౬. విహారవిమానవణ్ణనా

అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి విహారవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన విసాఖా మహాఉపాసికా అఞ్ఞతరస్మిం ఉస్సవదివసే ఉయ్యానే విచరణత్థం సహాయికాహి పరిజనేన చ ఉస్సాహితా సున్హాతానులిత్తా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా మహాలతాపసాధనం పిళన్ధిత్వా పఞ్చమత్తేహి సహాయికాసతేహి పరివారితా మహన్తేన ఇస్సరియేన మహతా పరిచ్ఛేదేన గేహతో నిక్ఖమ్మ ఉయ్యానం ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తీ చిన్తేసి ‘‘బాలదారికాయ వియ కిం మే మోఘకీళితేన, హన్దాహం విహారం గన్త్వా భగవన్తం మనోభావనీయే చ అయ్యే వన్దిస్సామి, ధమ్మఞ్చ సోస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా ఏకమన్తే ఠత్వా మహాలతాపిళన్ధనం ఓముఞ్చిత్వా తం దాసియా హత్థే దత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్సా భగవా ధమ్మం దేసేసి.

సా ధమ్మం సుత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా మనోభావనీయే చ భిక్ఖూ వన్దిత్వా విహారతో నిక్ఖమిత్వా థోకం గన్త్వా దాసిం ఆహ ‘‘హన్ద జే ఆభరణం పిళన్ధిస్సామీ’’తి. సా తం భణ్డికం కత్వా బన్ధిత్వా విహారే ఠపేత్వా తహం తహం విచరిత్వా గమనకాలే విస్సరిత్వా గతత్తా ‘‘విస్సరితం మయా, తిట్ఠ అయ్యే ఆహరిస్సామీ’’తి నివత్తితుకామా అహోసి. విసాఖా ‘‘సచే జే విహారే ఠపేత్వా విస్సరితం, తస్స విహారస్సేవ అత్థాయ తం పరిచ్చజిస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేన్తీ ‘‘విహారం, భన్తే, కారేస్సామి, అధివాసేతు మే భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి ఆహ. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

సా తం పిళన్ధనం సతసహస్సాధికనవకోటిఅగ్ఘనకం విస్సజ్జేత్వా ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన నవకమ్మాధిట్ఠాయకేన సువిభత్తభిత్తిథమ్భతులాగోపానసికణ్ణికద్వారబాహవాతపాన సోపానాదిగేహావయవం మనోహరం సువికప్పితకట్ఠకమ్మరమణీయం సుపరికమ్మకతసుధాకమ్మం మనుఞ్ఞం సువిరచితమాలాకమ్మలతాకమ్మాదిచిత్తకమ్మవిచిత్తం సుపరినిట్ఠితమణికుట్టిమ సదిసభూమితలం దేవవిమానసదిసం హేట్ఠాభూమియం పఞ్చ గబ్భసతాని, ఉపరిభూమియం పఞ్చ గబ్భసతానీతి గబ్భసహస్సపటిమణ్డితం బుద్ధస్స భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనానుచ్ఛవికం మహన్తం పాసాదం తస్స పరివారపాసాదసహస్సఞ్చ తేసం పరివారభావేన కుటిమణ్డపచఙ్కమనాదీని చ కారేన్తీ నవహి మాసేహి విహారం నిట్ఠాపేసి. పరినిట్ఠితే చ విహారే నవహేవ హిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం కారేన్తీ పఞ్చమత్తేహి సహాయికాసతేహి సద్ధిం పాసాదం అభిరుహిత్వా తస్స సమ్పత్తిం దిస్వా సోమనస్సజాతా సహాయికా ఆహ ‘‘ఇమం ఏవరూపం పాసాదం కారేన్తియా యం మయా పుఞ్ఞం పసుతం, తం అనుమోదథ, పత్తిదానం వో దమ్మీ’’తి. ‘‘అహో సాధు అహో సాధూ’’తి పసన్నచిత్తా సబ్బాపి అనుమోదింసు.

తత్థ అఞ్ఞతరా ఉపాసికా విసేసతో తం పత్తిదానం మనసాకాసి. సా న చిరస్సేవ కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తస్సా పుఞ్ఞానుభావేన అనేకకూటాగారపాకారఉయ్యానపోక్ఖరణిఆదిపటిమణ్డితం సోళసయోజనాయామవిత్థారబ్బేధం అత్తనో పభాయ యోజనసతం ఫరన్తం ఆకాసచారిం మహన్తం విమానం పాతురహోసి. సా గచ్ఛన్తీపి అచ్ఛరాసహస్సపరివారా సహ విమానేన గచ్ఛతి. విసాఖా పన మహాఉపాసికా విపులపరిచ్చాగతాయ సద్ధాసమ్పత్తియా చ నిమ్మానరతీసు నిబ్బత్తిత్వా సునిమ్మితదేవరాజస్స అగ్గమహేసిభావం సమ్పాపుణి. అథాయస్మా అనురుద్ధో దేవచారికం చరన్తో తం విసాఖాయ సహాయికం తావతింసభవనే ఉప్పన్నం దిస్వా –

౭౨౯. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.

౭౩౦. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;

దిబ్బా సద్దా నిచ్ఛరన్తి, సవనీయా మనోరమా.

౭౩౧. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;

దిబ్బా గన్ధా పవాయన్తి, సుచిగన్ధా మనోరమా.

౭౩౨. ‘‘వివత్తమానా కాయేన, యా వేణీసు పిళన్ధనా;

తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.

౭౩౩. ‘‘వటంసకా వాతధుతా, వాతేన సమ్పకమ్పితా;

తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.

౭౩౪. ‘‘యాపి తే సిరస్మిం మాలా, సుచిగన్ధా మనోరమా;

వాతి గన్ధో దిసా సబ్బా, రుక్ఖో మఞ్జూసకో యథా.

౭౩౫. ‘‘ఘాయసే తం సుచిగన్ధం, రూపం పస్ససి అమానుసం;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి. సాపి తస్స ఏవం బ్యాకాసి –

౭౩౬. ‘‘సావత్థియం మయ్హం సఖీ భదన్తే, సఙ్ఘస్స కారేసి మహావిహారం;

తత్థప్పసన్నా అహమానుమోదిం, దిస్వా అగారఞ్చ పియఞ్చ మేతం.

౭౩౭. ‘‘తాయేవ మే సుద్ధనుమోదనాయ, లద్ధం విమానబ్భుతదస్సనేయ్యం;

సమన్తతో సోళసయోజనాని, వేహాయసం గచ్ఛతి ఇద్ధియా మమ.

౭౩౮. ‘‘కూటాగారా నివేసా మే, విభత్తా భాగసో మితా;

దద్దల్లమానా ఆభన్తి, సమన్తా సతయోజనం.

౭౩౯. ‘‘పోక్ఖరఞ్ఞో చ మే ఏత్థ, పుథులోమనిసేవితా;

అచ్ఛోదకా విప్పసన్నా, సోణ్ణవాలుకసన్థతా.

౭౪౦. ‘‘నానాపదుమసఞ్ఛన్నా, పుణ్డరీకసమోతతా;

సురభీ సమ్పవాయన్తి, మనుఞ్ఞా మాలుతేరితా.

౭౪౧. ‘‘జమ్బుయో పనసా తాలా, నాళికేరవనాని చ;

అన్తోనివేసనే జాతా, నానారుక్ఖా అరోపిమా.

౭౪౨. ‘‘నానాతూరియసఙ్ఘుట్ఠం, అచ్ఛరాగణఘోసితం;

యోపి మం సుపినే పస్సే, సోపి విత్తో సియా నరో.

౭౪౩. ‘‘ఏతాదిసం అబ్భుతదస్సనేయ్యం, విమానం సబ్బసో పభం;

మమ కమ్మే హి నిబ్బత్తం, అలం పుఞ్ఞాని కాతవే’’తి.

౭౩౬. తత్థ సావత్థియం మయ్హం సఖీ భదన్తే, సఙ్ఘస్స కారేసి మహావిహారన్తి భన్తే అనురుద్ధ, సావత్థియా సమీపే పాచీనపస్సే మయ్హం మమ సక్ఖీ సహాయికా విసాఖా మహాఉపాసికా ఆగతాగతం చాతుద్దిసం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉద్దిస్స నవహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన పుబ్బారామం నామ మహన్తం విహారం కారేసి. తత్థప్పసన్నా అహమానుమోదిన్తి తస్మిం విహారే కతపరియోసితే సఙ్ఘస్స నియ్యాదియమానే తాయ కతే పత్తిదానే ‘‘అహో ఠానే వత పరిచ్చాగో కతో’’తి పసన్నా రతనత్తయే కమ్మఫలే చ సఞ్జాతపసాదా అహం అనుమోదిం. వత్థువసేన తస్సా అనుమోదనాయ ఉళారభావం దస్సేతుం ‘‘దిస్వా అగారఞ్చ పియఞ్చ మేత’’న్తి ఆహ. సహస్సగబ్భం అతివియ రమణీయం దేవవిమానసదిసం తఞ్చ అగారం మహన్తం పాసాదం పియఞ్చ మే బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స తాదిసం మహన్తం ధనపరిచ్చాగం దిస్వా అనుమోదిన్తి యోజనా.

౭౩౭. తాయేవ మే సుద్ధనుమోదనాయాతి యథావుత్తాయ దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగాభావేన సుద్ధాయ కేవలాయ అనుమోదనాయేవ. లద్ధం విమానబ్భుతదస్సనేయ్యన్తి మయ్హం పుబ్బే ఈదిసస్స అభూతపుబ్బతాయ అబ్భుతం సమన్తభద్దకభావేన అతివియ సురూపతాయ చ దస్సనేయ్యం ఇమం విమానం లద్ధం అధిగతం. ఏవం తస్స విమానస్స అభిరూపతం దస్సేత్వా ఇదాని పమాణమహత్తం పభావమహత్తం ఉపభోగవత్థుమహత్తఞ్చ దస్సేతుం ‘‘సమన్తతో సోళసయోజనానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇద్ధియా మమాతి మమ పుఞ్ఞిద్ధియా.

౭౩౯. పోక్ఖరఞ్ఞోతి పోక్ఖరణియో. పుథులోమనిసేవితాతి దిబ్బమచ్ఛేహి ఉపసేవితా.

౭౪౦. నానాపదుమసఞ్ఛన్నాతి సతపత్తసహస్సపత్తాదిభేదేహి నానావిధేహి రత్తపదుమేహి రత్తకమలేహి చ సఞ్ఛాదితా. పుణ్డరీకసమోతతాతి నానావిధేహి సేతకమలేహి సమన్తతో అవతతా, నానారుక్ఖా అరోపిమా సురభీ సమ్పవాయన్తీతి యోజనా.

౭౪౨. సోపీతి సో సుపినదస్సావీపి. విత్తోతి తుట్ఠో.

౭౪౩. సబ్బసో పభన్తి సమన్తతో ఓభాసమానం. కమ్మే హీతి కమ్మనిమిత్తం. హీతి నిపాతమత్తం. చేతనానం వా అపరాపరుప్పత్తియా బహుభావతో ‘‘కమ్మేహీ’’తి వుత్తం. అలన్తి యుత్తం. కాతవేతి కాతుం.

ఇదాని థేరో విసాఖాయ నిబ్బత్తట్ఠానం కథాపేతుకామో ఇమం గాథమాహ –

౭౪౪. ‘‘తాయేవ తే సుద్ధనుమోదనాయ,

లద్ధం విమానబ్భుతదస్సనేయ్యం;

యా చేవ సా దానమదాసి నారీ,

తస్సా గతిం బ్రూహి కుహిం ఉప్పన్నా సా’’తి.

౭౪౪. తత్థ యా చేవ సా దానమదాసి నారీతి యస్స దానస్స అనుమోదనాయ త్వం ఈదిసం సమ్పత్తిం పటిలభి, తం దానం యా చేవ సా నారీ అదాసీతి విసాఖం మహాఉపాసికం సన్ధాయ వదతి. తాయ ఏవ దేవతాయ తస్సా సమ్పత్తిం కథాపేతుకామో ఆహ ‘‘తస్సా గతిం బ్రూహి కుహిం ఉప్పన్నా సా’’తి. తస్సా గతిన్తి తాయ నిబ్బత్తదేవగతిం.

ఇదాని థేరేన పుచ్ఛితమత్థం దస్సేన్తీ ఆహ –

౭౪౫. ‘‘యా సా అహు మయ్హం సఖీ భదన్తే, సఙ్ఘస్స కారేసి మహావిహారం;

విఞ్ఞాతధమ్మా సా అదాసి దానం, ఉప్పన్నా నిమ్మానరతీసు దేవేసు.

౭౪౬. ‘‘పజాపతీ తస్స సునిమ్మితస్స,

అచిన్తియో కమ్మవిపాక తస్సా;

యమేతం పుచ్ఛసి ‘కుహిం ఉప్పన్నా సా’తి,

తం తే వియాకాసిం అనఞ్ఞథా అహ’’న్తి.

౭౪౫. తత్థ విఞ్ఞాతధమ్మాతి విఞ్ఞాతసాసనధమ్మా, పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మాతి అత్థో.

౭౪౬. సునిమ్మితస్సాతి సునిమ్మితస్స దేవరాజస్స. అచిన్తియో కమ్మవిపాక తస్సాతి విభత్తిలోపం కత్వా నిద్దేసో, తస్సా మమ సఖియా నిబ్బానరతీసు నిబ్బత్తాయ కమ్మవిపాకో పుఞ్ఞకమ్మస్స విపాకభూతా దిబ్బసమ్పత్తి అచిన్తియా అప్పమేయ్యాతి అత్థో. అనఞ్ఞథాతి అవిపరీతం యథాసభావతో. కథం పనాయం తస్సా సమ్పత్తిం అఞ్ఞాసీతి? సుభద్దా వియ భద్దాయ, విసాఖాపి దేవధీతా ఇమిస్సా సన్తికం అగమాసి.

ఇదాని దేవధీతా థేరం అఞ్ఞేసమ్పి దానసమాదపనే నియోజేన్తీ ఇమాహి గాథాహి ధమ్మం దేసేసి –

౭౪౭. ‘‘తేనహఞ్ఞేపి సమాదపేథ, సఙ్ఘస్స దానాని దదాథ విత్తా;

ధమ్మఞ్చ సుణాథ పసన్నమానసా, సుదుల్లభో లద్ధో మనుస్సలాభో.

౭౪౮. ‘‘యం మగ్గం మగ్గాధిపతీ అదేసయి, బ్రహ్మస్సరో కఞ్చనసన్నిభత్తచో;

సఙ్ఘస్స దానాని దదాథ విత్తా, మహప్ఫలా యత్థ భవన్తి దక్ఖిణా.

౭౪౯. ‘‘యే పుగ్గలా అట్ఠ సతం పసత్థా, చత్తారి ఏతాని యుగాని హోన్తి;

తే దక్ఖిణేయ్యా సుగతస్స సావకా, ఏతేసు దిన్నాని మహప్ఫలాని.

౭౫౦. ‘‘చత్తారో చ పటిపన్నా, చత్తారో చ ఫలే ఠితా;

ఏస సఙ్ఘో ఉజుభూతో, పఞ్ఞాసీలసమాహితో.

౭౫౧. ‘‘యజమానానం మనుస్సానం, పుఞ్ఞపేక్ఖాన పాణినం;

కరోతం ఓపధికం పుఞ్ఞం, సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫలం.

౭౫౨. ‘‘ఏసో హి సఙ్ఘో విపులో మహగ్గతో, ఏసప్పమేయ్యో ఉదధీవ సాగరో;

ఏతే హి సేట్ఠా నరవీరసావకా, పభఙ్కరా ధమ్మముదీరయన్తి.

౭౫౩. ‘‘తేసం సుదిన్నం సుహుతం సుయిట్ఠం, యే సఙ్ఘముద్దిస్స దదన్తి దానం;

సా దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా పతిట్ఠితా, మహప్ఫలా లోకవిదూన వణ్ణితా.

౭౫౪. ‘‘ఏతాదిసం యఞ్ఞమనుస్సరన్తా, యే వేదజాతా విచరన్తి లోకే;

వినేయ్య మచ్ఛేరమలం సమూలం, అనిన్దితా సగ్గముపేన్తి ఠాన’’న్తి.

౭౪౭. తత్థ తేనహఞ్ఞేపీతి తేనహి అఞ్ఞేపి. తేనాతి చ తేన కారణేన, హీతి నిపాతమత్తం. ‘‘సమాదపేథా’’తి వత్వా సమాదపనాకారం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘస్స దానాని దదాథా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠహి అక్ఖణేహి వజ్జితం మనుస్సభావం సన్ధాయాహ ‘‘సుదుల్లభో లద్ధో మనుస్సలాభో’’తి. తత్థ అట్ఠ అక్ఖణా నామ తయో అపాయా అరూపా అసఞ్ఞసత్తా పచ్చన్తదేసో ఇన్ద్రియానం వేకల్లం నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికతా అపాతుభావో బుద్ధస్సాతి.

౭౪౮. యం మగ్గన్తి యం ఖేత్తవిసేసే కతం దానం, తం ఏకన్తేన సుగతిసమ్పాపనతో సుగతిగామిమగ్గం అపాయమగ్గతో జగ్ఘమగ్గాదితో చ అతివియ సేట్ఠభావేన మగ్గాధిపన్తి కత్వా. దానమ్పి హి సద్ధాహిరియో వియ ‘‘దేవలోకగామిమగ్గో’’తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘సద్ధా హిరియం కుసలఞ్చ దానం, ధమ్మా ఏతే సప్పురిసానుయాతా;

ఏతఞ్హి మగ్గం దివియం వదన్తి, ఏతేన హి గచ్ఛతి దేవలోక’’న్తి.(అ. ని. ౮.౩౨; కథా. ౪౮౦);

‘‘మగ్గాధిపతీ’’తి వా పాఠో, తస్స అరియమగ్గేన సదేవకస్స లోకస్స అధిపతిభూతో సత్థాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. సఙ్ఘస్స దానాని దదాథాతిఆదినా పునపి దక్ఖిణేయ్యేసు దానసంవిభాగే నియోజేన్తీ ఆహ.

౭౪౯. ఇదాని తం దక్ఖిణేయ్యం అరియసఙ్ఘం సరూపతో దస్సేన్తీ ‘‘యే పుగ్గలా అట్ఠ సతం పసత్థా’’తి గాథమాహ. తత్థ యేతి అనియమితనిద్దేసో. పుగ్గలాతి సత్తా. అట్ఠాతి తేసం గణనపరిచ్ఛేదో. తే హి చత్తారో చ పటిపన్నా చత్తారో చ ఫలే ఠితాతి అట్ఠ హోన్తి. సతం పసత్థాతి సప్పురిసేహి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకేహి అఞ్ఞేహి చ దేవమనుస్సేహి పస్సత్థా. కస్మా? సహజాతసీలాదిగుణయోగతో. తేసఞ్హి చమ్పకబకులకుసుమాదీనం వియ సహజాతవణ్ణగన్ధాదయో సహజాతసీలసమాధిఆదయో గుణా, తేన తే వణ్ణగన్ధాదిసమ్పన్నాని వియ పుప్ఫాని దేవమనుస్సానం సతం పియా మనాపా పాసంసియా చ హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యే పుగ్గలా అట్ఠ సతం పసత్థా’’తి. తే పన సఙ్ఖేపతో సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగం, ఏవం యావ అరహత్తమగ్గట్ఠో ఫలట్ఠోతి ఏకం యుగన్తి చత్తారి యుగాని హోన్తి. తేనాహ ‘‘చత్తారి ఏతాని యుగాని హోన్తి తే దక్ఖిణేయ్యా’’తి. తేతి పుబ్బే అనియమతో ఉద్దిట్ఠానం నియమేత్వా దస్సనం. తే హి సబ్బేపి కమ్మం కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వా దాతబ్బదేయ్యధమ్మసఙ్ఖాతం దక్ఖిణం అరహన్తీతి దక్ఖిణేయ్యా గుణవిసేసయోగేన దానస్స మహప్ఫలభావసాధనతో. సుగతస్స సావకాతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మసవనన్తే అరియాయ జాతియా జాతతాయ తం ధమ్మం సుణన్తీతి సావకా. ఏతేసు దిన్నాని మహప్ఫలానీతి ఏతేసు సుగతస్స సావకేసు అప్పకానిపి దానాని దిన్నాని పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధియా మహప్ఫలాని హోన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సఙ్ఘా వా గణా వా, తథాగతసావకసఙ్ఘో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦).

౭౫౦. చత్తారో చ పటిపన్నాతిఆది హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

ఇధ పన ఆయస్మా అనురుద్ధో అత్తనా దేవతాయ చ వుత్తమత్థం మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

విహారవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.