౫. భద్దిత్థివిమానవణ్ణనా

నీలా పీతా చ కాళా చాతి భద్దిత్థివిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన చ సమయేన కిమిలనగరే రోహకో నామ గహపతిపుత్తో అహోసి సద్ధో పసన్నో సీలాచారసమ్పన్నో. తస్మింయేవ చ నగరే తేన సమానమహాభోగే కులే ఏకా దారికా అహోసి సద్ధా పసన్నా పకతియాపి భద్దతాయ భద్దాతి నామేన. అథ రోహకస్స మాతాపితరో తం కుమారిం వారేత్వా తాదిసే కాలే తం ఆనేత్వా ఆవాహవివాహం అకంసు. తే ఉభోపి సమగ్గవాసం వసన్తి. సా అత్తనో ఆచారసమ్పత్తియా ‘‘భద్దిత్థీ’’తి తస్మిం నగరే పాకటా పఞ్ఞాతా అహోసి.

తేన చ సమయేన ద్వే అగ్గసావకా పఞ్చసతపఞ్చసతభిక్ఖుపరివారా జనపదచారికం చరన్తా కిమిలనగరం పాపుణింసు. రోహకో తేసం తత్థ గతభావం ఞత్వా సోమనస్సజాతో థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా దుతియదివసే పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సపరివారే తే సన్తప్పేత్వా సపుత్తదారో తేహి దేసితం ధమ్మదేసనం సుత్వా తేసం ఓవాదే పతిట్ఠహన్తో సరణాని గణ్హి, పఞ్చ సీలాని సమాదియి. భరియా పనస్స అట్ఠమీచాతుద్దసీపన్నరసీపాటిహారియపక్ఖేసు ఉపోసథం ఉపవసి, విసేసతో సీలాచారసమ్పన్నా అహోసి దేవతాహి చ అనుకమ్పితా. తాయ ఏవ చ దేవతానుకమ్పాయ అత్తనో ఉపరి పతితం మిచ్ఛాపవాదం నిరంకత్వా సువిసుద్ధసీలాచారతాయ అతివియ లోకే పత్థటయసా అహోసి.

సా హి సయం కిమిలనగరే ఠితా అత్తనో సామికస్స వణిజ్జావసేన తక్కసిలాయం వసన్తస్స, ఉస్సవదివసే సహాయేహి ఉస్సాహితస్స నక్ఖత్తకీళాచిత్తే ఉప్పన్నే ఘరదేవతాయ అత్తనో దిబ్బానుభావేన తం తత్థ నేత్వా సామికేన సహ యోజితా తేనేవ సమాగమేన పతిట్ఠితగబ్భా హుత్వా దేవతాయ కిమిలనగరం పటినీతా, అనుక్కమేన గబ్భినిభావే పాకటే జాతే సస్సుఆదీహి ‘‘అతిచారినీ’’తి ఆసఙ్కితా, తాయ ఏవ దేవతాయ అత్తనో ఆనుభావేన గఙ్గామహోఘే కిమిలనగరం ఓత్థరన్తే వియ ఉపట్ఠాపితే అత్తనో పతిబ్బతాభావసంసూచకేన సచ్చాధిట్ఠానపుబ్బకేన సపథేన వాతవేగసముట్ఠితవీచిజాలం గఙ్గామహోఘం అత్తనో ఉపరి ఆపతితం ఆయస్సఞ్చ నివత్తేత్వా, సామికేన సమాగతాపి తేన పుబ్బే సస్సుఆదీహి వియ ఆసఙ్కితా తక్కసిలాయం తేన దిన్నం నామముద్దితం సఞ్ఞాణఞ్చ అప్పేన్తీ, తం ఆసఙ్కం నిరంకత్వా భత్తునో ఞాతిజనస్స చ మహాజనస్స చ సమ్భావనీయా జాతా. తేన వుత్తం ‘‘సువిసుద్ధసీలాచారతాయ అతివియ లోకే పత్థటయసా అహోసీ’’తి.

సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా తావతింసభవనే ఉప్పన్నా. అథ భగవతి సావత్థితో తావతింసభవనం గన్త్వా పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం నిసిన్నే, దేవపరిసాయ చ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నాయ భద్దిత్థీపి ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ భగవా దససహస్సిలోకధాతూసు సన్నిపతితాయ దేవబ్రహ్మపరిసాయ మజ్ఝే తాయ దేవతాయ కతపుఞ్ఞకమ్మం పుచ్ఛన్తో –

౨౦౬. ‘‘నీలా పీతా చ కాళా చ, మఞ్జిట్ఠా అథ లోహితా;

ఉచ్చావచానం వణ్ణానం, కిఞ్జక్ఖపరివారితా.

౨౦౭. ‘‘మన్దారవానం పుప్ఫానం, మాలం ధారేసి ముద్ధని;

నయిమే అఞ్ఞేసు కాయేస, రుక్ఖా సన్తి సుమేధసే.

౨౦౮. ‘‘కేన కాయం ఉపపన్నా, తావతింసం యసస్సినీ;

దేవతే పుచ్ఛితాచిక్ఖ, కిస్స కమ్మస్సిదం ఫల’’న్తి. – ఆహ;

౨౦౬-౭. తత్థ నీలా పీతా చ కాళా చ, మఞ్జిట్ఠా అథ లోహితాతి ఏత్థ చ-సద్దో వుత్తత్థసముచ్చయో, సో నీలా చ పీతా చాతిఆదినా పచ్చేకం యోజేతబ్బో. అథాతి అఞ్ఞత్థే నిపాతో. తేన ఓదాతాదికే అవుత్తవణ్ణే సఙ్గణ్హాతి. ఇతి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో వేదితబ్బో. చ-సద్దో వా అవుత్తత్థసముచ్చయో. అథాతి ఇతి-సద్దత్థే నిపాతో. ఉచ్చావచానం వణ్ణానన్తి ఏత్థ ఉచ్చావచానన్తి విభత్తియా అలోపో దట్ఠబ్బో, ఉచ్చావచవణ్ణానం నానావిధవణ్ణానన్తి అత్థో. వణ్ణానన్తి వా వణ్ణవన్తానం. కిఞ్జక్ఖపరివారితాతి కిఞ్జక్ఖేహి పరివారితానం. సామిఅత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – నీలా చ పీతా చ కాళా చ మఞ్జిట్ఠా చ లోహితా చ అథ అఞ్ఞే ఓదాతాదయో చాతి ఇమేసం వసేన ఉచ్చావచవణ్ణానం తథాభూతేహియేవ కిఞ్జక్ఖేహి కేసరేహి పరివారితానం విచిత్తసణ్ఠానాదితాయ వా ఉచ్చావచానం యథావుత్తవణ్ణవన్తానం మన్దారవరుక్ఖసమ్భూతతాయ మన్దారవానం పుప్ఫానం మాలం తేహి కతం మాలాగుణం త్వం దేవతే అత్తనో సీసే ధారేసి పిళన్ధసీతి.

యతో రుక్ఖతో తాని పుప్ఫాని, తేసం విసేసవణ్ణతాయ అనఞ్ఞసాధారణతం దస్సేతుం ‘‘నయిమే అఞ్ఞేసు కాయేసు, రుక్ఖా సన్తి సుమేధసే’’తి వుత్తం. తత్థ ఇమేతి యథావుత్తవణ్ణసణ్ఠానాదియుత్తా పుప్ఫవన్తో రుక్ఖా న సన్తీతి యోజనా. కాయేసూతి దేవనికాయేసు. సుమేధసేతి సున్దరపఞ్ఞే.

తత్థ నీలాతి ఇన్దనీలమహానీలాదిమణిరతనానం వసేన నీలోభాసా. పీతాతి పుప్ఫరాగకక్కేతనపులకాదిమణిరతనానఞ్చేవ సిఙ్గీసువణ్ణస్స చ వసేన పీతోభాసా. కాళాతి అస్మకఉపలకాదిమణిరతనానం వసేన కణ్హోభాసా. మఞ్జిట్ఠాతి జోతిరసగోముత్తకగోమేదకాదిమణిరతనానం వసేన మఞ్జిట్ఠోభాసా. లోహితాతి పదుమరాగలోహితఙ్కపవాళరతనాదీనం వసేన లోహితోభాసా. కేచి పన నీలాదిపదాని ‘‘రుక్ఖా’’తి ఇమినా ‘‘నీలా రుక్ఖా’’తిఆదినా యోజేత్వా వదన్తి. రుక్ఖాపి హి నీలాదివణ్ణేహి పుప్ఫేహి సఞ్ఛన్నత్తా నీలాదియోగతో నీలాదివోహారం లభన్తీతి తేహి ‘‘నీలా…పే… లోహితా…పే… నయిమే అఞ్ఞేసు కాయేసు రుక్ఖా సన్తి సుమేధసేతి, యతో త్వం ఉచ్చావచానం వణ్ణానం కిఞ్జక్ఖపరివారితానం మన్దారవానం పుప్ఫానం మాలం ధారేసీ’’తి యోజనా కాతబ్బా. తత్థ యథాదిట్ఠే వణ్ణవిసేసయుత్తే పుప్ఫే కిత్తేత్వా తేసం అసాధారణభావదస్సనేన రుక్ఖానం ఆవేనికభావదస్సనం పఠమనయో, రుక్ఖానం అసాధారణభావదస్సనేన పుప్ఫానం ఆవేనికభావదస్సనం దుతియనయో. పఠమనయే వణ్ణాదయో సరూపేన గహితా, దుతియనయే నిస్సయముఖేనాతి అయమేతేసం విసేసో.

౨౦౮. కేనాతి కేన పుఞ్ఞకమ్మేన, కాయం తావతింసన్తి యోజనా. పుచ్ఛితాచిక్ఖాతి పుచ్ఛితా త్వం ఆచిక్ఖ కథేహి.

ఏవం భగవతా పుచ్ఛితా సా దేవతా ఇమాహి గాథాహి బ్యాకాసి –

౨౦౯. ‘‘భద్దిత్థికాతి మం అఞ్ఞంసు, కిమిలాయం ఉపాసికా;

సద్ధా సీలేన సమ్పన్నా, సంవిభాగరతా సదా.

౨౧౦. ‘‘అచ్ఛాదనఞ్చ భత్తఞ్చ, సేనాసనం పదీపియం;

అదాసిం ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా.

౨౧౧. ‘‘చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం, యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీ;

పాటిహారియపక్ఖఞ్చ, అట్ఠఙ్గసుసమాగతం.

౨౧౨. ‘‘ఉపోసథం ఉపవసిస్సం, సదా సీలేసు సంవుతా;

సఞ్ఞమా సంవిభాగా చ, విమానం ఆవసామహం.

౨౧౩. ‘‘పాణాతిపాతా విరతా, ముసావాదా చ సఞ్ఞతా;

థేయ్యా చ అతిచారా చ, మజ్జపానా చ ఆరకా.

౨౧౪. ‘‘పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా, అరియసచ్చాన కోవిదా;

ఉపాసికా చక్ఖుమతో, అప్పమాదవిహారినీ;

కతావాసా కతకుసలా తతో చుతా, సయంపభా అనువిచరామి నన్దనం.

౨౧౫. ‘‘భిక్ఖూ చాహం పరమహితానుకమ్పకే, అభోజయిం తపస్సియుగం మహామునిం;

కతావాసా కతకుసలా తతో చుతా, సయంపభా అనువిచరామి నన్దనం.

౨౧౬. ‘‘అట్ఠఙ్గికం అపరిమితం సుఖావహం, ఉపోసథం సతతముపావసిం అహం;

కతావాసా కతకుసలా తతో చుతా, సయంపభా అనువిచరామి నన్దన’’న్తి.

౨౦౯-౨౧౪. తత్థ భద్దిత్థికాతి మం అఞ్ఞంసు, కిమిలాయం ఉపాసికాతి ఆచారసమ్పత్తియా సచ్చకిరియాయ ఉబ్బత్తమానమహోఘనివత్తనేన అఖణ్డసీలాతి సఞ్జాతనిచ్ఛయా భద్దా సున్దరా అయం ఇత్థీ, తస్మా ‘‘భద్దిత్థికా ఉపాసికా’’తి చ మం కిమిలనగరవాసినో జానింసు. సద్ధా సీలేన సమ్పన్నాతిఆది హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

అపిచ ‘‘సద్ధా’’తి ఇమినా సద్ధాధనం, ‘‘సంవిభాగరతా, అచ్ఛాదనఞ్చ భత్తఞ్చ, సేనాసనం పదీపియం. అదాసిం ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా’’తి ఇమినా చాగధనం, ‘‘సీలేన సమ్పన్నా, చతుద్దసిం పఞ్చదసిం…పే… పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా’’తి ఇమినా సీలధనం హిరిధనం ఓత్తప్పధనఞ్చ, ‘‘అరియసచ్చాన కోవిదా’’తి ఇమినా సుతధనం పఞ్ఞాధనఞ్చ దస్సితన్తి సా అత్తనో సత్తవిధఅరియధనపటిలాభం. ‘‘ఉపాసికా చక్ఖుమతో…పే… అనువిచరామి నన్దన’’న్తి ఇమినా తస్స దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ ఆనిసంసం విభావేతి. తత్థ కతావాసాతి నిప్ఫాదితసుచరితావాసా. సుచరితకమ్మఞ్హి తదత్తే ఆయతిఞ్చ సుఖావాసహేతుతాయ ‘‘సుఖవిహారస్స ఆవాసో’’తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘కతకుసలా’’తి.

౨౧౫. పుబ్బే అనామసితఖేత్తవిసేసం అత్తనో దానమయం పుఞ్ఞం వత్వా ఇదాని తస్స ఆయతనగతతం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖూ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ భిక్ఖూతి అనవసేసభిన్నకిలేసతాయ భిక్ఖూ. పరమహితానుకమ్పకేతి పరమం అతివియ దిట్ఠధమ్మికాదినా హితేన అనుగ్గాహకే. అభోజయిన్తి పణీతేన భోజనేన భోజేసిం. తపస్సియుగన్తి ఉత్తమేన తపసా సబ్బకిలేసమలం తాపేత్వా సముచ్ఛిన్దిత్వా ఠితత్తా తపస్సిభూతం యుగం. మహామునిన్తి తతో ఏవ మహాఇసిభూతం, మహతో వా అత్తనో విసయస్స మహన్తేనేవ ఞాణేన ముననతో పరిచ్ఛిన్దనతో మహామునిం. సబ్బమేతం ద్వే అగ్గసావకే సన్ధాయ వదతి.

౨౧౬. అపరిమితం సుఖావహన్తి అనునాసికలోపం అకత్వా వుత్తం. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౫) వచనతో భగవతోపి వచనపథాతీతపరిమాణరహితసుఖనిబ్బత్తకం అత్తనో వా ఆనుభావేన అపరిమితసుఖావహం సుఖస్స ఆవహనకం. సతతన్తి సబ్బకాలం. తం తం ఉపోసథరక్ఖణదివసం అహాపేత్వా, తం తం వా ఉపోసథరక్ఖణదివసం అఖణ్డం కత్వా పరిపుణ్ణం కత్వా సతతం వా సబ్బకాలం సుఖావహన్తి యోజనా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

అథ భగవా మాతుదేవపుత్తప్పముఖానం దససహస్సిలోకధాతువాసీనం దేవబ్రహ్మసఙ్ఘానం తయో మాసే అభిధమ్మపిటకం దేసేత్వా మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా భద్దిత్థివిమానం భిక్ఖూనం దేసేసి. సా దేసనా సమ్పత్తపరిసాయ సాత్థికా అహోసీతి.

భద్దిత్థివిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.