౪. లతావిమానవణ్ణనా

లతా చ సజ్జా పవరా చ దేవతాతి లతావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన సావత్థివాసినో అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స ధీతా లతా నామ పణ్డితా బ్యత్తా మేధావినీ పతికులం గతా భత్తు సస్సుససురానఞ్చ మనాపచారినీ పియవాదినీ పరిజనస్స సఙ్గహకుసలా గేహే కుటుమ్బభారస్స నిత్థరణసమత్థా అక్కోధనా సీలాచారసమ్పన్నా దానసంవిభాగరతా అఖణ్డపఞ్చసీలా ఉపోసథరక్ఖణే చ అప్పమత్తా అహోసి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా వేస్సవణస్స మహారాజస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి లతాత్వేవ నామేన. అఞ్ఞాపి తస్సా సజ్జా, పవరా, అచ్చిమతీ, సుతాతి చతస్సో భగినియో అహేసుం. తా పఞ్చపి సక్కేన దేవరాజేన ఆనేత్వా నాటకిత్థిభావేన పరిచారికట్ఠానే ఠపితా. లతా పనస్స నచ్చగీతాదీసు ఛేకతాయ ఇట్ఠతరా అహోసి.

తాసం ఏకతో సమాగన్త్వా సుఖనిసజ్జాయ నిసిన్నానం సఙ్గీతనేపుఞ్ఞం పటిచ్చ వివాదో ఉప్పన్నో. తా సబ్బాపి వేస్సవణస్స మహారాజస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛింసు ‘‘తాత, కతమా అమ్హాకం నచ్చాదీసు కుసలా’’తి? సో ఏవమాహ ‘‘గచ్ఛథ ధీతరో అనోతత్తదహతీరే దేవసమాగమే సఙ్గీతం పవత్తేథ, తత్థ వో విసేసో పాకటో భవిస్సతీ’’తి. తా తథా అకంసు. తత్థ దేవపుత్తా లతాయ నచ్చమానాయ అత్తనో సభావేన ఠాతుం నాసక్ఖింసు, సఞ్జాతపహాసా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా నిరన్తరం సాధుకారం దేన్తా ఉక్కుట్ఠిసద్దే చేలుక్ఖేపే చ పవత్తేన్తా హిమవన్తం కమ్పయమానా వియ మహన్తం కోలాహలమకంసు. ఇతరాసు పన నచ్చన్తీసు సిసిరకాలే కోకిలా వియ తుణ్హీభూతా నిసీదింసు. ఏవం తత్థ సఙ్గీతే లతాయ విసేసో పాకటో అహోసి.

అథ తాసం దేవధీతానం సుతాయ దేవధీతాయ ఏతదహోసి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా అయం లతా అమ్హే అభిభుయ్య తిట్ఠతి వణ్ణేన చేవ యససా చ, యంనూనాహం లతాయ కతకమ్మం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. సా తం పుచ్ఛి. ఇతరాపి తస్సా ఏతమత్థం విస్సజ్జేసి. తయిదం సబ్బం వేస్సవణమహారాజా దేవచారికవసేన ఉపగతస్స ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఆచిక్ఖి. థేరో తమత్థం పుచ్ఛాయ మూలకారణతో పట్ఠాయ భగవతో ఆరోచేన్తో –

౩౧౬. ‘‘లతా చ సజ్జా పవరా చ దేవతా, అచ్చిమతీ రాజవరస్స సిరీమతో;

సుతా చ రఞ్ఞో వేస్సవణస్స ధీతా, రాజీమతీ ధమ్మగుణేహి సోభథ.

౩౧౭. ‘‘పఞ్చేత్థ నారియో ఆగమంసు న్హాయితుం, సీతోదకం ఉప్పలినిం సివం నదిం;

తా తత్థ న్హాయిత్వా రమేత్వా దేవతా, నచ్చిత్వా గాయిత్వా సుతా లతం బ్రవి.

౩౧౮. ‘‘పుచ్ఛామి తం ఉప్పలమాలధారిని, ఆవేళిని కఞ్చనసన్నిభత్తచే;

తిమిరతమ్బక్ఖి నభేవ సోభనే, దీఘాయుకీ కేన కతో యసో తవ.

౩౧౯. ‘‘కేనాసి భద్దే పతినో పియతరా, విసిట్ఠకల్యాణితరస్సు రూపతో;

పదక్ఖిణా నచ్చనగీతవాదితే, ఆచిక్ఖ నో త్వం నరనారిపుచ్ఛితా’’తి. –

సుతాయ పుచ్ఛా.

౩౨౦. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, ఉళారభోగే కులే సుణిసా అహోసిం;

అక్కోధనా భత్తు వసానువత్తినీ, ఉపోసథే అప్పమత్తా అహోసిం.

౩౨౧. ‘‘మనుస్సభూతా దహరా అపాపికా, పసన్నచిత్తా పతిమాభిరాధయిం;

సదేవరం సస్ససురం సదాసకం, అభిరాధయిం తమ్హి కతో యసో మమ.

౩౨౨. ‘‘సాహం తేన కుసలేన కమ్మునా, చతుబ్భి ఠానేహి విసేసమజ్ఝగా;

ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చ, ఖిడ్డారతిం పచ్చనుభోమనప్పకం.

౩౨౩. ‘‘సుతం ను తం భాసతి యం అయం లతా, యం నో అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో;

పతినో కిరమ్హాకం విసిట్ఠ నారీనం, గతీ చ తాసం పవరా చ దేవతా.

౩౨౪. ‘‘పతీసు ధమ్మం పచరామ సబ్బా, పతిబ్బతా యత్థ భవన్తి ఇత్థియో;

పతీసు ధమ్మం పచరిత్వా సబ్బా, లచ్ఛామసే భాసతి యం అయం లతా.

౩౨౫. ‘‘సీహో యథా పబ్బతసానుగోచరో, మహిన్ధరం పబ్బతమావసిత్వా;

పసయ్హ హన్త్వా ఇతరే చతుప్పదే, ఖుద్దే మిగే ఖాదతి మంసభోజనో.

౩౨౬. ‘‘తథేవ సద్ధా ఇధ అరియసావికా, భత్తారం నిస్సాయ పతిం అనుబ్బతా;

కోధం వధిత్వా అభిభుయ్య మచ్ఛరం, సగ్గమ్హి సా మోదతి ధమ్మచారినీ’’తి. –

లతాయ విస్సజ్జనన్తి ఆహ.

౩౧౬. తత్థ లతా చ సజ్జా పవరా అచ్చిమతీ సుతాతి తాసం నామం. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. రాజవరస్సాతి చతున్నం మహారాజానం వరస్స సేట్ఠస్స దేవరాజస్స. సక్కస్స పరిచారికాతి అధిప్పాయో. రఞ్ఞోతి మహారాజస్స. తేనాహ ‘‘వేస్సవణస్స ధీతా’’తి, ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం, వచనవిపల్లాసో వా, ధీతరోతి అత్థో. రాజతి విజ్జోతతీతి రాజీ, రాజీతి మతా పఞ్ఞాతా రాజీమతీ, ఇదం తాసం సబ్బాసం విసేసనం. నామమేవ ఏతం ఏకిస్సా దేవతాయాతి కేచి, తేసం మతేన ‘‘పవరా’’తి సబ్బాసం విసేసనమేవ. ధమ్మగుణేహీతి ధమ్మియేహి ధమ్మతో అనపేతేహి గుణేహి, యథాభుచ్చగుణేహీతి అత్థో. సోభథాతి విరోచథ.

౩౧౭. పఞ్చేత్థ నారియోతి పఞ్చ యథావుత్తనామా దేవధీతరో ఏత్థ ఇమస్మిం హిమవన్తపదేసే. సీతోదకం ఉప్పలినిం సివం నదిన్తి అనోతత్తదహతో నిక్ఖన్తనదిముఖం సన్ధాయ వదతి. నచ్చిత్వా గాయిత్వాతి పితు వేస్సవణస్స ఆణాయ దేవసమాగమే తాహి కతస్స నచ్చగీతస్స వసేన వుత్తం. సుతా లతం బ్రవీతి సుతా దేవధీతా లతం అత్తనో భగినిం కథేసి. ‘‘సుతా లతం బ్రవు’’న్తిపి పఠన్తి, సుతా ధీతరో వేస్సవణస్స మహారాజస్స లతం కథేసున్తి అత్థో.

౩౧౮. తిమిరతమ్బక్ఖీతి నిచులకేసరభాససదిసేహి తమ్బరాజీహి సమన్నాగతక్ఖి. నభేవ సోభనేతి నభం వియ సోభమానే, సరదసమయే అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిముత్తం నభం వియ సువిసుద్ధఙ్గపచ్చఙ్గతాయ విరాజమానేతి అత్థో. అథ వా నభేవాతి నభే ఏవ, సముచ్చయత్థో ఏవ-సద్దో, ఆకాసట్ఠవిమానేసు హిమవన్తయుగన్ధరాదిభూమిపటిబద్ధట్ఠానేసు చాతి సబ్బత్థేవ సోభమానేతి అత్థో. కేన కతోతి కేన కీదిసేన పుఞ్ఞేన నిబ్బత్తితో. యసోతి పరివారసమ్పత్తి కిత్తిసద్దో చ. కిత్తిసద్దగ్గహణేన చ కిత్తిసద్దహేతుభూతా గుణా గయ్హన్తి.

౩౧౯. పతినో పియతరాతి సామినో పియతరా సామివల్లభా. తేనస్సా సుభగతం దస్సేతి. విసిట్ఠకల్యాణితరస్సూ రూపతోతి రూపసమ్పత్తియా విసిట్ఠా ఉత్తమా కల్యాణితరా సున్దరతరా, అస్సూతి నిపాతమత్తం. ‘‘విసిట్ఠకల్యాణితరాసి రూపతో’’తి చ పఠన్తి. పదక్ఖిణాతి పకారేహి, విసేసేన వా దక్ఖిణా కుసలా. నచ్చనగీతవాదితేతి ఏత్థ నచ్చనాతి విభత్తిలోపో కతో, నచ్చే చ గీతే చ వాదితే చాతి అత్థో. నరనారిపుచ్ఛితాతి దేవపుత్తేహి దేవధీతాహి చ ‘‘కహం లతా, కిం కరోతి లతా’’తి రూపదస్సనత్థఞ్చేవ సిప్పదస్సనత్థఞ్చ పుచ్ఛితా.

౩౨౧. నిచ్చం కాయేన అసంసట్ఠతాయ దేవో వియ రమేతి, దుతియో వరోతి వా దేవరో, భత్తు కనిట్ఠభాతా, సహ దేవరేనాతి సదేవరం. సస్సు చ ససురో చ ససురా, సహ ససురేహీతి సస్ససురం. సహ దాసేహి దాసీహి చాతి సదాసకం పతిమాభిరాధయిన్తి సమ్బన్ధో. తమ్హి కతోతి తమ్హి కులే, కాలే వా సుణిసాకాలే కతో యసో తన్నిబ్బత్తకపుఞ్ఞస్స నిబ్బత్తనేనాతి అధిప్పాయో. మమాతి ఇదం ‘‘కతో’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘మయా’’తి పరిణామేతబ్బం.

౩౨౨. చతుబ్భి ఠానేహీతి చతూహి కారణేహి, చతూసు వా ఠానేసు నిమిత్తభూతేసు. విసేసమజ్ఝగాతి అఞ్ఞాహి అతిసయం అధిగతా. ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చాతి ‘‘చతూహి ఠానేహీ’’తి వుత్తానం సరూపతో దస్సనం. ఆయుఆదయో ఏవ హిస్సా అఞ్ఞాహి విసిట్ఠసభావతాయ విసేసా తస్సా తథా సమ్భావనావసేన గహేతబ్బతాయ హేతుభావతో ‘‘ఠాన’’న్తి చ వుత్తం. విసేసమజ్ఝగా. కీదిసం? ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖఞ్చ బలఞ్చాతి యోజనా.

౩౨౩. సుతం ను తం భాసతి యం అయం లతాతి అయం లతా అమ్హాకం జేట్ఠభగినీ యం భాసతి, తం తుమ్హేహి సుతం ను కిం అసుత’’న్తి ఇతరా తిస్సో భగినియో పుచ్ఛతి. యం నోతి యం అమ్హాకం సంసయితం. నోతి నిపాతమత్తం, పున నోతి అమ్హాకం, అవధారణే వా ‘‘న నో సమం అత్థీ’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) వియ, తేన అకిత్తయియేవ, అవిపరీతం బ్యాకాసియేవాతి అత్థో. పతినో కిరమ్హాకం విసిట్ఠ నారీనం, గతీ చ తాసం పవరా చ దేవతాతి అనత్థతో పాలనతో పతినో సామికా నా అమ్హాకం నారీనం ఇత్థీనం విసిట్ఠా గతి చ తాసం పటిసరణఞ్చ, తాసం మాతుగామానం సరణతో పవరా ఉత్తమా దేవతా చ సమ్మదేవ ఆరాధితా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ హితసుఖావహాతి అత్థో.

౩౨౪. పతీసు ధమ్మం పచరామ సబ్బాతి సబ్బావ మయం పతీసు అత్తనో సామికేసు పుబ్బుట్ఠానాదికం చరితబ్బధమ్మం పచరామ. యత్థాతి యం నిమిత్తం, యస్మిం వా పతీసు చరితబ్బధమ్మే చరియమానే ఇత్థియో పతిబ్బతా నామ భవన్తి. లచ్ఛామసే భాసతి యం అయం లతాతి అయం లతా యం సమ్పత్తిం ఏతరహి లభతీతి భాసతి, తం సమ్పత్తిం పతీసు ధమ్మం పచరిత్వాతి లభిస్సామ.

౩౨౫. పబ్బతసానుగోచరోతి పబ్బతవనసణ్డచారీ. మహిన్ధరం పబ్బతమావసిత్వాతి మహిం ధారేతీతి మహిన్ధరనామకం పబ్బతం అచలం ఆవసిత్వా అధివసిత్వా, తత్థ వసన్తోతి అత్థో. ‘‘ఆవసిత్వా’’తి హి పదం అపేక్ఖిత్వా భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా. ఖుద్దేతి బలవసేననిహీనే పమాణతో పన మహన్తే హత్థిఆదికేపి మిగే సో హన్తియేవ.

౩౨౬. తథేవాతి గాథాయ అయం ఉపమాసంసన్దనేన సద్ధిం అత్థయోజనా – యథా సీహో అత్తనో నివాసగోచరట్ఠానభూతం పబ్బతం నిస్సాయ వసన్తో అత్తనో యథిచ్ఛితమత్థం సాధేతి, ఏవమేవ సా సద్ధా పసన్నా అరియసావికా ఘాసచ్ఛాదనాదీహి భరణతో పోసనతో భత్తారం పతిం సామికం నిస్సాయ వసన్తీ సబ్బత్థాపి పతిఅనుకూలతాసఙ్ఖాతేన వతేన తం అనుబ్బతా పరిజనాదీసు ఉప్పజ్జనకం కోధం వధిత్వా పజహిత్వా పరిగ్గహవత్థూసు ఉప్పజ్జనకం మచ్ఛేరం అభిభుయ్య అభిభవిత్వా అనుప్పాదేత్వా పతిబ్బతాధమ్మస్స చ ఉపాసికాధమ్మస్స చ సమ్మదేవ చరణతో ధమ్మచారినీ సా సగ్గమ్హి దేవలోకే మోదతి, పమోదం ఆపజ్జతీతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

లతావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.