౪. మఞ్జిట్ఠకవగ్గో
౧. మఞ్జిట్ఠకవిమానవణ్ణనా
మఞ్జిట్ఠకవగ్గే మఞ్జిట్ఠకే విమానస్మిన్తి మఞ్జిట్ఠకవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తత్థ అఞ్ఞతరో ఉపాసకో భగవన్తం నిమన్తేత్వా అనన్తరవిమానే వుత్తనయేనేవ మణ్డపం సజ్జేత్వా తత్థ నిసిన్నం సత్థారం పూజేత్వా దానం దేతి. తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరా కులదాసీ అన్ధవనే సుపుప్ఫితం సాలరుక్ఖం దిస్వా తత్థ పుప్ఫాని గహేత్వా హీరేహి ఆవుణిత్వా వటంసకే కత్వా పున బహూని ముత్తపుప్ఫాని అగ్గపుప్ఫాని చ గహేత్వా నగరం పవిట్ఠా. తస్మిం మణ్డపే యుగన్ధరపబ్బతకుచ్ఛిం ఓభాసయమానం బాలసూరియం వియ ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేత్వా నిసిన్నం, భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తా తేహి పుప్ఫేహి పూజేన్తీ వటంసకాని ఆసనస్స సమన్తతో ఠపేత్వా ఇతరాని చ పుప్ఫాని ఓకిరిత్వా సక్కచ్చం వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా అగమాసి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి, తత్థ తస్సా రత్తఫలికమయం విమానం, తస్స చ పురతో సువణ్ణవాలుకాసన్థతభూమిభాగం మహన్తం సాలవనం పాతురహోసి. సా యదా విమానతో నిక్ఖమిత్వా సాలవనం పవిసతి, తదా సాలసాఖా ఓనమిత్వా తస్సా ఉపరి కుసుమాని ఓకిరన్తి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేన ఉపగన్త్వా ఇమాహి గాథాహి కతకమ్మం పుచ్ఛి –
౬౮౯. ‘‘మఞ్జిట్ఠకే విమానస్మిం, సోణ్ణవాలుకసన్థతే;
పఞ్చఙ్గికేన తూరియేన, రమసి సుప్పవాదితే.
౬౯౦. ‘‘తమ్హా విమానా ఓరుయ్హ, నిమ్మితా రతనామయా;
ఓగాహసి సాలవనం, పుప్ఫితం సబ్బకాలికం.
౬౯౧. ‘‘యస్స యస్సేవ సాలస్స, మూలే తిట్ఠసి దేవతే;
సో సో ముఞ్చతి పుప్ఫాని, ఓనమిత్వా దుముత్తమో.
౬౯౨. ‘‘వాతేరితం సాలవనం, ఆధుతం దిజసేవితం;
వాతి గన్ధో దిసా సబ్బా, రుక్ఖో మఞ్జూసకో యథా.
౬౯౩. ‘‘ఘాయసే తం సుచిగన్ధం, రూపం పస్ససి అమానుసం;
దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి.
౬౮౯. తత్థ మఞ్జిట్ఠకే విమానస్మిన్తి రత్తఫలికమయే విమానే. సిన్దువారకణవీరమకులసదిసవణ్ణఞ్హి ‘‘మఞ్జిట్ఠక’’న్తి వుచ్చతి. సోణ్ణవాలుకసన్థతేతి సమన్తతో విప్పకిణ్ణాహి సువణ్ణవాలుకాహి సన్థతభూమిభాగే. రమసి సుప్పవాదితేతి సుట్ఠు పవాదితేన పఞ్చఙ్గికేన తూరియేన అభిరమసి.
౬౯౦. నిమిత్తా రతనామయాతి తవ సుచరితసిప్పినా అభినిమ్మితా రతనమయా విమానా. ఓగాహసీతి పవిససి. సబ్బకాలికన్తి సబ్బకాలే సుఖం సబ్బఉతుసప్పాయం, సబ్బకాలే పుప్ఫనకం వా.
౬౯౨. వాతేరితన్తి యథా పుప్ఫాని ఓకిరన్తి, ఏవం వాతేన ఈరితం చలితం. ఆధుతన్తి మన్దేన మాలుతేన సణికసణికం విధూపయమానం. దిజసేవితన్తి మయూరకోకిలాదిసకుణసఙ్ఘేహి ఉపసేవితం.
ఏవం థేరేన పుట్ఠా సా దేవతా ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –
౬౯౪. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, దాసీ అయిరకులే అహుం;
బుద్ధం నిసిన్నం దిస్వాన, సాలపుప్ఫేహి ఓకిరిం.
౬౯౫. ‘‘వటంసకఞ్చ సుకతం, సాలపుప్ఫమయం అహం;
బుద్ధస్స ఉపనామేసిం, పసన్నా సేహి పాణిభి.
౬౯౬. ‘‘తాహం కమ్మం కరిత్వాన, కుసలం బుద్ధవణ్ణితం;
అపేతసోకా సుఖితా, సమ్పమోదామనామయా’’తి.
౬౯౪-౫. తత్థ అయిరకులేతి అయ్యకులే, సామికగేహేతి అత్థో. అహున్తి అహోసిం. ఓకిరిన్తి పుప్ఫేహి విప్పకిరిం. ఉపనామేసిన్తి పూజావసేన ఉపనామేసిం. సేసం వుత్తనయమేవ.
అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో సపరివారాయ తస్సా దేవతాయ ధమ్మం దేసేత్వా మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భగవతో తమత్థం నివేదేసి. భగవా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తమహాజనస్స ధమ్మం దేసేసి. దేసనా సదేవకస్స లోకస్స సాత్థికా అహోసీతి.
మఞ్జిట్ఠకవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పభస్సరవిమానవణ్ణనా
పభస్సరవరవణ్ణనిభేతి పభస్సరవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతి. తేన చ సమయేన రాజగహే అఞ్ఞతరో ఉపాసకో మహామోగ్గల్లానత్థేరే అభిప్పసన్నో హోతి. తస్సేకా ధీతా సద్ధా పసన్నా, సాపి థేరే గరుచిత్తీకారబహులా హోతి. అథేకదివసం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తో తం కులం ఉపసఙ్కమి. సా థేరం దిస్వా సోమనస్సజాతా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా థేరే తత్థ నిసిన్నే సుమనమాలాయ పూజేత్వా మధురం గుళఫాణితం థేరస్స పత్తే ఆకిరి, థేరో అనుమోదితుకామో నిసీది. సా ఘరావాసస్స బహుకిచ్చతాయ అనోకాసతం పవేదేత్వా ‘‘అఞ్ఞస్మిం దివసే ధమ్మం సోస్సామీ’’తి థేరం వన్దిత్వా ఉయ్యోజేసి. తదహేవ చ సా కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఉపసఙ్కమిత్వా ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి –
౬౯౭. ‘‘పభస్సరవరవణ్ణనిభే, సురత్తవత్థవసనే;
మహిద్ధికే చన్దనరుచిరగత్తే,
కా త్వం సుభే దేవతే వన్దసే మమం.
౬౯౮. ‘‘పల్లఙ్కో చ తే మహగ్ఘో, నానారతనచిత్తితో రుచిరో;
యత్థ త్వం నిసిన్నా విరోచసి, దేవరాజారివ నన్దనే వనే.
౬౯౯. ‘‘కిం త్వం పురే సుచరితమాచరీ భద్దే, కిస్స కమ్మస్స విపాకం;
అనుభోసి దేవలోకస్మిం, దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ;
కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి.
౬౯౭. తత్థ పభస్సరవరవణ్ణనిభేతి నిభాతి దిబ్బతీతి నిభా, వణ్ణోవ నిభా వణ్ణనిభా, అతివియ ఓభాసనతో పభస్సరా ఛవిదోసాభావేన వరా ఉత్తమా వణ్ణనిభా ఏతిస్సాతి పభస్సరవరవణ్ణనిభా. ఆమన్తనవసేన ‘‘పభస్సరవరవణ్ణనిభే’’తి వుత్తం. సురత్తవత్థవసనేతి సుట్ఠు రత్తవత్థనివత్థే. చన్దనరుచిరగత్తేతి చన్దనానులిత్తం వియ రుచిరగత్తే, గోసీతచన్దనేన బహలతరానులిత్తం వియ సురత్తమనుఞ్ఞసరీరావయవేతి అత్థో, చన్దనానులేపేన వా రుచిరగత్తే.
ఏవం థేరేన పుట్ఠా దేవతా ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –
౭౦౦. ‘‘పిణ్డాయ తే చరన్తస్స, మాలం ఫాణితఞ్చ అదదం భన్తే;
తస్స కమ్మస్సిదం విపాకం, అనుభోమి దేవలోకస్మిం.
౭౦౧. ‘‘హోతి చ మే అనుతాపో, అపరద్ధం దుక్ఖితఞ్చ మే భన్తే;
సాహం ధమ్మం నాస్సోసిం, సుదేసితం ధమ్మరాజేన.
౭౦౨. ‘‘తం తం వదామి భద్దన్తే, యస్స మే అనుకమ్పియో కోచి;
ధమ్మేసు తం సమాదపేథ, సుదేసితం ధమ్మరాజేన.
౭౦౩. ‘‘యేసం అత్థి సద్ధా బుద్ధే, ధమ్మే చ సఙ్ఘరతనే;
తే మం అతివిరోచన్తి, ఆయునా యససా సిరియా.
౭౦౪. ‘‘పతాపేన వణ్ణేన ఉత్తరితరా, అఞ్ఞే మహిద్ధికతరా మయా దేవా’’తి.
౭౦౦. తత్థ మాలన్తి సుమనపుప్ఫం. ఫాణితన్తి ఉచ్ఛురసం గహేత్వా కతఫాణితం.
౭౦౧. అనుతాపోతి విప్పటిసారో. తస్స కారణమాహ ‘‘అపరద్ధం దుక్ఖతఞ్చ మే భన్తే’’తి. ఇదాని తం సరూపతో దస్సేతి ‘‘సాహం ధమ్మం నాస్సోసి’’న్తి, సా అహం తదా తవ దేసేతుకామస్స ధమ్మం న సుణిం. కీదిసం? సుదేసితం ధమ్మరాజేనాతి, సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఆదికల్యాణాదితాయ ఏకన్తనియ్యానికతాయ చ స్వాఖాతన్తి అత్థో.
౭౦౨. తన్తి తస్మా ధమ్మరాజేన సుదేసితత్తా అసవనస్స చ మాదిసానం అనుతాపహేతుభావతో. తన్తి తువం, తుయ్హన్తి అత్థో. యస్సాతి యో అస్స. అనుకమ్పియోతి అనుకమ్పితబ్బో. కోచీతి యో కోచి. ధమ్మేసూతి సీలాదిధమ్మేసు. ‘‘ధమ్మే హీ’’తి వా పాఠో, సాసనధమ్మేతి అత్థో. హీతి నిపాతమత్తం, వచనవిపల్లాసో వా. తన్తి అనుకమ్పితబ్బపుగ్గలం. సుదేసితన్తి సుట్ఠు దేసితం.
౭౦౩-౪. తే మం అతివిరోచన్తీతి తే రతనత్తయే పసన్నా దేవపుత్తా మం అతిక్కమిత్వా విరోచన్తి. పతాపేనాతి తేజసా ఆనుభావేన. అఞ్ఞేతి యే అఞ్ఞే. మయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. వణ్ణేన ఉత్తరితరా మహిద్ధికతరా చ దేవా, తే రతనత్తయే అభిప్పసన్నాయేవాతి దస్సేతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
పభస్సరవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. నాగవిమానవణ్ణనా
అలఙ్కతా మణికఞ్చనాచితన్తి నాగవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తేన సమయేన బారాణసివాసినీ ఏకా ఉపాసికా సద్ధా పసన్నా సీలాచారసమ్పన్నా భగవన్తం ఉద్దిస్స వత్థయుగం వాయాపేత్వా సుపరిధోతం కారాపేత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదమూలే ఠపేత్వా ఏవమాహ ‘‘పటిగ్గణ్హాతు, భన్తే భగవా, ఇమం వత్థయుగం అనుకమ్పం ఉపాదాయ యం మమ అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. భగవా తం పటిగ్గహేత్వా తస్సా ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా ధమ్మం దేసేసి, సా దేసనావసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా గేహం అగమాసి. సా న చిరస్సేవ కాలం కత్వా తావతింసేసు ఉప్పన్నా సక్కస్స దేవరాజస్స పియా అహోసి వల్లభా యసుత్తరా నామ నామేన. తస్సా పుఞ్ఞానుభావేన హేమజాలసఞ్ఛన్నో కుఞ్జరవరో నిబ్బత్తి, తస్స చ ఖన్ధే మణిమయో మణ్డపో, మజ్ఝే సుపఞ్ఞత్తరతనపల్లఙ్కో నిబ్బత్తి, ద్వీసు దన్తేసు చస్స కమలకువలయుజ్జలా రమణీయా ద్వే పోక్ఖరణియో పాతురహేసుం. తత్థ పదుమకణ్ణికాసు ఠితా దేవధీతా పగ్గహితపఞ్చఙ్గికతూరియా నచ్చన్తి చేవ గాయన్తి చ.
సత్థా బారాణసియం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ సా దేవతా అత్తనా అనుభుయ్యమానం దిబ్బసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా తస్సా కారణం ఉపధారేన్తీ ‘‘సత్థు వత్థయుగదానకారణ’’న్తి ఞత్వా సఞ్జాతసోమనస్సా భగవతి పసాదబహుమానా వన్దితుకామా అభిక్కన్తాయ రత్తియా హత్థిక్ఖన్ధవరగతా ఆకాసేన ఆగన్త్వా తతో ఓతరిత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తం ఆయస్మా వఙ్గీసో భగవతో అనుఞ్ఞాయ ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి –
౭౦౫. ‘‘అలఙ్కతా మణికఞ్చనాచితం, సోవణ్ణజాలచితం మహన్తం;
అభిరుయ్హ గజవరం సుకప్పితం, ఇధాగమా వేహాయసం అన్తలిక్ఖే.
౭౦౬. ‘‘నాగస్స దన్తేసు దువేసు నిమ్మితా, అచ్ఛోదకా పదుమినియో సుఫుల్లా;
పదుమేసు చ తూరియగణా పభిజ్జరే, ఇమా చ నచ్చన్తి మనోహరాయో.
౭౦౭. ‘‘దేవిద్ధిపత్తాసి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;
కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.
౭౦౫. తత్థ అలఙ్కతాతి సబ్బాభరణవిభూసితా. మణికఞ్చనాచితన్తి తేహి దిబ్బమానేహి మణిసువణ్ణేహి ఆచితం. సోవణ్ణజాలచితన్తి హేమజాలసఞ్ఛన్నం. మహన్తన్తి విపులం. సుకప్పితన్తి గమనసన్నాహవసేన సుట్ఠు సన్నద్ధం. వేహాయసన్తి వేహాయసభూతే హత్థిపిట్ఠే. అన్తలిక్ఖేతి ఆకాసే, ‘‘అలఙ్కతమణికఞ్చనాచిత’’న్తిపి పాఠో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – దేవతే, త్వం సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కతా అలఙ్కతమణికఞ్చనాచితం, అతివియ దిబ్బమానేహి మణీహి కఞ్చనేహి చ అలఙ్కరణవసేన ఖచితం, హేమజాలేహి కుమ్భాలఙ్కారాదిభేదేహి హత్థాలఙ్కారేహి చితం ఆముత్తం మహన్తం అతివియ బ్రహన్తం ఉత్తమం గజం ఆరుయ్హ హత్థిపిట్ఠియా నిసిన్నా ఆకాసేనేవ ఇధ అమ్హాకం సన్తికం ఆగతాతి.
౭౦౬. నాగస్స దన్తేసు దువేసు నిమ్మితాతి ఏరావణస్స వియ నాగరాజస్స ఇమస్స ద్వీసు దన్తేసు ద్వే పోక్ఖరణియో సుచరితసిప్పినా సుట్ఠు విరచితా. తూరియగణాతి పఞ్చఙ్గికతూరియసమూహా. పభిజ్జరేతి ద్వాదసన్నం లయభేదానం వసేన పభేదం గచ్ఛన్తి. ‘‘పవజ్జరే’’తి చ పఠన్తి, పకారేహి వాదీయన్తీతి అత్థో.
ఏవం థేరేన పుట్ఠా దేవతా ఇమాహి గాథాహి విస్సజ్జేసి –
౭౦౮. ‘‘బారాణసియం ఉపసఙ్కమిత్వా, బుద్ధస్సహం వత్థయుగం అదాసిం;
పాదాని వన్దిత్వా ఛమా నిసీదిం, విత్తా చహం అఞ్జలికం అకాసిం.
౭౦౯. ‘‘బుద్ధో చ మే కఞ్చనసన్నిభత్తచో, అదేసయి సముదయదుక్ఖనిచ్చతం;
అసఙ్ఖతం దుక్ఖనిరోధసస్సతం, మగ్గం అదేసయి యతో విజానిసం.
౭౧౦. ‘‘అప్పాయుకీ కాలకతా తతో చుతా, ఉపపన్నా తిదసగణం యసస్సినీ;
సక్కస్సహం అఞ్ఞతరా పజాపతి, యసుత్తరా నామ దిసాసు విస్సుతా’’తి.
౭౦౮-౯. తత్థ ఛమాతి భూమియం. భుమ్మత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. విత్తాతి తుట్ఠా. యతోతి యతో సత్థు సాముక్కంసికధమ్మదేసనతో. విజానిసన్తి చత్తారి అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝిం.
౭౧౦. అప్పాయుకీతి ‘‘ఈదిసం నామ ఉళారం పుఞ్ఞం కత్వా న తయా ఏతస్మిం దుక్ఖబహులే మనుస్సత్తభావే ఏవం ఠాతబ్బ’’న్తి సఞ్జాతాభిసన్ధినా వియ పరిక్ఖయం గతేన కమ్మునా అప్పాయుకా సమానా. అఞ్ఞతరా పజాపతీతి సోళససహస్సానం మహేసీనం అఞ్ఞతరా. దిసాసు విస్సుతాతి ద్వీసు దేవలోకేసు సబ్బదిసాసు పాకటా పఞ్ఞాతా. సేసం వుత్తనయమేవ.
నాగవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అలోమవిమానవణ్ణనా
అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి అలోమవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే విహరన్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ బారాణసిం పిణ్డాయ పావిసి. తత్థేకా అలోమా నామ దుగ్గతిత్థీ భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తా అఞ్ఞం దాతబ్బం అపస్సన్తీ ‘‘ఈదిసమ్పి భగవతో దిన్నం మయ్హం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా పరిభిన్నవణ్ణం అలోణం సుక్ఖకుమ్మాసం ఉపనేసి, భగవా పటిగ్గహేసి. సా తం దానం ఆరమ్మణం కత్వా సోమనస్సం పవేదేసి, సా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో –
౭౧౧. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన…పే… వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. –
పుచ్ఛి. సాపి తస్స బ్యాకాసి, తం దస్సేతుం –
౭౧౪. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా…పే… యస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. – వుత్తం;
౭౧౫. ‘‘అహఞ్చ బారాణసియం, బుద్ధస్సాదిచ్చబన్ధునో;
అదాసిం సుక్ఖకుమ్మాసం, పసన్నా సేహి పాణిభి.
౭౧౬. ‘‘సుక్ఖాయ అలోణికాయ చ, పస్స ఫలం కుమ్మాసపిణ్డియా;
అలోమం సుఖితం దిస్వా, కో పుఞ్ఞం న కరిస్సతి.
౭౧౭. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో…పే… వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.
౭౧౬. తత్థ అలోమం సుఖితం దిస్వాతి అలోమమ్పి నామ సుక్ఖకుమ్మాసమత్తం దత్వా ఏవం దిబ్బసుఖేన సుఖితం దిస్వా. కో పుఞ్ఞం న కరిస్సతీతి కో నామ అత్తనో హితసుఖం ఇచ్ఛన్తో పుఞ్ఞం న కరిస్సతీతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
అలోమవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కఞ్జికదాయికావిమానవణ్ణనా
అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి కఞ్జికదాయికావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా అన్ధకవిన్దే విహరతి. తేన చ సమయేన భగవతో కుచ్ఛియం వాతరోగో ఉప్పజ్జి. భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి ‘‘గచ్ఛ త్వం ఆనన్ద, పిణ్డాయ చరిత్వా మయ్హం భేసజ్జత్థం కఞ్జికం ఆహరా’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పటిస్సుణిత్వా మహారాజదత్తియం పత్తం గహేత్వా అత్తనో ఉపట్ఠాకవేజ్జస్స నివేసనద్వారే అట్ఠాసి. తం దిస్వా వేజ్జస్స భరియా పచ్చుగ్గన్త్వా వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా థేరం పుచ్ఛి ‘‘కీదిసేన వో, భన్తే, భేసజ్జేన అత్థో’’తి. సా కిర బుద్ధిసమ్పన్నా ‘‘భేసజ్జేన పయోజనే సతి థేరో ఇధాగచ్ఛతి, న భిక్ఖత్థ’’న్తి సల్లక్ఖేసి. ‘‘కఞ్జికేనా’’తి చ వుత్తే ‘‘న యిదం భేసజ్జం మయ్హం అయ్యస్స, తథా హేస భగవతో పత్తో, హన్దాహం లోకనాథస్స అనుచ్ఛవికం కఞ్జికం సమ్పాదేమీ’’తి సోమనస్సజాతా సఞ్జాతబహుమానా బదరయూసేన యాగుం సమ్పాదేత్వా పత్తం పూరేత్వా తస్స పరివారభావేన అఞ్ఞఞ్చ భోజనం పటియాదేత్వా పేసేసి. తం పరిభుత్తమత్తస్సేవ భగవతో సో ఆబాధో వూపసమి. సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా తావతింసేసు ఉప్పజ్జిత్వా మహతిం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తీ మోదతి. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో దేవచారికం చరన్తో తం అచ్ఛరాసహస్సపరివారేన విచరన్తిం దిస్వా తాయ కతకమ్మం ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి –
౭౧౯. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన …పే… వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. –
సాపి బ్యాకాసి.
౭౨౧. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా…పే… యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.
౭౨౩. ‘‘అహం అన్ధకవిన్దమ్హి, బుద్ధస్సాదిచ్చబన్ధునో;
అదాసిం కోలసమ్పాకం, కఞ్జికం తేలధూపితం.
౭౨౪. ‘‘పిప్ఫల్యా లసుణేన చ, మిస్సం లామఞ్జకేన చ;
అదాసిం ఉజుభూతస్మిం, విప్పసన్నేన చేతసా.
౭౨౫. ‘‘యా మహేసిత్తం కారేయ్య, చక్కవత్తిస్స రాజినో;
నారీ సబ్బఙ్గకల్యాణీ, భత్తు చానోమదస్సికా;
ఏకస్స కఞ్జికదానస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసిం.
౭౨౬. ‘‘సతం నిక్ఖా సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;
సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఆముత్తమణికుణ్డలా;
ఏకస్స కఞ్జికదానస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం.
౭౨౭. ‘‘సతం హేమవతా నాగా, ఈసాదన్తా ఉరూళ్హవా;
సువణ్ణకచ్ఛా మాతఙ్గా, హేమకప్పనవాససా,
ఏకస్స కఞ్జికదానస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం.
౭౨౮. ‘‘చతున్నమపి దీపానం, ఇస్సరం యోధ కారయే;
ఏకస్స కఞ్జికదానస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసి’’న్తి.
౭౨౩-౪. తత్థ అదాసిం కోలసమ్పాపకం, కఞ్జికం తేలధూపితన్తి బదరమోదకకసావే చతుగుణోదకసమోదితే పాకేన చతుత్థభాగావసిట్ఠం యాగుం పచిత్వా తం తికటుకఅజమోదహిఙ్గుజీరకలసుణాదీహి కటుకభణ్డేహి అభిసఙ్ఖరిత్వా సుధూపితం కత్వా లామఞ్జగన్ధం గాహాపేత్వా పసన్నచిత్తేన భగవతో పత్తే ఆకిరిత్వా సత్థారం ఉద్దిసిత్వా అదాసిం, థేరస్స హత్థే పతిట్ఠపేసిన్తి దస్సేతి. తేనాహ –
‘‘పిప్ఫల్యా లసుణేన చ, మిస్సం లామఞ్జకేన చ;
అదాసిం ఉజుభూతస్మిం, విప్పసన్నేన చేతసా’’తి.
సేసం వుత్తనయమేవ.
ఏవం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తాయ దేవతాయ అత్తనా సముపచితసుచరితకమ్మే ఆవికతే సపరివారాయ తస్సా ధమ్మం దేసేత్వా మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.
కఞ్జికదాయికావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. విహారవిమానవణ్ణనా
అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి విహారవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన సమయేన విసాఖా మహాఉపాసికా అఞ్ఞతరస్మిం ఉస్సవదివసే ఉయ్యానే విచరణత్థం సహాయికాహి పరిజనేన చ ఉస్సాహితా సున్హాతానులిత్తా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా మహాలతాపసాధనం పిళన్ధిత్వా పఞ్చమత్తేహి సహాయికాసతేహి పరివారితా మహన్తేన ఇస్సరియేన మహతా పరిచ్ఛేదేన గేహతో నిక్ఖమ్మ ఉయ్యానం ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తీ చిన్తేసి ‘‘బాలదారికాయ వియ కిం మే మోఘకీళితేన, హన్దాహం విహారం గన్త్వా భగవన్తం మనోభావనీయే చ అయ్యే వన్దిస్సామి, ధమ్మఞ్చ సోస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా ఏకమన్తే ఠత్వా మహాలతాపిళన్ధనం ఓముఞ్చిత్వా తం దాసియా హత్థే దత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్సా భగవా ధమ్మం దేసేసి.
సా ధమ్మం సుత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా మనోభావనీయే చ భిక్ఖూ వన్దిత్వా విహారతో నిక్ఖమిత్వా థోకం గన్త్వా దాసిం ఆహ ‘‘హన్ద జే ఆభరణం పిళన్ధిస్సామీ’’తి. సా తం భణ్డికం కత్వా బన్ధిత్వా విహారే ఠపేత్వా తహం తహం విచరిత్వా గమనకాలే విస్సరిత్వా గతత్తా ‘‘విస్సరితం మయా, తిట్ఠ అయ్యే ఆహరిస్సామీ’’తి నివత్తితుకామా అహోసి. విసాఖా ‘‘సచే జే విహారే ఠపేత్వా విస్సరితం, తస్స విహారస్సేవ అత్థాయ తం పరిచ్చజిస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేన్తీ ‘‘విహారం, భన్తే, కారేస్సామి, అధివాసేతు మే భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి ఆహ. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.
సా తం పిళన్ధనం సతసహస్సాధికనవకోటిఅగ్ఘనకం విస్సజ్జేత్వా ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన నవకమ్మాధిట్ఠాయకేన సువిభత్తభిత్తిథమ్భతులాగోపానసికణ్ణికద్వారబాహవాతపాన సోపానాదిగేహావయవం మనోహరం సువికప్పితకట్ఠకమ్మరమణీయం సుపరికమ్మకతసుధాకమ్మం మనుఞ్ఞం సువిరచితమాలాకమ్మలతాకమ్మాదిచిత్తకమ్మవిచిత్తం సుపరినిట్ఠితమణికుట్టిమ సదిసభూమితలం దేవవిమానసదిసం హేట్ఠాభూమియం పఞ్చ గబ్భసతాని, ఉపరిభూమియం పఞ్చ గబ్భసతానీతి గబ్భసహస్సపటిమణ్డితం బుద్ధస్స భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనానుచ్ఛవికం మహన్తం పాసాదం తస్స పరివారపాసాదసహస్సఞ్చ తేసం పరివారభావేన కుటిమణ్డపచఙ్కమనాదీని చ కారేన్తీ నవహి మాసేహి విహారం నిట్ఠాపేసి. పరినిట్ఠితే చ విహారే నవహేవ హిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం కారేన్తీ పఞ్చమత్తేహి సహాయికాసతేహి సద్ధిం పాసాదం అభిరుహిత్వా తస్స సమ్పత్తిం దిస్వా సోమనస్సజాతా సహాయికా ఆహ ‘‘ఇమం ఏవరూపం పాసాదం కారేన్తియా యం మయా పుఞ్ఞం పసుతం, తం అనుమోదథ, పత్తిదానం వో దమ్మీ’’తి. ‘‘అహో సాధు అహో సాధూ’’తి పసన్నచిత్తా సబ్బాపి అనుమోదింసు.
తత్థ అఞ్ఞతరా ఉపాసికా విసేసతో తం పత్తిదానం మనసాకాసి. సా న చిరస్సేవ కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తస్సా పుఞ్ఞానుభావేన అనేకకూటాగారపాకారఉయ్యానపోక్ఖరణిఆదిపటిమణ్డితం సోళసయోజనాయామవిత్థారబ్బేధం అత్తనో పభాయ యోజనసతం ఫరన్తం ఆకాసచారిం మహన్తం విమానం పాతురహోసి. సా గచ్ఛన్తీపి అచ్ఛరాసహస్సపరివారా సహ విమానేన గచ్ఛతి. విసాఖా పన మహాఉపాసికా విపులపరిచ్చాగతాయ సద్ధాసమ్పత్తియా చ నిమ్మానరతీసు నిబ్బత్తిత్వా సునిమ్మితదేవరాజస్స అగ్గమహేసిభావం సమ్పాపుణి. అథాయస్మా అనురుద్ధో దేవచారికం చరన్తో తం విసాఖాయ సహాయికం తావతింసభవనే ఉప్పన్నం దిస్వా –
౭౨౯. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;
ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.
౭౩౦. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;
దిబ్బా సద్దా నిచ్ఛరన్తి, సవనీయా మనోరమా.
౭౩౧. ‘‘తస్సా తే నచ్చమానాయ, అఙ్గమఙ్గేహి సబ్బసో;
దిబ్బా గన్ధా పవాయన్తి, సుచిగన్ధా మనోరమా.
౭౩౨. ‘‘వివత్తమానా కాయేన, యా వేణీసు పిళన్ధనా;
తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.
౭౩౩. ‘‘వటంసకా వాతధుతా, వాతేన సమ్పకమ్పితా;
తేసం సుయ్యతి నిగ్ఘోసో, తూరియే పఞ్చఙ్గికే యథా.
౭౩౪. ‘‘యాపి తే సిరస్మిం మాలా, సుచిగన్ధా మనోరమా;
వాతి గన్ధో దిసా సబ్బా, రుక్ఖో మఞ్జూసకో యథా.
౭౩౫. ‘‘ఘాయసే తం సుచిగన్ధం, రూపం పస్ససి అమానుసం;
దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –
ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి. సాపి తస్స ఏవం బ్యాకాసి –
౭౩౬. ‘‘సావత్థియం మయ్హం సఖీ భదన్తే, సఙ్ఘస్స కారేసి మహావిహారం;
తత్థప్పసన్నా అహమానుమోదిం, దిస్వా అగారఞ్చ పియఞ్చ మేతం.
౭౩౭. ‘‘తాయేవ మే సుద్ధనుమోదనాయ, లద్ధం విమానబ్భుతదస్సనేయ్యం;
సమన్తతో సోళసయోజనాని, వేహాయసం గచ్ఛతి ఇద్ధియా మమ.
౭౩౮. ‘‘కూటాగారా నివేసా మే, విభత్తా భాగసో మితా;
దద్దల్లమానా ఆభన్తి, సమన్తా సతయోజనం.
౭౩౯. ‘‘పోక్ఖరఞ్ఞో చ మే ఏత్థ, పుథులోమనిసేవితా;
అచ్ఛోదకా విప్పసన్నా, సోణ్ణవాలుకసన్థతా.
౭౪౦. ‘‘నానాపదుమసఞ్ఛన్నా, పుణ్డరీకసమోతతా;
సురభీ సమ్పవాయన్తి, మనుఞ్ఞా మాలుతేరితా.
౭౪౧. ‘‘జమ్బుయో పనసా తాలా, నాళికేరవనాని చ;
అన్తోనివేసనే జాతా, నానారుక్ఖా అరోపిమా.
౭౪౨. ‘‘నానాతూరియసఙ్ఘుట్ఠం, అచ్ఛరాగణఘోసితం;
యోపి మం సుపినే పస్సే, సోపి విత్తో సియా నరో.
౭౪౩. ‘‘ఏతాదిసం అబ్భుతదస్సనేయ్యం, విమానం సబ్బసో పభం;
మమ కమ్మే హి నిబ్బత్తం, అలం పుఞ్ఞాని కాతవే’’తి.
౭౩౬. తత్థ సావత్థియం మయ్హం సఖీ భదన్తే, సఙ్ఘస్స కారేసి మహావిహారన్తి భన్తే అనురుద్ధ, సావత్థియా సమీపే పాచీనపస్సే మయ్హం మమ సక్ఖీ సహాయికా విసాఖా మహాఉపాసికా ఆగతాగతం చాతుద్దిసం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉద్దిస్స నవహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన పుబ్బారామం నామ మహన్తం విహారం కారేసి. తత్థప్పసన్నా అహమానుమోదిన్తి తస్మిం విహారే కతపరియోసితే సఙ్ఘస్స నియ్యాదియమానే తాయ కతే పత్తిదానే ‘‘అహో ఠానే వత పరిచ్చాగో కతో’’తి పసన్నా రతనత్తయే కమ్మఫలే చ సఞ్జాతపసాదా అహం అనుమోదిం. వత్థువసేన తస్సా అనుమోదనాయ ఉళారభావం దస్సేతుం ‘‘దిస్వా అగారఞ్చ పియఞ్చ మేత’’న్తి ఆహ. సహస్సగబ్భం అతివియ రమణీయం దేవవిమానసదిసం తఞ్చ అగారం మహన్తం పాసాదం పియఞ్చ మే బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స తాదిసం మహన్తం ధనపరిచ్చాగం దిస్వా అనుమోదిన్తి యోజనా.
౭౩౭. తాయేవ మే సుద్ధనుమోదనాయాతి యథావుత్తాయ దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగాభావేన సుద్ధాయ కేవలాయ అనుమోదనాయేవ. లద్ధం విమానబ్భుతదస్సనేయ్యన్తి మయ్హం పుబ్బే ఈదిసస్స అభూతపుబ్బతాయ అబ్భుతం సమన్తభద్దకభావేన అతివియ సురూపతాయ చ దస్సనేయ్యం ఇమం విమానం లద్ధం అధిగతం. ఏవం తస్స విమానస్స అభిరూపతం దస్సేత్వా ఇదాని పమాణమహత్తం పభావమహత్తం ఉపభోగవత్థుమహత్తఞ్చ దస్సేతుం ‘‘సమన్తతో సోళసయోజనానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇద్ధియా మమాతి మమ పుఞ్ఞిద్ధియా.
౭౩౯. పోక్ఖరఞ్ఞోతి పోక్ఖరణియో. పుథులోమనిసేవితాతి దిబ్బమచ్ఛేహి ఉపసేవితా.