౨. చిత్తలతావగ్గో
౧. దాసివిమానవణ్ణనా
దుతియవగ్గే అపి సక్కోవ దేవిన్దోతి దాసివిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవతి జేతవనే విహరన్తే సావత్థివాసీ అఞ్ఞతరో ఉపాసకో సమ్బహులేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం సాయన్హసమయం విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పరిసాయ వుట్ఠితాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ అహం, భన్తే, సఙ్ఘస్స చత్తారి నిచ్చభత్తాని దస్సామీ’’తి ఆహ. అథ నం భగవా తదనుచ్ఛవికం ధమ్మకథం కథేత్వా విస్సజ్జేసి. సో ‘‘మయా, భన్తే, సఙ్ఘస్స చత్తారి నిచ్చభత్తాని పఞ్ఞత్తాని. స్వే పట్ఠాయ అయ్యా మమ గేహం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి భత్తుద్దేసకస్స ఆరోచేత్వా అత్తనో గేహం గన్త్వా దాసియా తమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘తత్థ తయా నిచ్చకాలం అప్పమత్తాయ భవితబ్బ’’న్తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. పకతియావ సా సద్ధాసమ్పన్నా పుఞ్ఞకామా సీలవతీ, తస్మా దివసే దివసే కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ పణీతం అన్నపానం పటియాదేత్వా భిక్ఖూనం నిసీదనట్ఠానం సుసమ్మట్ఠం సుపరిభణ్డకం కత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖూ ఉపగతే తత్థ నిసీదాపేత్వా వన్దిత్వా గన్ధపుప్ఫధూపదీపేహి పూజేత్వా సక్కచ్చం పరివిసతి.
అథేకదివసం భిక్ఖూ కతభత్తకిచ్చే ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, ఇతో జాతిఆదిదుక్ఖతో పరిముత్తి హోతీ’’తి. భిక్ఖూ తస్సా సరణాని చ పఞ్చ సీలాని చ దత్వా కాయసభావం పకాసేత్వా పటికూలమనసికారే నియోజేసుం, అపరే అనిచ్చతాపటిసంయుత్తం ధమ్మకథం కథేసుం. సా సోళస వస్సాని సీలం రక్ఖన్తీ అన్తరన్తరా యోనిసో మనసికరోన్తీ ఏకదివసం ధమ్మస్సవనసప్పాయం లభిత్వా ఞాణస్స చ పరిపక్కత్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛాకాసి. సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో వల్లభా పరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి. సా సట్ఠితూరియసహస్సేహి పరిచరియమానా అచ్ఛరాసతసహస్సపరివుతా మహన్తం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తీ పముదా మోదమానా సపరివారా ఉయ్యానాదీసు విచరతి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దిస్వా –
౧౫౭. ‘‘అపి సక్కోవ దేవిన్దో, రమ్మే చిత్తలతావనే;
సమన్తా అనుపరియాసి, నారీగణపురక్ఖతా;
ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.
౧౫౮. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;
ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.
౧౫౯. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే,
మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;
కేనాసి ఏవం జలితానుభావా,
వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. – పుచ్ఛి;
౧౬౦. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;
పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.
౧౬౧. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, దాసీ అహోసిం పరపేస్సియా కులే.
౧౬౨. ‘‘ఉపాసికా చక్ఖుమతో, గోతమస్స యసస్సినో;
తస్సా మే నిక్కమో ఆసి, సాసనే తస్స తాదినో.
౧౬౩. ‘‘కామం భిజ్జతుయం కాయో, నేవ అత్థేత్థ సణ్ఠనం;
సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం, మగ్గో సోవత్థికో సివో.
౧౬౪. ‘‘అకణ్టకో అగహనో, ఉజు సబ్భి పవేదితో;
నిక్కమస్స ఫలం పస్స, యథిదం పాపుణిత్థికా.
౧౬౫. ‘‘ఆమన్తనికా రఞ్ఞోమ్హి, సక్కస్స వసవత్తినో;
సట్ఠి తూరియసహస్సాని, పటిబోధం కరోన్తి మే.
౧౬౬. ‘‘ఆలమ్బో గగ్గరో భీమో, సాధువాదీ చ సంసయో;
పోక్ఖరో చ సుఫస్సో చ, వీణామోక్ఖా చ నారియో.
౧౬౭. ‘‘నన్దా చేవ సునన్దా చ, సోణదిన్నా సుచిమ్హితా;
అలమ్బుసా మిస్సకేసీ చ, పుణ్డరీకాతి దారుణీ.
౧౬౮. ‘‘ఏణీఫస్సా సుఫస్సా చ, సుభద్దా ముదువాదినీ;
ఏతా చఞ్ఞా చ సేయ్యాసే, అచ్ఛరానం పబోధికా.
౧౬౯. ‘‘తా మం కాలేనుపాగన్త్వా, అభిభాసన్తి దేవతా;
హన్ద నచ్చామ గాయామ, హన్ద తం రమయామసే.
౧౭౦. ‘‘నయిదం అకతపుఞ్ఞానం, కతపుఞ్ఞానమేవిదం;
అసోకం నన్దనం రమ్మం, తిదసానం మహావనం.
౧౭౧. ‘‘సుఖం అకతపుఞ్ఞానం, ఇధ నత్థి పరత్థ చ;
సుఖఞ్చ కతపుఞ్ఞానం, ఇధ చేవ పరత్థ చ.
౧౭౨. ‘‘తేసం సహబ్యకామానం, కత్తబ్బం కుసలం బహుం;
కతపుఞ్ఞా హి మోదన్తి, సగ్గే భోగసమఙ్గినో’’తి. – దేవతా విస్సజ్జేసి;
౧౫౭. తత్థ అపి సక్కోవ దేవిన్దోతి అపిసద్దో సమ్భావనాయం, ఇవసద్దో ఇకారలోపం కత్వా వుత్తో ఉపమాయం, తస్మా యథా నామ సక్కో దేవానమిన్దోతి అత్థో. సక్కసమభావో తిస్సా దేవతాయ పరివారసమ్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తో. కేచి ‘‘అపీతి నిపాతమత్త’’న్తి వదన్తి. చిత్తలతావనేతి చిత్తాయ నామ దేవధీతాయ పుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తే, చిత్తానం వా విచిత్తపుప్ఫఫలాదివిసేసయుత్తానం సన్తానకవల్లిఆదీనం తత్థ యేభుయ్యతాయ చిత్తలతావనన్తి లద్ధనామే దేవుయ్యానే.
౧౬౧. పరపేస్సియాతి పరేసం కులే తస్మిం తస్మిం కిచ్చే పేసనియా, పరేసం వేయ్యావచ్చకారీతి అత్థో.
౧౬౨. తస్సా మే నిక్కమో ఆసి, సాసనే తస్స తాదినోతి తస్సా దాసియాపి సమానాయ పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమతో బుద్ధస్స భగవతో ఉపాసికా హుత్వా సోళస వస్సాని సీలం రక్ఖన్తియా కమ్మట్ఠానఞ్చ మనసి కరోన్తియా మనసికారానుభావేన మే మయ్హం ఉప్పజ్జమానే సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మసఙ్ఖాతే ఇట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణసమ్పత్తియా తాదినో సత్థు సాసనే తప్పరియాపన్నోయేవ సంకిలేసపక్ఖతో నిక్కమనేన ‘‘నిక్కమో’’తి లద్ధనామో సమ్మావాయామో ఆసి అహోసి ఉప్పజ్జి.
౧౬౩-౪. తస్స పన నిక్కమస్స పుబ్బభాగస్స పవత్తాకారం దస్సేతుం ‘‘కామం భిజ్జతుయం కాయో, నేవ అత్థేత్థ సణ్ఠనన్తి వుత్తం. తస్సత్థో – యదిపి మే అయం కాయో భిజ్జతు వినస్సతు, తత్థ కిఞ్చిమత్తమ్పి అపేక్ఖం అకరోన్తీ ఏత్థ ఏతస్మిం కమ్మట్ఠానానుయోగే నేవ అత్థి, మే వీరియస్స సణ్ఠనం సిథిలీకరణన్తి వీరియం సముత్తేజేన్తీ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేసిన్తి.
ఇదాని తథా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా పటిలద్ధగుణం దస్సేన్తీ –
‘‘సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం, మగ్గో సోవత్థికో సివో;
అకణ్టకో అగహనో, ఉజు సబ్భి పవేదితో;
నిక్కమస్స ఫలం పస్స, యథిదం పాపుణిత్థికా’’తి. – ఆహ;
తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యో నిచ్చసీలవసేన సమాదిన్నానం పఞ్చన్నం సిక్ఖాపదానం సిక్ఖాకోట్ఠాసానం ఉపనిస్సయభావేన లద్ధత్తా తేసం పరిపూరితత్తా చ సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం సమ్బన్ధీభూతో, యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నో, తస్స సబ్బాకారేన సోత్థిభావసమ్పాదనతో సున్దరత్థభావతో చ సోవత్థికో సోత్థికో, సంకిలేసధమ్మేహి అనుపద్దుతత్తా ఖేమప్పత్తిహేతుతాయ చ సివో, రాగకణ్టకాదీనం అభావేన అకణ్టకో, కిలేసదిట్ఠిదుచ్చరితగహనసముచ్ఛేదనతో అగహనో, సబ్బజిమ్హవఙ్కకుటిలభావాపగమహేతుతాయ ఉజు, బుద్ధాదీహి సప్పురిసేహి పకాసితత్తా సబ్భి పవేదితో అరియమగ్గో, తం యథా యేన ఉపాయభూతేన ఇత్థికా ద్వఙ్గులబహలబుద్ధికాపి సమానా పాపుణిం, తస్స నిక్కమస్స యథావుత్తవీరియస్స ఇదం ఫలం పస్సాతి సక్కం ఆలపతి.
౧౬౫. ఆమన్తనికా రఞ్ఞోమ్హి, సక్కస్స వసవత్తినోతి సయంవసీభావేన వత్తనతో, ద్వీసు దేవలోకేసు అత్తనో వసం ఇస్సరియం వత్తేతీతి వా వసవత్తీ, తస్స వసవత్తినో సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఆమన్తనికా ఆలాపసల్లాపయోగ్గా, కీళనకాలే వా తేన ఆమన్తేతబ్బా అమ్హి, నిక్కమస్స వీరియస్స ఫలం పస్సాతి యోజనా. ఆతతవితతాదిభేదేన పఞ్చ తూరియఙ్గాని ద్వాదసహి పాణిభాగేహి ఏకతో పవజ్జమానాని సట్ఠి హోన్తి, తాని పన సహస్సమత్తాని పయిరుపాసనవసేన ఉపట్ఠితాని సన్ధాయాహ ‘‘సట్ఠి తూరియసహస్సాని, పటిబోధం కరోన్తి మే’’తి. తత్థ పటిబోధన్తి పీతిసోమనస్సానం పబోధనం.
౧౬౬-౮. ఆలమ్బోతిఆది తూరియవాదకానం దేవపుత్తానం ఏకదేసతో నామగ్గహణన్తి వదన్తి, తూరియానం పనేతం నామగ్గహణం. వీణామోక్ఖాదికా దేవధీతా. సుచిమ్హితాతి సుద్ధమిహితా, నామమేవ వా ఏతం. ముదువాదినీతి ముదునావ వదతీతి ముదువాదినీ, ముదుకం అతివియ వాదనసీలా, నామమేవ వా. సేయ్యాసేతి సేయ్యతరా. అచ్ఛరానన్తి అచ్ఛరాసు సఙ్గీతే పాసంసతరా. పబోధికాతి పబోధనకరా.
౧౬౯. కాలేనాతి యుత్తప్పత్తకాలేన. అభిభాసన్తీతి అభిముఖా, అభిరతా వా హుత్వా భాసన్తి. యథా చ భాసన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘హన్ద నచ్చామ గాయామ, హన్ద తం రమయామసే’’తి వుత్తం.
౧౭౦. ఇదన్తి ఇదం మయా లద్ధట్ఠానం. అసోకన్తి ఇట్ఠకన్తపియమనాపానంయేవ రూపాదీనం సమ్భవతో విసోకం. తతో ఏవ సబ్బకాలం పమోదసంవద్ధనతో నన్దనం. తిదసానం మహావనన్తి తావతింసదేవానం మహన్తం మహనీయఞ్చ ఉయ్యానం.
౧౭౧. ఏవరూపా దిబ్బసమ్పత్తి నామ పుఞ్ఞకమ్మవసేనేవాతి ఓదిస్సకనయేన వత్వా పను అనోదిస్సకనయేన దస్సేన్తీ ‘‘సుఖం అకతపుఞ్ఞాన’’న్తి గాథమాహ.
౧౭౨. పున అత్తనా లద్ధస్స దిబ్బట్ఠానస్స పరేహి సాధారణకామతావసేన ధమ్మం కథేన్తీ ‘‘తేసం సహబ్యకామాన’’న్తి ఓసానగాథమాహ. తేసన్తి తావతింసదేవానం. సహబ్యకామానన్తి సహభావం ఇచ్ఛన్తేహి, కత్తుఅత్థే హి ఇదం సామివచనం. సహ వాతి పవత్తతీతి సహవో, తస్స భావో సహబ్యం యథా వీరస్స భావో వీరియన్తి.
ఏవం థేరో దేవతాయ అత్తనో పుఞ్ఞకమ్మే ఆవికతే తస్సా సపరివారాయ ధమ్మం దేసేత్వా దేవలోకతో ఆగన్త్వా తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా సదేవకస్స లోకస్స సాత్థికా అహోసీతి.
దాసివిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. లఖుమావిమానవణ్ణనా
అభిక్కన్తేన వణ్ణేనాతి లఖుమావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవతి బారాణసియం విహరన్తే కేవట్టద్వారం నామ బారాణసినగరస్స ఏకం ద్వారం, తస్స అవిదూరే నివిట్ఠగామోపి ‘‘కేవట్టద్వార’’న్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తత్థ లఖుమా నామ ఏకా ఇత్థీ సద్ధా పసన్నా బుద్ధిసమ్పన్నా తేన ద్వారేన పవిసన్తే భిక్ఖూ దిస్వా వన్దిత్వా అత్తనో గేహం నేత్వా కటచ్ఛుభిక్ఖం దత్వా తేనేవ పరిచయేన సద్ధాయ వడ్ఢమానాయ ఆసనసాలం కారేత్వా తత్థ పవిట్ఠానం భిక్ఖూనం ఆసనం ఉపనేతి, పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేతి. యఞ్చ ఓదనకుమ్మాసడాకాది అత్తనో గేహే విజ్జతి, తం భిక్ఖూనం దేతి. సా భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాయ సమాహితా హుత్వా విపస్సనాకమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తీ ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ న చిరస్సేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసభవనే మహతి విమానే నిబ్బత్తి, అచ్ఛరాసహస్సఞ్చస్సా పరివారో అహోసి. సా తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తీ పమోదమానా విచరతి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో దేవచారికం చరన్తో ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేనా’’తిఆదిగాథాహి పుచ్ఛీతి సబ్బం వుత్తనయమేవ. తేన వుత్తం –
౧౭౩. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;
ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.
౧౭౪. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;
ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.
౧౭౫. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;
కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.
౧౭౬. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;
పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.
౧౭౭. ‘‘కేవట్టద్వారా నిక్ఖమ్మ, అహు మయ్హం నివేసనం;
తత్థ సఞ్చరమానానం, సావకానం మహేసినం.
౧౭౮. ‘‘ఓదనం కుమ్మాసం డాకం, లోణసోవీరకఞ్చహం;
అదాసిం ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా.
౧౭౯. ‘‘చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం, యా చ పక్ఖస్స అట్ఠమీ;
పాటిహారియపక్ఖఞ్చ, అట్ఠఙ్గసుసమాగతం.
౧౮౦. ‘‘ఉపోసథం ఉపవసిస్సం, సదా సీలేసు సంవుతా;
సఞ్ఞమా సంవిభాగా చ, విమానం ఆవసామహం.
౧౮౧. ‘‘పాణాతిపాతా విరతా, ముసావాదా చ సఞ్ఞతా;
థేయ్యా చ అతిచారా చ, మజ్జపానా చ ఆరకా.
౧౮౨. ‘‘పఞ్చసిక్ఖాపదే రతా, అరియసచ్చాన కోవిదా;
ఉపాసికా చక్ఖుమతో, గోతమస్స యసస్సినో.
౧౮౩. ‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో…పే… వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.
మమ చ, భన్తే, వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దేయ్యాసి ‘‘లఖుమా నామ, భన్తే, ఉపాసికా భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. అనచ్ఛరియం ఖో పనేతం, భన్తే, యం మం భగవా అఞ్ఞతరస్మిం సామఞ్ఞఫలే బ్యాకరేయ్య. తం భగవా సకదాగామిఫలే బ్యాకాసీతి.
౧౭౭. తత్థ కేవట్టద్వారా నిక్ఖమ్మాతి కేవట్టద్వారతో నిక్ఖమనట్ఠానే.
౧౭౮. డాకన్తి తణ్డులేయ్యకాదిసాకబ్యఞ్జనం. లోణసోవీరకన్తి ధఞ్ఞరసాదీహి బహూహి సమ్భారేహి సమ్పాదేతబ్బం ఏకం పానకం. ‘‘ఆచామకఞ్జికలోణూదక’’న్తిపి వదన్తి.
పుచ్ఛావిస్సజ్జనావసానే సా థేరస్స ధమ్మదేసనాయ సకదాగామిఫలం పాపుణి. సేసం ఉత్తరావిధానే వుత్తనయానుసారేన ఏవ వేదితబ్బం.
లఖుమావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఆచామదాయికావిమానవణ్ణనా
పిణ్డాయ తే చరన్తస్సాతి ఆచామదాయికావిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన రాజగహే అఞ్ఞతరం కులం అహివాతరోగేన ఉపద్దుతం అహోసి. తత్థ సబ్బే జనా మతా ఠపేత్వా ఏకం ఇత్థిం. సా గేహం గేహగతఞ్చ సబ్బం ధనధఞ్ఞం ఛడ్డేత్వా మరణభయభీతా భిత్తిఛిద్దేన పలాతా అనాథా హుత్వా పరగేహం గన్త్వా తస్స పిట్ఠిపస్సే వసతి. తస్మిం గేహే మనుస్సా కరుణాయన్తా ఉక్ఖలిఆదీసు అవసిట్ఠం యాగుభత్తఆచామాదిం తస్సా దేన్తి. సా తం భుఞ్జిత్వా జీవికం కప్పేతి.
తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహాకస్సపో సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠితో ‘‘కం ను ఖో అహం అజ్జ ఆహారపటిగ్గహణేన అనుగ్గహేస్సామి, దుగ్గతితో చ దుక్ఖతో చ మోచేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో తం ఇత్థిం ఆసన్నమరణం నిరయసంవత్తనికఞ్చస్సా కమ్మం కతోకాసం దిస్వా ‘‘అయం మయి గతే అత్తనా లద్ధం ఆచామం దస్సతి, తేనేవ నిమ్మానరతిదేవలోకే ఉప్పజ్జిస్సతి, ఏవం నిరయూపపత్తితో మోచేత్వా హన్దాహం ఇమిస్సా సగ్గసమ్పత్తిం నిప్ఫాదేస్సామీ’’తి పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ తస్సా నివేసనట్ఠానాభిముఖో గచ్ఛతి. అథ సక్కో దేవానమిన్దో అఞ్ఞాతకవేసేన అనేకరసం అనేకసూపబ్యఞ్జనం దిబ్బాహారం ఉపనేసి. తం ఞత్వా థేరో ‘‘కోసియ, త్వం కతకుసలో, కస్మా ఏవం కరోసి, మా దుగ్గతానం కపణానం సమ్పత్తిం విలుమ్పీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా తస్సా ఇత్థియా పురతో అట్ఠాసి.
సా థేరం దిస్వా ‘‘అయం మహానుభావో థేరో, ఇమస్స దాతబ్బయుత్తకం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఇధ నత్థి, ఇదఞ్చ కిలిట్ఠభాజనగతం తిణచుణ్ణరజానుకిణ్ణం అలోణం సీతలం అప్పరసం ఆచామకఞ్జియమత్తం ఏదిసస్స దాతుం న ఉస్సహామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అతిచ్ఛథా’’తి ఆహ. థేరో ఏకపదనిక్ఖేపమత్తం అపసక్కిత్వా అట్ఠాసి. గేహవాసినో మనుస్సా భిక్ఖం ఉపనేసుం, థేరో న సమ్పటిచ్ఛతి. సా దుగ్గతిత్థీ ‘‘మమేవ అనుగ్గహత్థాయ ఇధాగతో, మమ సన్తకమేవ పటిగ్గహేతుకామో’’తి ఞత్వా పసన్నమానసా ఆదరజాతా తం ఆచామం థేరస్స పత్తే ఆకిరి. థేరో తస్సా పసాదసంవద్ధనత్థం భుఞ్జనాకారం దస్సేసి, మనుస్సా ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం. థేరో తత్థ నిసీదిత్వా తం ఆచామం భుఞ్జిత్వా పివిత్వా ఓనీతపత్తపాణీ అనుమోదనం కత్వా తం దుగ్గతిత్థిం ‘‘త్వం ఇతో తతియే అత్తభావే మమ మాతా అహోసీ’’తి వత్వా గతో. సా తేన థేరే అతిపసాదఞ్చ ఉప్పాదేత్వా తస్సా రత్తియా పఠమయామే కాలం కత్వా నిమ్మానరతీనం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జి. అథ సక్కో దేవరాజా తస్సా కాలకతభావం ఞత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో ఉప్పన్నా’’తి ఆవజ్జేన్తో తావతింసేసు అదిస్వా రత్తియా మజ్ఝిమయామే ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్సా నిబ్బత్తట్ఠానం పుచ్ఛన్తో –
౧౮౫. ‘‘పిణ్డాయ తే చరన్తస్స, తుణ్హీభూతస్స తిట్ఠతో;
దలిద్దా కపణా నారీ, పరాగారం అపస్సితా.
౧౮౬. ‘‘యా తే అదాసి ఆచామం, పసన్నా సేహి పాణిభి;
సా హిత్వా మానుసం దేహం, కం ను సా దిసతం గతా’’తి. –
ద్వే గాథా అభాసి.
౧౮౫. తత్థ పిణ్డాయాతి పిణ్డపాతత్థాయ. తుణ్హీభూతస్స తిట్ఠతోతి ఇదం పిణ్డాయ చరణాకారదస్సనం, ఉద్దిస్స తిట్ఠతోతి అత్థో. దలిద్దాతి దుగ్గతా. కపణాతి వరాకీ. ‘‘దలిద్దా’’తి ఇమినా తస్సా భోగపారిజుఞ్ఞం దస్సేతి, ‘‘కపణా’’తి ఇమినా ఞాతిపారిజుఞ్ఞం. పరాగారం అపస్సితాతి పరగేహం నిస్సితా, పరేసం ఘరే బహిపిట్ఠిఛదనం నిస్సాయ వసన్తీ.
౧౮౬. కం ను సా దిసతం గతాతి ఛసు కామదేవలోకేసు ఉప్పజ్జనవసేన కం నామ దిసం గతా. ఇతి సక్కో ‘‘థేరేన తథా కతానుగ్గహా ఉళారాయ దిబ్బసమ్పత్తియా భాగినీ, న చ దిస్సతీ’’తి హేట్ఠా ద్వీసు దేవలోకేసు అపస్సన్తో సంసయాపన్నో పుచ్ఛతి.
అథస్స థేరో –
౧౮౭. ‘‘పిణ్డాయ మే చరన్తస్స, తుణ్హీభూతస్స తిట్ఠతో;
దలిద్దా కపణా నారీ, పరాగారం అపస్సితా.
౧౮౮. ‘‘యా మే అదాసి ఆచామం, పసన్నా సేహి పాణిభి;
సా హిత్వా మానుసం దేహం, విప్పముత్తా ఇతో చుతా.
౧౮౯. ‘‘నిమ్మానరతినో నామ, సన్తి దేవా మహిద్ధికా;
తత్థ సా సుఖితా నారీ, మోదతాచామదాయికా’’తి. –
పుచ్ఛితనియామేనేవ పటివచనం దేన్తో తస్సా నిబ్బత్తట్ఠానం కథేసి.
౧౮౮. తత్థ విప్పముత్తాతి తతో మనుస్సదోభగ్గియతో పరమకారుఞ్ఞవుత్తితో విప్పముత్తా అపగతా.
౧౮౯. మోదతాచామదాయికాతి ఆచామమత్తదాయికా, సాపి నామ పఞ్చమే కామసగ్గే దిబ్బసమ్పత్తియా మోదతి, పస్స తావ ఖేత్తసమ్పత్తిఫలన్తి దస్సేతి.
పున సక్కో తస్సా దానస్స మహప్ఫలతం మహానిసంసతఞ్చ సుత్వా తం థోమేన్తో –
౧౯౦. ‘‘అహో దానం వరాకియా, కస్సపే సుప్పతిట్ఠితం;
పరాభతేన దానేన, ఇజ్ఝిత్థ వత దక్ఖిణా.
౧౯౧. ‘‘యా మహేసిత్తం కారేయ్య, చక్కవత్తిస్స రాజినో;
నారీ సబ్బఙ్గకల్యాణీ, భత్తు చానోమదస్సికా;
ఏతస్సాచామదానస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసిం.
౧౯౨. ‘‘సుతం నిక్ఖా సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;
సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఆముత్తమణికుణ్డలా;
ఏతస్సాచామదానస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం.
౧౯౩. ‘‘సతం హేమవతా నాగా, ఈసాదన్తా ఉరూళ్హవా;
సువణ్ణకచ్ఛా మితఙ్గా, హేమకప్పనవాససా;
ఏతస్సాచామదానస్స, కలం నాగచ్ఛన్తి సోళసిం.
౧౯౪. ‘‘చతున్నమపి దీపానం, ఇస్సరం యోధ కారయే;
ఏతస్సాచామదానస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసి’’న్తి. – ఆహ;
౧౯౦. తత్థ అహోతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. వరాకియాతి కపణియా. పరాభతేనాతి పరతో ఆనీతేన, పరేసం ఘరతో ఉచ్ఛాచరియాయ లద్ధేనాతి అత్థో. దానేనాతి దాతబ్బేన ఆచామమత్తేన దేయ్యధమ్మేన. ఇజ్ఝిత్థ వత దక్ఖిణాతి దక్ఖిణా దానం అహో నిప్ఫజ్జిత్థ, అహో మహప్ఫలా మహాజుతికా మహావిప్ఫారా అహువత్థాతి అత్థో.
౧౯౧. ఇదాని ‘‘ఇత్థిరతనాదీనిపి తస్స దానస్స సతభాగమ్పి సహస్సభాగమ్పి న ఉపేన్తీ’’తి దస్సేతుం ‘‘యా మహేసిత్తం కారేయ్యా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బఙ్గకల్యాణీతి ‘‘నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళీ నాచ్చోదాతా అతిక్కన్తా మానుసవణ్ణం అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణ’’న్తి ఏవం వుత్తేహి సబ్బేహి అఙ్గేహి కారణేహి, సబ్బేహి వా అఙ్గపచ్చఙ్గేహి కల్యాణీ సోభనా సున్దరా. భత్తు చానోమదస్సికాతి సామికస్స అలామకదస్సనా సాతిసయం దస్సనీయా పాసాదికా. ఏతస్సాచామదానస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసిన్తి ఏతస్స ఏతాయ దిన్నస్స ఆచామదానస్స ఫలం సోళసభాగం కత్వా తతో ఏకం భాగం పున సోళసభాగం కత్వా గహితభాగసఙ్ఖాతం సోళసిం కలం చక్కవత్తిరఞ్ఞో ఇత్థిరతనభావోపి నాగ్ఘతి నానుభోతి న పాపుణాతి. ‘‘సువణ్ణస్స పఞ్చదసధరణం నిక్ఖ’’న్తి వదన్తి, ‘‘సతధరణ’’న్తి అపరే.
౧౯౩. హేమవతాతి హిమవతి జాతా, హేమవతజాతికా వా. తే హి మహన్తా థామజవసమ్పన్నా చ హోన్తి. ఈసాదన్తాతి రథీసాసదిసదన్తా, థోకంయేవ అవనతదన్తాతి అత్థో. తేన విసాలకదాఠీభావం నివారేతి. ఉరూళ్హవాతి థామజవపరక్కమేహి బ్రూహన్తో, మహన్తం యుద్ధకిచ్చం వహితుం సమత్థాతి అత్థో. సువణ్ణకచ్ఛాతి హేమమయగీవేయ్యకపటిముక్కా. కచ్ఛసీసేన హి సబ్బం హత్థియోగ్గం వదతి. హేమకప్పనవాససాతి సువణ్ణఖచితగజత్థరణకఙ్కనాదిహత్థాలఙ్కారసమ్పన్నా.
౧౯౪. చతున్నమపి దీపానం ఇస్సరన్తి ద్విసహస్సపరిత్తదీపపరివారానం జమ్బుదీపాదీనం చతున్నం మహాదీపానం ఇస్సరియం. తేన సత్తరతనసముజ్జలం సకలం చక్కవత్తిసిరిం వదతి. యం పనేత్థ, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
ఇధ సక్కేన దేవరాజేన అత్తనా చ వుత్తం సబ్బం ఆయస్మా మహాకస్సపత్థేరో భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.
ఆచామదాయికావిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. చణ్డాలివిమానవణ్ణనా
చణ్డాలి వన్ద పాదానీతి చణ్డాలివిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవా రాజగహే విహరన్తో పచ్చూసవేలాయం బుద్ధాచిణ్ణం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ లోకం ఓలోకేన్తో అద్దస తస్మింయేవ నగరే చణ్డాలావసథే వసన్తిం ఏకం మహల్లికం చణ్డాలిం ఖీణాయుకం, నిరయసంవత్తనికఞ్చస్సా కమ్మం ఉపట్ఠితం. సో మహాకరుణాయ సముస్సాహితమానసో ‘‘సగ్గసంవత్తనికం కమ్మం కారేత్వా తేనస్సా నిరయూపపత్తిం నిసేధేత్వా సగ్గే పతిట్ఠాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసతి. తేన చ సమయేన సా చణ్డాలీ దణ్డం ఓలుబ్భ నగరతో నిక్ఖమన్తీ భగవన్తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా అభిముఖీ హుత్వా అట్ఠాసి. భగవాపి తస్సా గమనం నివారేన్తో వియ పురతో అట్ఠాసి. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో సత్థు చిత్తం ఞత్వా తస్సా చ ఆయుపరిక్ఖయం భగవతో వన్దనాయ తం నియోజేన్తో –
౧౯౫. ‘‘చణ్డాలి వన్ద పాదాని, గోతమస్స యసస్సినో;
తమేవ అనుకమ్పాయ, అట్ఠాసి ఇసిసత్తమో.
౧౯౬. ‘‘అభిప్పసాదేహి మనం, అరహన్తమ్హి తాదిని;
ఖిప్పం పఞ్జలికా వన్ద, పరిత్తం తవ జీవిత’’న్తి. – గాథాద్వయమాహ;
౧౯౫. తత్థ చణ్డాలీతి జాతిఆగతేన నామేన తం ఆలపతి. వన్దాతి అభివాదయ. పాదానీతి సదేవకస్స లోకస్స సరణాని చరణాని. తమేవ అనుకమ్పాయాతి తమేవ అనుగ్గణ్హనత్థం, అపాయూపపత్తితో నిసేధేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తాపనత్థన్తి అధిప్పాయో. అట్ఠాసీతి నగరమ్పి అపవిసిత్వా ఠితో. ఇసిసత్తమోతి లోకియసేక్ఖాసేక్ఖపచ్చేకబుద్ధఇసీహి ఉత్తమో ఉక్కట్ఠతమో, అథ వా బుద్ధఇసీనం విపస్సిఆదీనం సత్తమోతి ఇసిసత్తమో.
౧౯౬. అభిప్పసాదేహి మనన్తి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తి తవ చిత్తం పసాదేహి. అరహన్తమ్హి తాదినీతి ఆరకత్తా కిలేసానం, తేసంయేవ అరీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స అరానం హతత్తా, పచ్చయానం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావా చ అరహన్తే, ఇట్ఠాదీసు తాదిభావప్పత్తియా తాదిమ్హి. ఖిప్పం పఞ్జలికా వన్దాతి సీఘంయేవ పగ్గహితఅఞ్జలికా హుత్వా వన్దస్సు. కస్మాతి చే? పరిత్తం తవ జీవితన్తి, ఇదానేవ భిజ్జనసభావత్తా పరిత్తం అతిఇత్తరం.
ఇతి థేరో గాథాద్వయేన భగవతో గుణే పకిత్తేన్తో అత్తనో ఆనుభావే ఠత్వా తస్సా చ ఖీణాయుకతావిభావనేన సంవేజేన్తో సత్థు వన్దనాయ నియోజేసి. సా చ తం సుత్వా సంవేగజాతా సత్థరి పసన్నమానసావ హుత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం కత్వా నమస్సమానా బుద్ధగతాయ పీతియా ఏకగ్గచిత్తా హుత్వా అట్ఠాసి. భగవా ‘‘అలమేత్తకమేతిస్సా సగ్గూపపత్తియా’’తి నగరం పావిసి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ నం ఏకా భన్తా గావీ తరుణవచ్ఛా తతో ఏవ అభిధావన్తీ సిఙ్గేన పహరిత్వా జీవితా వోరోపేసి. తం సబ్బం దస్సేతుం సఙ్గీతికారా –
౧౯౭. ‘‘చోదితా భావితత్తేన, సరీరన్తిమధారినా;
చణ్డాలీ వన్ది పాదాని, గోతమస్స యసస్సినో.
౧౯౮. ‘‘తమేనం అవధీ గావీ, చణ్డాలిం పఞ్జలిం ఠితం;
నమస్సమానం సమ్బుద్ధం, అన్ధకారే పభఙ్కర’’న్తి. – గాథాద్వయమాహంసు;
౧౯౮. తత్థ పఞ్జలిం ఠితం నమస్సమానం సమ్బుద్ధన్తి గతేపి భగవతి బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా సమాహితా హుత్వా సమ్ముఖా వియ అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానం ఠితం. అన్ధకారేతి అవిజ్జన్ధకారేన సకలేన కిలేసన్ధకారేన చ అన్ధకారే లోకే. పభఙ్కరన్తి ఞాణోభాసకరం.
సా చ తతో చుతా తావతింసేసు నిబ్బత్తి, అచ్ఛరానం సతసహస్సం చస్సా పరివారో అహోసి. తదహేవ చ సా సహ విమానేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓతరిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్ది. తమత్థం దస్సేతుం –
౧౯౯. ‘‘ఖీణాసవం విగతరజం అనేజం, ఏకం అరఞ్ఞమ్హి రహో నిసిన్నం;
దేవిద్ధిపత్తా ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దామి తం వీర మహానుభావ’’న్తి. –
దేవతా ఆహ. తం థేరో పుచ్ఛి –
౨౦౦. ‘‘సువణ్ణవణ్ణా జలితా మహాయసా, విమానమోరుయ్హ అనేకచిత్తా;
పరివారితా అచ్ఛరాసఙ్గణేన, కా త్వం సుభే దేవతే వన్దసే మమ’’న్తి.
౨౦౦. తత్థ జలితాతి అత్తనో సరీరప్పభాయ వత్థాభరణాదీనం ఓభాసేన చ జలన్తీ జోతేన్తీ. మహాయసాతి మహాపరివారా. విమానమోరుయ్హాతి విమానతో ఓరుయ్హ. అనేకచిత్తాతి అనేకవిధచిత్తతాయుత్తా. సుభేతి సుభగుణే. మమన్తి మం.
ఏవం థేరేన పుచ్ఛితా పున సా –
౨౦౧. ‘‘అహం భద్దన్తే చణ్డాలీ, తయా వీరేన పేసితా;
వన్దిం అరహతో పాదే, గోతమస్స యసస్సినో.
౨౦౨. ‘‘సాహం వన్దిత్వా పాదాని, చుతా చణ్డాలయోనియా;
విమానం సబ్బతో భద్దం, ఉపపన్నమ్హి నన్దనే.