుచీసు పురిసయుగేసు;
అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తే, సఙ్ఘమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. –
తిస్సో గాథాయో అభాసి.
౮౮౬. తత్థ యోతి అనియమితవచనం, తస్స ‘‘త’’న్తి ఇమినా నియమనం వేదితబ్బం. వదతన్తి వదన్తానం. పవరోతి సేట్ఠో, కథికానం ఉత్తమో వాదీవరోతి అత్థో. మనుజేసూతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి. భగవా పన దేవమనుస్సానమ్పి బ్రహ్మానమ్పి సబ్బేసమ్పి సత్తానం పవరోయేవ, భగవతో చ చరిమభవే మనుస్సేసు ఉప్పన్నతాయ వుత్తం ‘‘మనుజేసూ’’తి. తేనేవాహ ‘‘సక్యమునీ’’తి. సక్యకులప్పసుతతాయ సక్యో, కాయమోనేయ్యాదీహి సమన్నాగతతో అనవసేసస్స చ ఞేయ్యస్స ముననతో ముని చాతి సక్యముని. భాగ్యవన్తతాదీహి చతూహి కారణేహి భగవా. చతూహి మగ్గేహి కాతబ్బస్స పరిఞ్ఞాదిపభేదస్స సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కతత్తా నిప్ఫాదితత్తా కతకిచ్చో. పారం సక్కాయస్స పరతీరం నిబ్బానం గతో సయమ్భుఞాణేన అధిగతోతి పారగతో. అసదిసేన కాయబలేన, అనఞ్ఞసాధారణేన ఞాణబలేన, చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియేన చ సమన్నాగతత్తా బలవీరియసమఙ్గీ. సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా చ గదితత్తా సుగతో. తం సుగతం సమ్మాసమ్బుద్ధం సరణత్థం సరణాయ పరాయణాయ అపాయదుక్ఖవట్టదుక్ఖపరిత్తాణాయ ఉపేహి ఉపగచ్ఛ, అజ్జ పట్ఠాయ అహితనివత్తనేన హితసంవడ్ఢనేన ‘‘అయం మే భగవా సరణం తాణం లేణం పరాయణం గతి పటిసరణ’’న్తి భజ సేవ, ఏవం జానాహి వా బుజ్ఝస్సూతి అత్థో.
౮౮౭. రాగవిరాగన్తి అరియమగ్గమాహ. తేన హి అరియా అనాదికాలభావితమ్పి రాగం విరజ్జేన్తి. అనేజమసోకన్తి అరియఫలం. తఞ్హి ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అవసిట్ఠానఞ్చ సోకనిమిత్తానం కిలేసానం సబ్బసో పటిప్పస్సమ్భనతో ‘‘అనేజం అసోక’’న్తి చ వుచ్చతి. ధమ్మన్తి సభావధమ్మం. సభావతో గహేతబ్బధమ్మో హేస యదిదం మగ్గఫలనిబ్బానాని, న పరియత్తిధమ్మో వియ పఞ్ఞత్తిధమ్మవసేన. ధమ్మన్తి వా పరమత్థధమ్మం, నిబ్బానన్తి అత్థో. సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతం సఙ్ఖతం, న సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం. తదేవ నిబ్బానం. నత్థి ఏత్థ కిఞ్చిపి పటికూలన్తి అప్పటికూలం. సవనవేలాయం ఉపపరిక్ఖణవేలాయం పటిపజ్జనవేలాయన్తి సబ్బదాపి ఇట్ఠమేవాతి మధురం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసన్నిస్సయాయ పటిభానసమ్పదాయ పవత్తితత్తా సుప్పవత్తిభావతో నిపుణభావతో చ పగుణం. విభజితబ్బస్స అత్థస్స ఖన్ధాదివసేన కుసలాదివసేన ఉద్దేసాదివసేన చ సుట్ఠు విభజనతో సువిభత్తం. తీహిపి పదేహి పరియత్తిధమ్మమేవ వదతి. తేనేవ హిస్స ఆపాథకాలే వియ విమద్దనకాలేపి కథేన్తస్స వియ సుణన్తస్సాపి సమ్ముఖీభావతో ఉభతోపచ్చక్ఖతాయ దస్సనత్థం ‘‘ఇమ’’న్తి వుత్తం. ధమ్మన్తి యథావపటిపజ్జన్తే అపాయదుక్ఖపాతతో ధారణత్థేన ధమ్మం, ఇదం చతుబ్బిధస్సాపి ధమ్మస్స సాధారణవచనం. పరియత్తిధమ్మోపి హి సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠానమత్తాయపి యథావపటిపత్తియా అపాయదుక్ఖపాతతో ధారేతి ఏవ. ఇమస్స చ అత్థస్స ఇదమేవ విమానం సాధకన్తి దట్ఠబ్బం. సాధారణభావేన యథావుత్తధమ్మస్స పచ్చక్ఖం కత్వా దస్సేన్తో పున ‘‘ఇమ’’న్తి ఆహ.
౮౮౮. యత్థాతి యస్మిం అరియసఙ్ఘే. దిన్నన్తి పరిచ్చత్తం అన్నాదిదేయ్యధమ్మం. దిన్న మహప్ఫలన్తి గాథాసుఖత్థం అనునాసికలోపో కతో. అచ్చన్తమేవ కిలేసాసుచితో విసుజ్ఝనేన సుచీసు ‘‘సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౬౦) వుత్తేసు చతూసు పురిసయుగేసు. అట్ఠాతి మగ్గట్ఠఫలట్ఠేసు యుగళే అకత్వా విసుం విసుం గహణేన అట్ఠ పుగ్గలా. గాథాసుఖత్థమేవ చేత్థ ‘‘పుగ్గల ధమ్మదసా’’తి రస్సం కత్వా నిద్దేసో. ధమ్మదసాతి చతుసచ్చధమ్మస్స నిబ్బానధమ్మస్స చ పచ్చక్ఖతో దస్సనకా. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావేన సఙ్ఘం.
ఏవం భగవతా తీహి గాథాహి సరణగుణసన్దస్సనేన సద్ధిం సరణగమనవిధిమ్హి వుత్తే మాణవో తంతంసరణగుణానుస్సరణముఖేన సరణగమనవిధినో అత్తనో హదయే ఠపితభావం విభావేన్తో తస్సా తస్సా గాథాయ అనన్తరం ‘‘యో వదతం పవరో’’తిఆదినా తం తం గాథం పచ్చనుభాసి. ఏవం పచ్చనుభాసిత్వా ఠితస్స పఞ్చ సిక్ఖాపదాని సరూపతో ఫలానిసంసతో చ విభావేత్వా తేసం సమాదానవిధిం కథేసి. సో తమ్పి సుట్ఠు ఉపధారేత్వా పసన్నమానసో ‘‘హన్దాహం భగవా గమిస్సామీ’’తి వత్వా రతనత్తయగుణం అనుస్సరన్తో తంయేవ మగ్గం పటిపజ్జి. భగవాపి ‘‘అలం ఇమస్స ఏత్తకం కుసలం దేవలోకూపపత్తియా’’తి జేతవనమేవ అగమాసి.
మాణవస్స పన పసన్నచిత్తస్స రతనత్తయగుణం సల్లక్ఖణవసేన ‘‘సరణం ఉపేమీ’’తి పవత్తచిత్తుప్పాదతాయ సరణేసు చ, భగవతా వుత్తనయేన పఞ్చన్నం సీలానం అధిట్ఠానేన సీలేసు చ పతిట్ఠితస్స తేనేవ నయేన రతనత్తయగుణే అనుస్సరన్తస్సేవ గచ్ఛన్తస్స చోరా మగ్గే పరియుట్ఠింసు. సో తే అగణేత్వా రతనత్తయగుణే అనుస్సరన్తోయేవ గచ్ఛతి. తఞ్చేకో చోరో గుమ్బన్తరం ఉపనిస్సాయ ఠితో విసపీతేన సరేన సహసావ విజ్ఝిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా కహాపణభణ్డికం గహేత్వా అత్తనో సహాయేహి సద్ధిం పక్కామి. మాణవో పన కాలం కత్వా తావతింసభవనే తింసయోజనికే కనకవిమానే సుత్తప్పబుద్ధో వియ అచ్ఛరాసహస్సపరివుతో సట్ఠిసకటభారాలఙ్కారపటిమణ్డితత్తభావో నిబ్బత్తి, తస్స విమానస్స ఆభా సాతిరేకాని వీసతియోజనాని ఫరిత్వా తిట్ఠతి.
అథ మాణవం కాలకతం దిస్వా సేతబ్యగామవాసినో మనుస్సా సేతబ్యం గన్త్వా తస్స మాతాపితూనం ఉక్కట్ఠగామవాసినో చ ఉక్కట్ఠం గన్త్వా బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స కథేసుం. తం సుత్వా తస్స మాతాపితరో ఞాతిమిత్తా బ్రాహ్మణో చ పోక్ఖరసాతి సపరివారా అస్సుముఖా రోదమానా తం పదేసం అగమంసు, యేభుయ్యేన సేతబ్యవాసినో చ ఉక్కట్ఠవాసినో చ ఇచ్ఛానఙ్గలవాసినో చ సన్నిపతింసు, మహాసమాగమో అహోసి. అథ మాణవస్స మాతాపితరో మగ్గస్స అవిదూరే చితకం సజ్జేత్వా సరీరకిచ్చం కాతుం ఆరభింసు.
అథ భగవా చిన్తేసి ‘‘మయి గతే ఛత్తమాణవో మం వన్దితుం ఆగమిస్సతి, ఆగతఞ్చ తం కతకమ్మం కథాపేన్తో కమ్మఫలం పచ్చక్ఖం కారేత్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, ఏవం మహాజనస్స ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం తం పదేసం ఉపగన్త్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో. అథ ఛత్తమాణవదేవపుత్తోపి అత్తనో సమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా, తస్సా కారణం ఉపధారేన్తో సరణగమనఞ్చ సీలసమాదానఞ్చ దిస్వా, విమ్హయజాతో భగవతి సఞ్జాతపసాదబహుమానో ‘‘ఇదానేవాహం గన్త్వా భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిస్సామి, రతనత్తయగుణే చ మహాజనస్స పాకటే కరిస్సామీ’’తి కతఞ్ఞుతం నిస్సాయ సకలం తం అరఞ్ఞపదేసం ఏకాలోకం కరోన్తో, సహ విమానేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓరుయ్హ మహతా పరివారేన సద్ధిం దిస్సమానరూపో ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతన్తో అభివాదేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తం దిస్వా మహాజనో ‘‘కో ను ఖో అయం దేవో వా బ్రహ్మా వా’’తి అచ్ఛరియబ్భుతజాతో ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం పరివారేసి. భగవా తేన కతపుఞ్ఞకమ్మం పాకటం కాతుం –
౮౮౯. ‘‘న తథా తపతి నభే సూరియో, చన్దో చ న భాసతి న ఫుస్సో;
యథా అతులమిదం మహప్పభాసం, కో ను త్వం తిదివా మహిం ఉపాగా.
౮౯౦. ‘‘ఛిన్దతి రంసీ పభఙ్కరస్స, సాధికవీసతియోజనాని ఆభా;
రత్తిమపి యథా దివం కరోతి, పరిసుద్ధం విమలం సుభం విమానం.
౮౯౧. ‘‘బహుపదుమవిచిత్రపుణ్డరీకం, వోకిణ్ణం కుసుమేహి నేకచిత్తం;
అరజవిరజహేమజాలఛన్నం, ఆకాసే తపతి యథాపి సూరియో.
౮౯౨. ‘‘రత్తమ్బరపీతవాససాహి, అగరుపియఙ్గుచన్దనుస్సదాహి;
కఞ్చనతనుసన్నిభత్తచాహి, పరిపూరం గగనంవ తారకాహి.
౮౯౩. ‘‘నరనారియో బహుకేత్థనేకవణ్ణా, కుసుమవిభూసితాభరణేత్థ సుమనా;
అనిలపముఞ్చితా పవన్తి సురభిం, తపనియవితతా సువణ్ణఛన్నా.
౮౯౪. ‘‘కిస్స సంయమస్స అయం విపాకో, కేనాసి కమ్మఫలేనిధూపపన్నో;
యథా చ తే అధిగతమిదం విమానం, తదనుపదం అవచాసి ఇగ్ఘ పుట్ఠో’’తి. –
తం దేవపుత్తం పటిపుచ్ఛి.
౮౮౬. తత్థ తపతీతి దిప్పతి. నభేతి ఆకాసే. ఫుస్సోతి ఫుస్సతారకా. అతులన్తి అనుపమం, అప్పమాణం వా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఇదం తవ విమానం అనుపమం అప్పమాణం పభస్సరభావేన తతో ఏవ మహప్పభాసం ఆకాసే దిప్పతి, న తథా తారకరూపాని దిప్పన్తి, న చన్దో, తాని తావ తిట్ఠన్తు, నాపి సూరియో దిప్పతి, ఏవంభూతో కో ను త్వం దేవలోకతో ఇమం భూమిపదేసం ఉపగతో, తం పాకటం కత్వా ఇమస్స మహాజనస్స కథేహీతి.
౮౯౦. ఛిన్దతీతి విచ్ఛిన్దతి, పవత్తితుం అదేన్తో పటిహనతీతి అత్థో. రంసీతి రస్మియో. పభఙ్కరస్సాతి సూరియస్స. తస్స చ విమానస్స పభా సమన్తతో పఞ్చవీసతి యోజనాని ఫరిత్వా తిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘సాధికవీసతియోజనాని ఆభా’’తి. రత్తిమపి యథా దివం కరోతీతి అత్తనో పభాయ అన్ధకారం విధమన్తం రత్తిభాగమ్పి దివసభాగం వియ కరోతి. పరిసమన్తతో అన్తో చేవ బహి చ సుద్ధతాయ పరిసుద్ధం. సబ్బసో మలాభావేన విమలం. సున్దరతాయ సుభం.
౮౯౧. బహుపదుమవిచిత్రపుణ్డరీకన్తి బహువిధరత్తకమలఞ్చేవ విచిత్తవణ్ణసేతకమలఞ్చ. సేతకమలం పదుమం, రత్తకమలం పుణ్డరీకన్తి వదన్తి. వోకిణ్ణం కుసుమేహీతి అఞ్ఞేహి చ నానావిధేహి పుప్ఫేహి సమోకిణ్ణం. నేకచిత్తన్తి మాలాకమ్మలతాకమ్మాదినానావిధవిచిత్తం. అరజవిరజహేమజాలఛన్నన్తి సయం అపగతరజం విరజేన నిద్దోసేన కఞ్చనజాలేన ఛాదితం.
౮౯౨. రత్తమ్బరపీతవాససాహీతి రత్తవత్థాహి చేవ పీతవత్థాహి చ. ఏకా హి రత్తం దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా పీతం ఉత్తరియం కరోతి, అపరా పీతం నివాసేత్వా రత్తం ఉత్తరియం కరోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘రత్తమ్బరపీతవాససాహీ’’తి. అగరుపియఙ్గుచన్దనుస్సదాహీతి అగరుగన్ధేన పియఙ్గుమాలాహి చన్దనగన్ధేహి చ ఉస్సదాహి, ఉస్సన్నదిబ్బాగరుగన్ధాదికాహీతి అత్థో. కఞ్చనతనుసన్నిభత్తచాహీతి కనకసదిససుఖుమచ్ఛవీహి. పరిపూరన్తి తహం తహం విచరన్తీహి సఙ్గీతిపసుతాహి చ పరిపుణ్ణం.
౮౯౩. బహుకేత్థాతి బహుకా ఏత్థ. అనేకవణ్ణాతి నానారూపా. కుసమవిభూసితాభరణాతి విసేసతో సురభివాయనత్థం దిబ్బకుసుమేహి అలఙ్కతదిబ్బాభరణా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విమానే. సుమనాతి సున్దరమనా పముదితచిత్తా. అనిలపముఞ్చితా పవన్తి సురభిన్తి అనిలేన పముఞ్చితగన్ధానం పుప్ఫానం వాయునా విముత్తపత్తపుటం వియ విబన్ధతాయ వికసితతాయ చ సుగన్ధం పవాయన్తి. ‘‘అనిలపధూపితా’’తిపి పఠన్తి, వాతేన మన్దం ఆవుయ్హమానా హేమమయపుప్ఫాతి అత్థో. కనకచీరకాదీహి వేణిఆదీసు ఓతతతాయ తపనియవితతా. యేభుయ్యేన కఞ్చనాభరణేహి అచ్ఛాదితసరీరతాయ సువణ్ణఛన్నా. నరనారియోతి దేవపుత్తా దేవధీతరో చ బహుకా ఏత్థ తవ విమానేతి దస్సేతి.
౮౯౪. ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో ఇమస్స మహాజనస్స కమ్మఫలపచ్చక్ఖభావాయాతి అధిప్పాయో.
తతో దేవపుత్తో ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –
౮౯౫. ‘‘సయమిధ పథే సమేచ్చ మాణవేన, సత్థానుసాసి అనుకమ్పమానో;
తవ రతనవరస్స ధమ్మం సుత్వా, కరిస్సామీతి చ బ్రవిత్థ ఛత్తో.
౮౯౬. ‘‘జినవరపవరం ఉపేహి సరణం, ధమ్మఞ్చాపి తథేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం;
నోతి పఠమం అవోచహం భన్తే, పచ్ఛా తే వచనం తథేవకాసిం.
౮౯౭. ‘‘మా చ పాణవధం వివిధం చరస్సు అసుచిం,
న హి పాణేసు అసఞ్ఞతం అవణ్ణయింసు సప్పఞ్ఞా;
నోతి పఠమం అవోచహం భన్తే, పచ్ఛా తే వచనం తథేవకాసిం.
౮౯౮. ‘‘మా చ పరజనస్స రక్ఖితమ్పి, ఆదాతబ్బమమఞ్ఞిథో అదిన్నం;
నోతి పఠమం అవోచహం భన్తే, పచ్ఛా తే వచనం తథేవకాసిం.