౩. పారిచ్ఛత్తకవగ్గో

౧. ఉళారవిమానవణ్ణనా

పారిచ్ఛత్తకవగ్గే ఉళారో తే యసో వణ్ణోతి ఉళారవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన సమయేన రాజగహే ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఉపట్ఠాకకులే ఏకా దారికా దానజ్ఝాసయా దానసంవిభాగరతా అహోసి. సా యం తస్మిం గేహే పురేభత్తం ఖాదనీయభోజనీయం ఉప్పజ్జతి, తత్థ అత్తనా లద్ధపటివీసతో ఉపడ్ఢం దేతి, ఉపడ్ఢం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, అదత్వా పన న భుఞ్జతి, దక్ఖిణేయ్యే అపస్సన్తీపి ఠపేత్వా దిట్ఠకాలే దేతి, యాచకానమ్పి దేతియేవ. అథస్సా మాతా ‘‘మమ ధీతా దానజ్ఝాసయా దానసంవిభాగరతా’’తి హట్ఠతుట్ఠా తస్సా దిగుణం భాగం దేతి. దేన్తీ చ ఏకస్మిం భాగే తాయ సంవిభాగే కతే పున అపరం దేతి, సా తతోపి సంవిభాగం కరోతియేవ.

ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే తం వయప్పత్తం మాతాపితరో తస్మింయేవ నగరే అఞ్ఞతరస్మిం కులే కుమారస్స అదంసు. తం పన కులం మిచ్ఛాదిట్ఠికం హోతి అస్సద్ధం అప్పసన్నం. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో రాజగహే సపదానం పిణ్డాయ చరమానో తస్సా దారికాయ ససురస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. తం దిస్వా సా దారికా పసన్నచిత్తా ‘‘పవిసథ భన్తే’’తి పవేసేత్వా వన్దిత్వా సస్సుయా ఠపితం పూవం తం అపస్సన్తీ ‘‘తస్సా కథేత్వా అనుమోదాపేస్సామీ’’తి విస్సాసేన గహేత్వా థేరస్స అదాసి, థేరో అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. దారికా ‘‘తుమ్హేహి ఠపితం పూవం మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స అదాసి’’న్తి సస్సుయా కథేసి. సా తం సుత్వా ‘‘కిన్నామిదం పాగబ్భియం, అయం మమ సన్తకం అనాపుచ్ఛిత్వావ సమణస్స అదాసీ’’తి తం కటతటాయమానా కోధాభిభూతా యుత్తాయుత్తం అచిన్తేన్తీ పురతో ఠితం ముసలఖణ్డం గహేత్వా అంసకూటే పహరి. సా సుఖుమాలతాయ పరిక్ఖీణాయుకతాయ చ తేనేవ పహారేన బలవదుక్ఖాభిభూతా హుత్వా కతిపాహేనేవ కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తి. తస్సా సతిపి అఞ్ఞస్మిం సుచరితకమ్మే థేరస్స కతదానమేవ సాతిసయం హుత్వా ఉపట్ఠాసి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ గన్త్వా –

౨౮౬. ‘‘ఉళారో తే యసో వణ్ణో, సబ్బా ఓభాసతే దిసా;

నారియో నచ్చన్తి గాయన్తి, దేవపుత్తా అలఙ్కతా.

౨౮౭. ‘‘మోదేన్తి పరివారేన్తి, తవ పూజాయ దేవతే;

సోవణ్ణాని విమానాని, తవిమాని సుదస్సనే.

౨౮౮. ‘‘తువంసి ఇస్సరా తేసం, సబ్బకామసమిద్ధినీ;

అభిజాతా మహన్తాసి, దేవకాయే పమోదసి;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

తీహి గాథాహి పుచ్ఛి.

౨౮౬. తత్థ యసోతి పరివారో. వణ్ణోతి వణ్ణనిభా సరీరోభాసో. ‘‘ఉళారో’’తి పన విసేసేత్వా వుత్తత్తా తస్సా దేవతాయ పరివారసమ్పత్తి చ వణ్ణసమ్పత్తి చ వుత్తా హోతి. తాసు ‘‘ఉళారో తే వణ్ణో’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం వణ్ణసమ్పత్తిం విసయవసేన విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సబ్బా ఓభాసతే దిసా’’తి వత్వా ‘‘ఉళారో తే యసో’’తి వుత్తం పరివారసమ్పత్తిం వత్థువసేన విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘నారియో నచ్చన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బా ఓభాసతే దిసాతి సబ్బాసు దిసాసు విజ్జోతతే, సబ్బా వా దిసా ఓభాసయతే, విజ్జోతయతీతి అత్థో. ‘‘ఓభాసతే’’తి పదస్స ‘‘ఓభాసన్తే’’తి కేచి వచనవిపల్లాసేన అత్థం వదన్తి, తేహి ‘‘వణ్ణేనా’’తి విభత్తి విపరిణామేతబ్బా. వణ్ణేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం, వణ్ణేన హేతుభూతేనాతి అత్థో. ‘‘సబ్బా దిసా’’తి చ జాతివసేన దిసాసామఞ్ఞే అపేక్ఖితే వచనవిపల్లాసేనపి పయోజనం నత్థి. నారియోతి ఏత్థాపి ‘‘అలఙ్కతా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. దేవపుత్తాతి ఏత్థ చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తేన నారియో దేవపుత్తా చాతి సముచ్చయో వేదితబ్బో.

౨౮౭. మోదేన్తీతి పమోదయన్తి. పూజాయాతి పూజనత్థం పూజానిమిత్తం వా, నచ్చన్తి గాయన్తీతి యోజనా. తవిమానీతి తవ ఇమాని.

౨౮౮. సబ్బకామసమిద్ధినీతి సబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి, సబ్బేహి వా తయా కామితేహి ఇచ్ఛితేహి వత్థూహి సమిద్ధా. అభిజాతాతి సుజాతా. మహన్తాసీతి మహతీ మహానుభావా అసి. దేవకాయే పమోదసీతి ఇమస్మిం దేవనికాయే దిబ్బసమ్పత్తిహేతుకేన పరమేన పమోదనేన పమోదసి.

ఏవం థేరేన పుచ్ఛితా సా దేవతా తమత్థం విస్సజ్జేసి –

౨౮౯. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, పురిమాయ జాతియా మనుస్సలోకే;

దుస్సీలకులే సుణిసా అహోసిం, అస్సద్ధేసు కదరియేసు అహం.

౨౯౦. ‘‘సద్ధా సీలేన సమ్పన్నా, సంవిభాగరతా సదా;

పిణ్డాయ చరమానస్స, అపూవం తే అదాసహం.

౨౯౧. ‘‘తదాహం సస్సుయాచిక్ఖిం, ‘సమణో ఆగతో ఇధ;

తస్స అదాసహం పూవం, పసన్నా సేహి పాణిభి’.

౨౯౨. ‘‘ఇతిస్సా సస్సు పరిభాసి, అవినీతాసి త్వం వధు;

న మం సమ్పుచ్ఛితుం ఇచ్ఛి, ‘సమణస్స దదామహం’.

౨౯౩. ‘‘తతో మే సస్సు కుపితా, పహాసి ముసలేన మం;

కూటఙ్గచ్ఛి అవధి మం, నాసక్ఖిం జీవితుం చిరం.

౨౯౪. ‘‘అహం కాయస్స భేదా, విప్పముత్తా తతో చుతా;

దేవానం తావతింసానం, ఉపపన్నా సహబ్యతం.

౨౯౫. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో…పే…

వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.

౨౮౯. తత్థ అస్సద్ధేసూతి రతనత్తయసద్ధాయ కమ్మఫలసద్ధాయ చ అభావేన అస్సద్ధేసు, థద్ధమచ్ఛరియతాయ కదరియేసు సస్సుఆదీసు అహం సద్ధా సీలేన సమ్పన్నా అహోసిన్తి యోజనా.

౨౯౦-౧. అపూవన్తి కపల్లపూవం. తేతి నిపాతమత్తం. సస్సుయా ఆచిక్ఖిం గహితభావఞాపనత్థఞ్చ అనుమోదనత్థఞ్చాతి అధిప్పాయో.

౨౯౨. ఇతిస్సాతి ఏత్థ అస్సాతి నిపాతమత్తం. సమణస్స దదామహన్తి అహం సమణస్స అపూవం దదామీతి. యస్మా న మం సమ్పుచ్ఛితుం ఇచ్ఛి, తస్మా త్వం వధు అవినీతాసీతి సస్సు పరిభాసీతి యోజనా.

౨౯౩. పహాసీతి పహరి. కూటఙ్గచ్ఛి అవధి మన్తి ఏత్థ కూటన్తి అంసకూటం వుత్తం పురిమపదలోపేన, కూటమేవ అఙ్గన్తి కూటఙ్గం, తం ఛిన్దతీతి కూటఙ్గచ్ఛి. ఏవం కోధాభిభూతా హుత్వా మం అవధి, మమ అంసకూటం ఛిన్ది, తేనేవ ఉపక్కమేన మతత్తా మం మారేసీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నాసక్ఖిం జీవితుం చిర’’న్తి.

౨౯౪. విప్పముత్తాతి తతో దుక్ఖతో సుట్ఠు ముత్తా. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఉళారవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉచ్ఛుదాయికావిమానవణ్ణనా

ఓభాసయిత్వా పథవిం సదేవకన్తి ఉచ్ఛుదాయికావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతీతిఆది సబ్బం అనన్తరవిమానే వుత్తసదిసం. అయం పన విసేసో – ఇధ ఉచ్ఛు దిన్నా, సస్సుయా చ పీఠకేన పహటా, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మతా తావతింసేసు ఉప్పన్నా, తస్సంయేవ రత్తియం థేరస్స ఉపట్ఠానం ఆగతా, కేవలకప్పం గిజ్ఝకూటం చన్దో వియ సూరియో వియ చ ఓభాసేన్తీ థేరం వన్దిత్వా పఞ్జలికా నమస్సమానా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం థేరో –

౨౯౬. ‘‘ఓభాసయిత్వా పథవిం సదేవకం, అతిరోచసి చన్దిమసూరియా వియ;

సిరియా చ వణ్ణేన యసేన తేజసా, బ్రహ్మావ దేవే తిదసే సహిన్దకే.

౨౯౭. ‘‘పుచ్ఛామి తం ఉప్పలమాలధారినీ, ఆవేళినీ కఞ్చనసన్నిభత్తచే;

అలఙ్కతే ఉత్తమవత్థధారినీ, కా త్వం సుభే దేవతే వన్దసే మమం.

౨౯౮. ‘‘కిం త్వం పురే కమ్మమకాసి అత్తనా, మనుస్సభూతా పురిమాయ జాతియా;

దానం సుచిణ్ణం అథ సీలసంయమం, కేనూపపన్నా సుగతిం యసస్సినీ;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. –

ఇమాహి గాథాహి పుచ్ఛి.

౨౯౬-౭. తత్థ ఓభాసయిత్వా పథవిం సదేవకన్తి చన్దిమసూరియరస్మిసమ్మిస్సేహి సినేరుపస్సవినిగ్గతేహి పభావిసరేహి విజ్జోతయమానతాయ దేవేన ఆకాసేన సహాతి సదేవకం ఉపగతభూమిభాగభూతం ఇమం పథవిం విజ్జోతేత్వా, ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కత్వాతి అత్థో. ఓభాసయిత్వా పథవిం చన్దిమసూరియా వియాతి యోజనా. అతిరోచసీతి అతిక్కమిత్వా రోచసి. తం పన అతిరోచనం కేన కిం వియ కేన వాతి ఆహ ‘‘సిరియా’’తిఆది. తత్థ సిరియాతి సోభగ్గాదిసోభావిసేసేన. తేజసాతి అత్తనో ఆనుభావేన. ఆవేళినీతి రతనమయపుప్ఫావేళవతీ.

ఏవం థేరేన పుచ్ఛితా దేవతా ఇమాహి గాథాహి విస్సజ్జేసి –

౨౯౯. ‘‘ఇదాని భన్తే ఇమమేవ గామం, పిణ్డాయ అమ్హాకం ఘరం ఉపాగమి;

తతో తే ఉచ్ఛుస్స అదాసి ఖణ్డికం, పసన్నచిత్తా అతులాయ పీతియా.

౩౦౦. ‘‘సస్సు చ పచ్ఛా అనుయుఞ్జతే మమం, కహం ను ఉచ్ఛుం వధుకే అవాకిరి;

న ఛడ్డితం నో పన ఖాదితం మయా, సన్తస్స భిక్ఖుస్స సయం అదాసహం.

౩౦౧. ‘‘తుయ్హం న్విదం ఇస్సరియం అథో మమ, ఇతిస్సా సస్సు పరిభాసతే మమం;

పీఠం గహేత్వా పహారం అదాసి మే, తతో చుతా కాలకతామ్హి దేవతా.

౩౦౨. ‘‘తదేవ కమ్మం కుసలం కతం మయా, సుఖఞ్చ కమ్మం అనుభోమి అత్తనా;

దేవేహి సద్ధిం పరిచారయామహం, మోదామహం కామగుణేహి పఞ్చహి.

౩౦౩. ‘‘తదేవ కమ్మం కుసలం కతం మయా, సుఖఞ్చ కమ్మం అనుభోమి అత్తనా;

దేవిన్దగుత్తా తిదసేహి రక్ఖితా, సమప్పితా కామగుణేహి పఞ్చహి.

౩౦౪. ‘‘ఏతాదిసం పుఞ్ఞఫలం అనప్పకం, మహావిపాకా మమ ఉచ్ఛుదక్ఖిణా;

దేవేహి సద్ధిం పరిచారయామహం, మోదామహం కామగుణేహి పఞ్చహి.

౩౦౫. ‘‘ఏతాదిసం పుఞ్ఞఫలం అనప్పకం, మహాజుతికా మమ ఉచ్ఛుదక్ఖిణా;

దేవిన్దగుత్తా తిదసేహి రక్ఖితా, సహస్సనేత్తోరివ నన్దనే వనే.

౩౦౬. ‘‘తువఞ్చ భన్తే అనుకమ్పకం విదుం, ఉపేచ్చ వన్దిం కుసలఞ్చ పుచ్ఛిసం;

తతో తే ఉచ్ఛుస్స అదాసి ఖణ్డికం, పసన్నచిత్తా అతులాయ పీతియా’’తి.

౨౯౯. తత్థ ఇదానీతి అనన్తరాతీతదివసత్తా ఆహ, అధునాతి అత్థో. ఇమమేవ గామన్తి ఇమస్మింయేవ గామే, రాజగహం సన్ధాయ వదతి. వుత్తఞ్హి ‘‘గామోపి నిగమోపి నగరమ్పి ‘గామో’ ఇచ్చేవ వుచ్చతీ’’తి. భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. ఉపాగమీతి ఉపగతో అహోసి. అతులాయాతి అనుపమాయ, అప్పమాణాయ వా.

౩౦౦. అవాకిరీతి అపనేసి ఛడ్డేసి, వినాసేసి వా. సన్తస్సాతి సాధురూపస్స సన్తకిలేసస్స పరిస్సమమప్పత్తస్స వా.

౩౦౧. తుయ్హం నూతి ను-సద్దో అనత్తమనతాసూచనే నిపాతో, సో ‘‘మమా’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా యోజేతబ్బో ‘‘మమ నూ’’తి. ఇదం ఇస్సరియన్తి గేహే ఆధిపచ్చం సన్ధాయాహ. తతో చుతాతి తతో మనుస్సలోకతో చుతా. యస్మా ఠితట్ఠానతో అపగతాపి ‘‘చుతా’’తి వుచ్చతి, తస్మా చుతిం విసేసేతుం ‘‘కాలకతా’’తి వుత్తం. కాలకతాపి చ న యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తా, అపిచ ఖో దేవత్తం ఉపగతాతి దస్సేన్తీ ఆహ ‘‘అమ్హి దేవతా’’తి.

౩౦౨. తదేవ కమ్మం కుసలం కతం మయాతి తదేవ ఉచ్ఛుఖణ్డదానమత్తం కుసలం కమ్మం కతం మయా, అఞ్ఞం న జానామీతి అత్థో. సుఖఞ్చ కమ్మన్తి సుఖఞ్చ కమ్మఫలం. కమ్మఫలఞ్హి ఇధ ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తం ఉత్తరపదలోపేన, కారణోపచారేన వా ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి (దీ. ని. ౩.౮౦). అనుభోమి సకం పుఞ్ఞ’’న్తి (వి. వ. ౧౩౩) చ ఆదీసు వియ. కమ్మన్తి వా కరణత్థే ఉపయోగవచనం, కమ్మేనాతి అత్థో. కమ్మే వా భవం కమ్మం యథా కమ్మన్తి. అథ వా కామేతబ్బతాయ కమ్మం. తఞ్హి సుఖరజనీయభావతో కామూపసంహితం కామేతబ్బన్తి కమనీయం. అత్తనాతి అత్తనా ఏవ, సయంవసితాయ సేరిభావేన సయమేవాతి అత్థో. పరిచారయామహం అత్తానన్తి పురిమగాథాయ ‘‘అత్తనా’’తి వుత్తం పదం విభత్తివిపరిణామేన ‘‘అత్తాన’’న్తి యోజేతబ్బం.

౩౦౩-౫. దేవిన్దగుత్తాతి దేవిన్దేన సక్కేన గుత్తా, దేవిన్దో వియ వా గుత్తా మహాపరివారతాయ. సమప్పితాతి సుట్ఠు అప్పితా సమన్నాగతా. మహావిపాకాతి విపులఫలా. మహాజుతికాతి మహాతేజా, మహానుభావాతి అత్థో.

౩౦౬. తువన్తి తం. అనుకమ్పకన్తి కారుణికం. విదున్తి సప్పఞ్ఞం, సావకపారమియా మత్థకం పత్తన్తి అత్థో. ఉపేచ్చాతి ఉపగన్త్వా. వన్దిన్తి పఞ్చపతిట్ఠితేన అభివాదయిం. కుసలఞ్చ ఆరోగ్య పుచ్ఛిసం అపుచ్ఛిం, అతులాయ పీతియా ఇదఞ్చ కుసలం అనుస్సరామీతి అధిప్పాయో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఉచ్ఛుదాయికావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పల్లఙ్కవిమానవణ్ణనా

పల్లఙ్కసేట్ఠే మణిసోణ్ణచిత్తేతి పల్లఙ్కవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన సావత్థియం అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స ధీతా కులపదేసాదినా సదిసస్స తత్థేవ అఞ్ఞతరస్స కులపుత్తస్స దిన్నా, సా చ హోతి అక్కోధనా సీలాచారసమ్పన్నా పతిదేవతా సమాదిన్నపఞ్చసీలా, ఉపోసథే సక్కచ్చం ఉపోసథసీలాని చ రక్ఖతి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసేసు ఉప్పజ్జి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానత్థేరో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ గన్త్వా –

౩౦౭. ‘‘పల్లఙ్కసేట్ఠే మణిసోణ్ణచిత్తే, పుప్ఫాభికిణ్ణే సయనే ఉళారే;

తత్థచ్ఛసి దేవి మహానుభావే, ఉచ్చావచా ఇద్ధి వికుబ్బమానా.

౩౦౮. ‘‘ఇమా చ తే అచ్ఛరాయో సమన్తతో, నచ్చన్తి గాయన్తి పమోదయన్తి;

దేవిద్ధిపత్తాసి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. –

గాథాహి పుచ్ఛి.

సాపిస్స ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –

౩౦౯. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, అడ్ఢే కులే సుణిసా అహోసిం;

అక్కోధనా భత్తు వసానువత్తినీ, ఉపోసథే అప్పమత్తా అహోసిం.

౩౧౦. ‘‘మనుస్సభూతా దహరా అపాపికా, పసన్నచిత్తా పతిమాభిరాధయిం;

దివా చ రత్తో చ మనాపచారినీ, అహం పురే సీలవతీ అహోసిం.

౩౧౧. ‘‘పాణాతిపాతా విరతా అచోరికా, సంసుద్ధకాయా సుచిబ్రహ్మచారినీ;

అమజ్జపా నో చ ముసా అభాణిం, సిక్ఖాపదేసు పరిపూరకారినీ.

౩౧౨. ‘‘చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం, యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీ;

పాటిహారియపక్ఖఞ్చ, పసన్నమానసా అహం.

౩౧౩. ‘‘అట్ఠఙ్గుపేతం అనుధమ్మచారినీ, ఉపోసథం పీతిమనా ఉపావసిం;

ఇమఞ్చ అరియం అట్ఠఙ్గవరేహుపేతం, సమాదియిత్వా కుసలం సుఖుద్రయం;

పతిమ్హి కల్యాణీ వసానువత్తినీ, అహోసిం పుబ్బే సుగతస్స సావికా.

౩౧౪. ‘‘ఏతాదిసం కుసలం జీవలోకే, కమ్మం కరిత్వాన విసేసభాగినీ;

కాయస్స భేదా అభిసమ్పరాయం, దేవిద్ధిపత్తా సుగతిమ్హి ఆగతా.

౩౧౫. ‘‘విమానపాసాదవరే మనోరమే, పరివారితా అచ్ఛరాసఙ్గణేన;

సయంపభా దేవగణా రమేన్తి మం, దీఘాయుకిం దేవవిమానమాగత’’న్తి.

౩౦౭. తత్థ పల్లఙ్కసేట్ఠేతి పల్లఙ్కవరే ఉత్తమపల్లఙ్కే. తంయేవస్స సేట్ఠతం దస్సేతుం ‘‘మణిసోణ్ణచిత్తే’’తి వుత్తం, వివిధరతనరంసిజాలసముజ్జలేహి మణీహి చేవ సువణ్ణేన చ విచిత్తే ‘‘తత్థా’’తి ‘‘సయనే’’తి చ వుత్తే సయితబ్బట్ఠానభూతే పల్లఙ్కసేట్ఠే.

౩౦౮. తేతి తుయ్హం సమన్తతో. ‘‘పమోదయన్తీ’’తి పదం పన అపేక్ఖిత్వా ‘‘త’’న్తి విభత్తి విపరిణామేతబ్బా. పమోదయన్తీతి వా పమోదనం కరోన్తి, పమోదనం తుయ్హం ఉప్పాదేన్తీతి అత్థో.

౩౧౦. దహరా అపాపికాతి దహరాపి అపాపికా. ‘‘దహరాసు పాపికా’’తి వా పాఠో, సోయేవత్థో. ‘‘దహరస్సాపాపికా’’తిపి పఠన్తి, దహరస్స సామికస్స అపాపికా, సక్కచ్చం ఉపట్ఠానేన అనతిచరియాయ చ భద్దికాతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘పసన్నచిత్తా’’తిఆది. అభిరాధయిన్తి ఆరాధేసిం. రత్తోతి రత్తియం.

౩౧౧. అచోరికాతి చోరియరహితా, అదిన్నాదానా పటివిరతాతి అత్థో. ‘‘విరతా చ చోరియా’’తిపి పాఠో, థేయ్యతో చ విరతాతి అత్థో. సంసుద్ధకాయాతి పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తతాయ సమ్మదేవ సుద్ధకాయా, తతో ఏవ సుచిబ్రహ్మచారినీ సామికతో అఞ్ఞత్థ అబ్రహ్మచరియాసమ్భవతో. తథా హి వుత్తం –

‘‘మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ,

అమ్హేపి భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామ,

తస్మా హి అమ్హం దహరా ని మియ్యరే’’తి. (జా. ౧.౧౦.౯౭);

అథ వా సుచిబ్రహ్మచారినీతి సుచినో సుద్ధస్స బ్రహ్మస్స సేట్ఠస్స ఉపోసథసీలస్స, మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వా అనురూపస్స పుబ్బభాగబ్రహ్మచరియస్స వసేన సుచిబ్రహ్మచారినీ.

౩౧౩. అనుధమ్మచారినీతి అరియానం ధమ్మస్స అనుధమ్మం చరణసీలా. ఇమఞ్చ అనన్తరం వుత్తం నిద్దోసతాయ అరియం, అట్ఠఙ్గవరేహి అట్ఠహి ఉత్తమఙ్గేహి అరియత్తా ఏవ వా అరియట్ఠఙ్గవరేహి ఉపేతం ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన చ కుసలం సుఖవిపాకతాయ సుఖానిసంసతాయ చ సుఖుద్రయం ఉపావసిన్తి యోజనా.

౩౧౪. విసేసభాగినీతి విసేసస్స దిబ్బస్స సమ్పత్తిభవస్స భాగినీ. సుగతిమ్హి ఆగతాతి సుగతిం ఆగతా ఉపగతా, సుగతిమ్హి వా సుగతియం దిబ్బసమ్పత్తియం ఆగతా. ‘‘సుగతిఞ్హి ఆగతా’’తిపి పాఠో. తత్థ హీతి నిపాతమత్తం, హేతుఅత్థో వా, యస్మా సుగతిం ఆగతా, తస్మా విసేసభాగినీతి యోజనా.

౩౧౫. విమానపాసాదవరేతి విమానేసు ఉత్తమపాసాదే, విమానసఙ్ఖాతే వా అగ్గపాసాదే, విమానే వా విగతమానే అప్పమాణే మహన్తే వరపాసాదే పరివారితా అచ్ఛరాసఙ్గణేన సయంపభా పమోదామి, ‘‘అమ్హీ’’తి వా పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. దీఘాయుకిన్తి హేట్ఠిమేహి దేవేహి దీఘతరాయుకతాయ తత్రూపపన్నేహి అనప్పాయుకతాయ చ దీఘాయుకిం మం యథావుత్తం దేవవిమానమాగతం ఉపగతం దేవగణా రమేన్తీతి యోజనా. సేసం వుత్తనయమేవ.

పల్లఙ్కవిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. లతావిమానవణ్ణనా

లతా చ సజ్జా పవరా చ దేవతాతి లతావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే. తేన చ సమయేన సావత్థివాసినో అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స ధీతా లతా నామ పణ్డితా బ్యత్తా మేధావినీ పతికులం గతా భత్తు సస్సుససురానఞ్చ మనాపచారినీ పియవాదినీ పరిజనస్స సఙ్గహకుసలా గేహే కుటుమ్బభారస్స నిత్థరణసమత్థా అక్కోధనా సీలాచారసమ్పన్నా దానసంవిభాగరతా అఖణ్డపఞ్చసీలా ఉపోసథరక్ఖణే చ అప్పమత్తా అహోసి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా వేస్సవణస్స మహారాజస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి లతాత్వేవ నామేన. అఞ్ఞాపి తస్సా సజ్జా, పవరా, అచ్చిమతీ, సుతాతి చతస్సో భగినియో అహేసుం. తా పఞ్చపి సక్కేన దేవరాజేన ఆనేత్వా నాటకిత్థిభావేన పరిచారికట్ఠానే ఠపితా. లతా పనస్స నచ్చగీతాదీసు ఛేకతాయ ఇట్ఠతరా అహోసి.

తాసం ఏకతో సమాగన్త్వా సుఖనిసజ్జాయ నిసిన్నానం సఙ్గీతనేపుఞ్ఞం పటిచ్చ వివాదో ఉప్పన్నో. తా సబ్బాపి వేస్సవణస్స మహారాజస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛింసు ‘‘తాత, కతమా అమ్హాకం నచ్చాదీసు కుసలా’’తి? సో ఏవమాహ ‘‘గచ్ఛథ ధీతరో అనోతత్తదహతీరే దేవసమాగమే సఙ్గీతం పవత్తేథ, తత్థ వో విసేసో పాకటో భవిస్సతీ’’తి. తా తథా అకంసు. తత్థ దేవపుత్తా లతాయ నచ్చమానాయ అత్తనో సభావేన ఠాతుం నాసక్ఖింసు, సఞ్జాతపహాసా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా నిరన్తరం సాధుకారం దేన్తా ఉక్కుట్ఠిసద్దే చేలుక్ఖేపే చ పవత్తేన్తా హిమవన్తం కమ్పయమానా వియ మహన్తం కోలాహలమకంసు. ఇతరాసు పన నచ్చన్తీసు సిసిరకాలే కోకిలా వియ తుణ్హీభూతా నిసీదింసు. ఏవం తత్థ సఙ్గీతే లతాయ విసేసో పాకటో అహోసి.

అథ తాసం దేవధీతానం సుతాయ దేవధీతాయ ఏతదహోసి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా అయం లతా అమ్హే అభిభుయ్య తిట్ఠతి వణ్ణేన చేవ యససా చ, యంనూనాహం లతాయ కతకమ్మం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. సా తం పుచ్ఛి. ఇతరాపి తస్సా ఏతమత్థం విస్సజ్జేసి. తయిదం సబ్బం వేస్సవణమహారాజా దేవచారికవసేన ఉపగతస్స ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఆచిక్ఖి. థేరో తమత్థం పుచ్ఛాయ మూలకారణతో పట్ఠాయ భగవతో ఆరోచేన్తో –

౩౧౬. ‘‘లతా చ సజ్జా పవరా చ దేవతా, అచ్చిమతీ రాజవరస్స సిరీమతో;

సుతా చ రఞ్ఞో వేస్సవణస్స ధీతా, రాజీమతీ ధమ్మగుణేహి సోభథ.

౩౧౭. ‘‘పఞ్చేత్థ నారియో ఆగమంసు న్హాయితుం, సీతోదకం ఉప్పలినిం సివం నదిం;

తా తత్థ న్హాయిత్వా రమేత్వా దేవతా, నచ్చిత్వా గాయిత్వా సుతా లతం బ్రవి.

౩౧౮. ‘‘పుచ్ఛామి తం ఉప్పలమాలధారిని, ఆవేళిని కఞ్చనసన్నిభత్తచే;

తిమిరతమ్బక్ఖి నభేవ సోభనే, దీఘాయుకీ కేన కతో యసో తవ.

౩౧౯. ‘‘కేనాసి భద్దే పతినో పియతరా, విసిట్ఠకల్యాణితరస్సు రూపతో;

పదక్ఖిణా నచ్చనగీతవాదితే, ఆచిక్ఖ నో త్వం నరనారిపుచ్ఛితా’’తి. –

సుతాయ పుచ్ఛా.

౩౨౦. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, ఉళారభోగే కులే సుణిసా అహోసిం;

అక్కోధనా భత్తు వసానువత్తినీ, ఉపోసథే అప్పమత్తా అహోసిం.

౩౨౧. ‘‘మనుస్సభూతా దహరా అపాపికా, పసన్నచిత్తా పతిమాభిరాధయిం;

సదేవరం సస్ససురం సదాసకం, అభిరాధయిం తమ్హి కతో యసో మమ.

౩౨౨. ‘‘సాహం తేన కుసలేన కమ్మునా, చతుబ్భి ఠానేహి విసేసమజ్ఝగా;

ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చ, ఖిడ్డారతిం పచ్చనుభోమనప్పకం.

౩౨౩. ‘‘సుతం ను తం భాసతి యం అయం లతా, యం నో అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో;

పతినో కిరమ్హాకం విసిట్ఠ నారీనం, గతీ చ తాసం పవరా చ దేవతా.

౩౨౪. ‘‘పతీసు ధమ్మం పచరామ సబ్బా, పతిబ్బతా యత్థ భవన్తి ఇత్థియో;

పతీసు ధమ్మం పచరిత్వా సబ్బా, లచ్ఛామసే భాసతి యం అయం లతా.

౩౨౫. ‘‘సీహో యథా పబ్బతసానుగోచరో, మహిన్ధరం పబ్బతమావసిత్వా;

పసయ్హ హన్త్వా ఇతరే చతుప్పదే, ఖుద్దే మిగే ఖాదతి మంసభోజనో.

౩౨౬. ‘‘తథేవ సద్ధా ఇధ అరియసావికా, భత్తారం నిస్సాయ పతిం అనుబ్బతా;

కోధం వధిత్వా అభిభుయ్య మచ్ఛరం, సగ్గమ్హి సా మోదతి ధమ్మచారినీ’’తి. –

లతాయ విస్సజ్జనన్తి ఆహ.

౩౧౬. తత్థ లతా చ సజ్జా పవరా అచ్చిమతీ సుతాతి తాసం నామం. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. రాజవరస్సాతి చతున్నం మహారాజానం వరస్స సేట్ఠస్స దేవరాజస్స. సక్కస్స పరిచారికాతి అధిప్పాయో. రఞ్ఞోతి మహారాజస్స. తేనాహ ‘‘వేస్సవణస్స ధీతా’’తి, ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం, వచనవిపల్లాసో వా, ధీతరోతి అత్థో. రాజతి విజ్జోతతీతి రాజీ, రాజీతి మతా పఞ్ఞాతా రాజీమతీ, ఇదం తాసం సబ్బాసం విసేసనం. నామమేవ ఏతం ఏకిస్సా దేవతాయాతి కేచి, తేసం మతేన ‘‘పవరా’’తి సబ్బాసం విసేసనమేవ. ధమ్మగుణేహీతి ధమ్మియేహి ధమ్మతో అనపేతేహి గుణేహి, యథాభుచ్చగుణేహీతి అత్థో. సోభథాతి విరోచథ.

౩౧౭. పఞ్చేత్థ నారియోతి పఞ్చ యథావుత్తనామా దేవధీతరో ఏత్థ ఇమస్మిం హిమవన్తపదేసే. సీతోదకం ఉప్పలినిం సివం నదిన్తి అనోతత్తదహతో నిక్ఖన్తనదిముఖం సన్ధాయ వదతి. నచ్చిత్వా గాయిత్వాతి పితు వేస్సవణస్స ఆణాయ దేవసమాగమే తాహి కతస్స నచ్చగీతస్స వసేన వుత్తం. సుతా లతం బ్రవీతి సుతా దేవధీతా లతం అత్తనో భగినిం కథేసి. ‘‘సుతా లతం బ్రవు’’న్తిపి పఠన్తి, సుతా ధీతరో వేస్సవణస్స మహారాజస్స లతం కథేసున్తి అత్థో.

౩౧౮. తిమిరతమ్బక్ఖీతి నిచులకేసరభాససదిసేహి తమ్బరాజీహి సమన్నాగతక్ఖి. నభేవ సోభనేతి నభం వియ సోభమానే, సరదసమయే అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిముత్తం నభం వియ సువిసుద్ధఙ్గపచ్చఙ్గతాయ విరాజమానేతి అత్థో. అథ వా నభేవాతి నభే ఏవ, సముచ్చయత్థో ఏవ-సద్దో, ఆకాసట్ఠవిమానేసు హిమవన్తయుగన్ధరాదిభూమిపటిబద్ధట్ఠానేసు చాతి సబ్బత్థేవ సోభమానేతి అత్థో. కేన కతోతి కేన కీదిసేన పుఞ్ఞేన నిబ్బత్తితో. యసోతి పరివారసమ్పత్తి కిత్తిసద్దో చ. కిత్తిసద్దగ్గహణేన చ కిత్తిసద్దహేతుభూతా గుణా గయ్హన్తి.

౩౧౯. పతినో పియతరాతి సామినో పియతరా సామివల్లభా. తేనస్సా సుభగతం దస్సేతి. విసిట్ఠకల్యాణితరస్సూ రూపతోతి రూపసమ్పత్తియా విసిట్ఠా ఉత్తమా కల్యాణితరా సున్దరతరా, అస్సూతి నిపాతమత్తం. ‘‘విసిట్ఠకల్యాణితరాసి రూపతో’’తి చ పఠన్తి. పదక్ఖిణాతి పకారేహి, విసేసేన వా దక్ఖిణా కుసలా. నచ్చనగీతవాదితేతి ఏత్థ నచ్చనాతి విభత్తిలోపో కతో, నచ్చే చ గీతే చ వాదితే చాతి అత్థో. నరనారిపుచ్ఛితాతి దేవపుత్తేహి దేవధీతాహి చ ‘‘కహం లతా, కిం కరోతి లతా’’తి రూపదస్సనత్థఞ్చేవ సిప్పదస్సనత్థఞ్చ పుచ్ఛితా.

౩౨౧. నిచ్చం కాయేన అసంసట్ఠతాయ దేవో వియ రమేతి, దుతియో వరోతి వా దేవరో, భత్తు కనిట్ఠభాతా, సహ దేవరేనాతి సదేవరం. సస్సు చ ససురో చ ససురా, సహ ససురేహీతి సస్ససురం. సహ దాసేహి దాసీహి చాతి సదాసకం పతిమాభిరాధయిన్తి సమ్బన్ధో. తమ్హి కతోతి తమ్హి కులే, కాలే వా సుణిసాకాలే కతో యసో తన్నిబ్బత్తకపుఞ్ఞస్స నిబ్బత్తనేనాతి అధిప్పాయో. మమాతి ఇదం ‘‘కతో’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘మయా’’తి పరిణామేతబ్బం.

౩౨౨. చతుబ్భి ఠానేహీతి చతూహి కారణేహి, చతూసు వా ఠానేసు నిమిత్తభూతేసు. విసేసమజ్ఝగాతి అఞ్ఞాహి అతిసయం అధిగతా. ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చాతి ‘‘చతూహి ఠానేహీ’’తి వుత్తానం సరూపతో దస్సనం. ఆయుఆదయో ఏవ హిస్సా అఞ్ఞాహి విసిట్ఠసభావతాయ విసేసా తస్సా తథా సమ్భావనావసేన గహేతబ్బతాయ హేతుభావతో ‘‘ఠాన’’న్తి చ వుత్తం. విసేసమజ్ఝగా. కీదిసం? ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖఞ్చ బలఞ్చాతి యోజనా.

౩౨౩. సుతం ను తం భాసతి యం అయం లతాతి అయం లతా అమ్హాకం జేట్ఠభగినీ యం భాసతి, తం తుమ్హేహి సుతం ను కిం అసుత’’న్తి ఇతరా తిస్సో భగినియో పుచ్ఛతి. యం నోతి యం అమ్హాకం సంసయితం. నోతి నిపాతమత్తం, పున నోతి అమ్హాకం, అవధారణే వా ‘‘న నో సమం అత్థీ’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) వియ, తేన అకిత్తయియేవ, అవిపరీతం బ్యాకాసియేవాతి అత్థో. పతినో కిరమ్హాకం విసిట్ఠ నారీనం, గతీ చ తాసం పవరా చ దేవతాతి అనత్థతో పాలనతో పతినో సామికా నా అమ్హాకం నారీనం ఇత్థీనం విసిట్ఠా గతి చ తాసం పటిసరణఞ్చ, తాసం మాతుగామానం సరణతో పవరా ఉత్తమా దేవతా చ సమ్మదేవ ఆరాధితా సమ్పతి ఆయతిఞ్చ హితసుఖావహాతి అత్థో.

౩౨౪. పతీసు ధమ్మం పచరామ సబ్బాతి సబ్బావ మయం పతీసు అత్తనో సామికేసు పుబ్బుట్ఠానాదికం చరితబ్బధమ్మం పచరామ. యత్థాతి యం నిమిత్తం, యస్మిం వా పతీసు చరితబ్బధమ్మే చరియమానే ఇత్థియో పతిబ్బతా నామ భవన్తి. లచ్ఛామసే భాసతి యం అయం లతాతి అయం లతా యం సమ్పత్తిం ఏతరహి లభతీతి భాసతి, తం సమ్పత్తిం పతీసు ధమ్మం పచరిత్వాతి లభిస్సామ.

౩౨౫. పబ్బతసానుగోచరోతి పబ్బతవనసణ్డచారీ. మహిన్ధరం పబ్బతమావసిత్వాతి మహిం ధారేతీతి మహిన్ధరనామకం పబ్బతం అచలం ఆవసిత్వా అధివసిత్వా, తత్థ వసన్తోతి అత్థో. ‘‘ఆవసిత్వా’’తి హి పదం అపేక్ఖిత్వా భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా. ఖుద్దేతి బలవసేననిహీనే పమాణతో పన మహన్తే హత్థిఆదికేపి మిగే సో హన్తియేవ.

౩౨౬. తథేవాతి గాథాయ అయం ఉపమాసంసన్దనేన సద్ధిం అత్థయోజనా – యథా సీహో అత్తనో నివాసగోచరట్ఠానభూతం పబ్బతం నిస్సాయ వసన్తో అత్తనో యథిచ్ఛితమత్థం సాధేతి, ఏవమేవ సా సద్ధా పసన్నా అరియసావికా ఘాసచ్ఛాదనాదీహి భరణతో పోసనతో భత్తారం పతిం సామికం నిస్సాయ వసన్తీ సబ్బత్థాపి పతిఅనుకూలతాసఙ్ఖాతేన వతేన తం అనుబ్బతా పరిజనాదీసు ఉప్పజ్జనకం కోధం వధిత్వా పజహిత్వా పరిగ్గహవత్థూసు ఉప్పజ్జనకం మచ్ఛేరం అభిభుయ్య అభిభవిత్వా అనుప్పాదేత్వా పతిబ్బతాధమ్మస్స చ ఉపాసికాధమ్మస్స చ సమ్మదేవ చరణతో ధమ్మచారినీ సా సగ్గమ్హి దేవలోకే మోదతి, పమోదం ఆపజ్జతీతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

లతావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. గుత్తిలవిమానవణ్ణనా

సత్తతన్తిం సుమధురన్తి గుత్తిలవిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవతి రాజగహే విహరన్తే ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దేవచారికం చరన్తో తావతింసభవనం గన్త్వా తత్థ పటిపాటియా ఠితేసు ఛత్తింసాయ విమానేసు ఛత్తింస దేవధీతరో పచ్చేకం అచ్ఛరాసహస్సపరివారా మహతిం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తియో దిస్వా తాహి పుబ్బే కతకమ్మం ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేనా’’తిఆదీహి తీహి గాథాహి పటిపాటియా పుచ్ఛి. తాపి తస్స పుచ్ఛానన్తరం ‘‘వత్థుత్తమదాయికా నారీ’’తిఆదినా బ్యాకరింసు. అథ థేరో తతో మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. తం సుత్వా భగవా ‘‘మోగ్గల్లాన, తా దేవతా న కేవలం తయా ఏవ పుచ్ఛితా ఏవం బ్యాకరింసు, అథ ఖో పుబ్బే మయాపి పుచ్ఛితా ఏవమేవ బ్యాకరింసూ’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం అత్తనో గుత్తిలాచరియం కథేసి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గన్ధబ్బకులే నిబ్బత్తిత్వా గన్ధబ్బసిప్పే పరియోదాతసిప్పతాయ తిమ్బరునారదసదిసో సబ్బదిసాసు పాకటో పఞ్ఞాతా ఆచరియో అహోసి నామేన గుత్తిలో నామ. సో అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేసి. తస్స సిప్పనిప్ఫత్తిం సుత్వా ఉజ్జేనివాసీ ముసిలో నామ గన్ధబ్బో ఉపగన్త్వా తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి చ వుత్తే ‘‘తుమ్హాకం సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హితు’’న్తి ఆహ. గుత్తిలాచరియో తం ఓలోకేత్వా లక్ఖణకుసలతాయ ‘‘అయం పురిసో విసమజ్ఝాసయో కక్ఖళో ఫరుసో అకతఞ్ఞూ భవిస్సతి, న సఙ్గహేతబ్బో’’తి సిప్పుగ్గహణత్థం ఓకాసం నాకాసి. సో తస్స మాతాపితరో పయిరుపాసిత్వా తేహి యాచాపేసి. గుత్తిలాచరియో మాతాపితూహి నిప్పీళియమానో ‘‘గరువచనం అలఙ్ఘనీయ’’న్తి తస్స సిప్పం పట్ఠపేత్వా విగతమచ్ఛరియతాయ కారుణికతాయ చ ఆచరియముట్ఠిం అకత్వా అనవసేసతో సిప్పం సిక్ఖాపేసి.