౧. మణ్డూకదేవపుత్తవిమానవణ్ణనా

మహారథవగ్గే కో మే వన్దతి పాదానీతి మణ్డూకదేవపుత్తవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా చమ్పాయం విహరతి గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే. సో పచ్చూసవేలాయం బుద్ధాచిణ్ణం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ వేనేయ్యబన్ధవే సత్తే వోలోకేన్తో అద్దస ‘‘అజ్జ మయి సాయన్హసమయే ధమ్మం దేసేన్తే ఏకో మణ్డూకో మమ సరే నిమిత్తం గణ్హన్తో పరూపక్కమేన మరిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా మహతా దేవపరివారేన మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ఆగమిస్సతి, తత్థ బహూనం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి దిస్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం చమ్పానగరం పిణ్డాయ పవిసిత్వా, భిక్ఖూనం సులభపిణ్డపాతం కత్వా కతభత్తకిచ్చో విహారం పవిసిత్వా భిక్ఖూసు వత్తం దస్సేత్వా, అత్తనో అత్తనో దివాట్ఠానం గతేసు గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన దివసభాగం ఖేపేత్వా, సాయన్హసమయే చతూసు పరిసాసు సన్నిపతితాసు సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన పోక్ఖరణితీరే ధమ్మసభామణ్డపం పవిసిత్వా అలఙ్కతవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో మనోసిలాతలే సీహనాదం నదన్తో అఛమ్భీతకేసరసీహో వియ అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేన్తో అచిన్తేయ్యేన బుద్ధానుభావేన అనుపమాయ బుద్ధలీలాయ ధమ్మం దేసేతుం ఆరభి.

తస్మిఞ్చ ఖణే ఏకో మణ్డూకో పోక్ఖరణితో ఆగన్త్వా ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి ధమ్మసఞ్ఞాయ సరే నిమిత్తం గణ్హన్తో పరిసపరియన్తే నిపజ్జి. అథేకో వచ్ఛపాలో తం పదేసం ఆగతో సత్థారం ధమ్మం దేసేన్తం పరిసఞ్చ పరమేన ఉపసమేన ధమ్మం సుణన్తం దిస్వా తగ్గతమానసో దణ్డమోలుబ్భ తిట్ఠన్తో మణ్డూకం అనోలోకేత్వా తస్స సీసే సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసి. సో ధమ్మసఞ్ఞాయ పసన్నచిత్తో తావదేవ కాలం కత్వా తావతింసభవనే ద్వాదసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తిత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ తత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతం అత్తానం దిస్వా ‘‘కుతో ను ఖో ఇధ అహం నిబ్బత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో పురిమజాతిం దిస్వా ‘‘అహమ్పి నామ ఇధ ఉప్పజ్జిం, ఈదిసఞ్చ సమ్పత్తిం పటిలభిం, కిం ను ఖో కమ్మం అకాసి’’న్తి ఉపధారేన్తో అఞ్ఞం న అద్దస అఞ్ఞత్ర భగవతో సరే నిమిత్తగ్గాహా. సో తావదేవ సహ విమానేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓతరిత్వా, మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ మహతా పరివారేన మహన్తేన దిబ్బానుభావేన ఉపసఙ్కమిత్వా, భగవతో పాదే సిరసా వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానో అట్ఠాసి. అథ నం భగవా జానన్తోవ మహాజనస్స కమ్మఫలం బుద్ధానుభావఞ్చ పచ్చక్ఖం కాతుం –

౮౫౭. ‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;

అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. –

పుచ్ఛి. తత్థ కోతి దేవనాగయక్ఖమనుస్సాదీసు కో, కతమోతి అత్థో. మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఈదిసాయ దేవిద్ధియా. యససాతి ఇమినా ఈదిసేన పరివారేన పరిచ్ఛేదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన సున్దరేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన, సరీరవణ్ణనిభాయాతి అత్థో.

అథ దేవపుత్తో అత్తనో పురిమజాతిఆదిం ఆవి కరోన్తో ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –

౮౫౮. ‘‘మణ్డూకోహం పురే ఆసిం, ఉదకే వారిగోచరో;

తవ ధమ్మం సుణన్తస్స, అవధీ వచ్ఛపాలకో.

౮౫౯. ‘‘ముహుత్తం చిత్తపసాదస్స, ఇద్ధిం పస్స యసఞ్చ మే;

ఆనుభావఞ్చ మే పస్స, వణ్ణం పస్స జుతిఞ్చ మే.

౮౬౦. ‘‘యే చ తే దీఘమద్ధానం, ధమ్మం అస్సోసుం గోతమ;

పత్తా తే అచలట్ఠానం, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’తి.

౮౫౮. తత్థ పురేతి పురిమజాతియం. ఉదకేతి ఇదం తదా అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనం. ఉదకే మణ్డూకోతి ఏతేన ఉద్ధుమాయికాదికస్స థలే మణ్డూకస్స నివత్తనం కతం హోతి. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియాతి గోచరో, ఘాసేసనట్ఠానం. వారి ఉదకం గోచరో ఏతస్సాతి వారిగోచరో. ఉదకచారీపి హి కోచి కచ్ఛపాది అవారిగోచరోపి హోతీతి ‘‘వారిగోచరో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. తవ ధమ్మం సుణన్తస్సాతి బ్రహ్మస్సరేన కరవీకరుతమఞ్జునా దేసేన్తస్స తవ ధమ్మం ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి సరే నిమిత్తగ్గాహవసేన సుణన్తస్స, అనాదరే చేతం సామివచనం వేదితబ్బం. అవధీ వచ్ఛపాలకోతి వచ్ఛే రక్ఖన్తో గోపాలదారకో మమ సమీపం ఆగన్త్వా దణ్డమోలుబ్భిత్వా తిట్ఠన్తో మమ సీసే దణ్డం సన్నిరుమ్భిత్వా మం మారేసి.

౮౫౯. ముహుత్తం చిత్తపసాదస్సాతి తవ ధమ్మే ముహుత్తమత్తం ఉప్పన్నస్స చిత్తపసాదస్స హేతుభూతస్స ఇద్ధిన్తి సమిద్ధిం, దిబ్బవిభూతిన్తి అత్థో. యసన్తి పరివారం. ఆనుభావన్తి కామవణ్ణితాదిదిబ్బానుభావం. వణ్ణన్తి సరీరవణ్ణసమ్పత్తిం. జుతిన్తి ద్వాదసయోజనాని ఫరణసమత్థం పభావిసేసం.

౮౬౦. యేతి యే సత్తా. చ-సద్దో బ్యతిరేకే. తేతి తవ. దీఘమద్ధానన్తి బహువేలం. అస్సోసున్తి సుణింసు. గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. అచలట్ఠానన్తి నిబ్బానం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – గోతమ భగవా అహం వియ ఇత్తరమేవ కాలం అసుణిత్వా యే పన కతపుఞ్ఞా చిరం కాలం తవ ధమ్మం అస్సోసుం సోతుం లభింసు, తే దీఘరత్తం సంసారబ్యసనాభిభూతా ఇమే సత్తా యత్థ గన్త్వా న సోచేయ్యుం, తం అసోకం సస్సతభావేన అచలం సన్తిపదం పత్తా ఏవ, న తేసం తస్స పత్తియా అన్తరాయోతి.

అథస్స భగవా సమ్పత్తపరిసాయ చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సో దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దేవపుత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అఞ్జలిం కత్వా సహ పరివారేన దేవలోకమేవ గతోతి.

మణ్డూకదేవపుత్తవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.