౧. దాసివిమానవణ్ణనా
దుతియవగ్గే అపి సక్కోవ దేవిన్దోతి దాసివిమానం. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవతి జేతవనే విహరన్తే సావత్థివాసీ అఞ్ఞతరో ఉపాసకో సమ్బహులేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం సాయన్హసమయం విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పరిసాయ వుట్ఠితాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ అహం, భన్తే, సఙ్ఘస్స చత్తారి నిచ్చభత్తాని దస్సామీ’’తి ఆహ. అథ నం భగవా తదనుచ్ఛవికం ధమ్మకథం కథేత్వా విస్సజ్జేసి. సో ‘‘మయా, భన్తే, సఙ్ఘస్స చత్తారి నిచ్చభత్తాని పఞ్ఞత్తాని. స్వే పట్ఠాయ అయ్యా మమ గేహం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి భత్తుద్దేసకస్స ఆరోచేత్వా అత్తనో గేహం గన్త్వా దాసియా తమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘తత్థ తయా నిచ్చకాలం అప్పమత్తాయ భవితబ్బ’’న్తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. పకతియావ సా సద్ధాసమ్పన్నా పుఞ్ఞకామా సీలవతీ, తస్మా దివసే దివసే కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ పణీతం అన్నపానం పటియాదేత్వా భిక్ఖూనం నిసీదనట్ఠానం సుసమ్మట్ఠం సుపరిభణ్డకం కత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖూ ఉపగతే తత్థ నిసీదాపేత్వా వన్దిత్వా గన్ధపుప్ఫధూపదీపేహి పూజేత్వా సక్కచ్చం పరివిసతి.
అథేకదివసం భిక్ఖూ కతభత్తకిచ్చే ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, ఇతో జాతిఆదిదుక్ఖతో పరిముత్తి హోతీ’’తి. భిక్ఖూ తస్సా సరణాని చ పఞ్చ సీలాని చ దత్వా కాయసభావం పకాసేత్వా పటికూలమనసికారే నియోజేసుం, అపరే అనిచ్చతాపటిసంయుత్తం ధమ్మకథం కథేసుం. సా సోళస వస్సాని సీలం రక్ఖన్తీ అన్తరన్తరా యోనిసో మనసికరోన్తీ ఏకదివసం ధమ్మస్సవనసప్పాయం లభిత్వా ఞాణస్స చ పరిపక్కత్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛాకాసి. సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో వల్లభా పరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి. సా సట్ఠితూరియసహస్సేహి పరిచరియమానా అచ్ఛరాసతసహస్సపరివుతా మహన్తం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తీ పముదా మోదమానా సపరివారా ఉయ్యానాదీసు విచరతి. తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దిస్వా –
౧౫౭. ‘‘అపి సక్కోవ దేవిన్దో, రమ్మే చిత్తలతావనే;
సమన్తా అనుపరియాసి, నారీగణపురక్ఖతా;
ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.
౧౫౮. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;
ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.
౧౫౯. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే,
మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;
కేనాసి ఏవం జలితానుభావా,
వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. – పుచ్ఛి;
౧౬౦. ‘‘సా దేవతా అత్తమనా, మోగ్గల్లానేన పుచ్ఛితా;
పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, యస్స కమ్మస్సిదం ఫలం’’.
౧౬౧. ‘‘అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, దాసీ అహోసిం పరపేస్సియా కులే.
౧౬౨. ‘‘ఉపాసికా చక్ఖుమతో, గోతమస్స యసస్సినో;
తస్సా మే నిక్కమో ఆసి, సాసనే తస్స తాదినో.
౧౬౩. ‘‘కామం భిజ్జతుయం కాయో, నేవ అత్థేత్థ సణ్ఠనం;
సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం, మగ్గో సోవత్థికో సివో.
౧౬౪. ‘‘అకణ్టకో అగహనో, ఉజు సబ్భి పవేదితో;
నిక్కమస్స ఫలం పస్స, యథిదం పాపుణిత్థికా.
౧౬౫. ‘‘ఆమన్తనికా రఞ్ఞోమ్హి, సక్కస్స వసవత్తినో;
సట్ఠి తూరియసహస్సాని, పటిబోధం కరోన్తి మే.
౧౬౬. ‘‘ఆలమ్బో గగ్గరో భీమో, సాధువాదీ చ సంసయో;
పోక్ఖరో చ సుఫస్సో చ, వీణామోక్ఖా చ నారియో.
౧౬౭. ‘‘నన్దా చేవ సునన్దా చ, సోణదిన్నా సుచిమ్హితా;
అలమ్బుసా మిస్సకేసీ చ, పుణ్డరీకాతి దారుణీ.
౧౬౮. ‘‘ఏణీఫస్సా సుఫస్సా చ, సుభద్దా ముదువాదినీ;
ఏతా చఞ్ఞా చ సేయ్యాసే, అచ్ఛరానం పబోధికా.
౧౬౯. ‘‘తా మం కాలేనుపాగన్త్వా, అభిభాసన్తి దేవతా;
హన్ద నచ్చామ గాయామ, హన్ద తం రమయామసే.
౧౭౦. ‘‘నయిదం అకతపుఞ్ఞానం, కతపుఞ్ఞానమేవిదం;
అసోకం నన్దనం రమ్మం, తిదసానం మహావనం.
౧౭౧. ‘‘సుఖం అకతపుఞ్ఞానం, ఇధ నత్థి పరత్థ చ;
సుఖఞ్చ కతపుఞ్ఞానం, ఇధ చేవ పరత్థ చ.
౧౭౨. ‘‘తేసం సహబ్యకామానం, కత్తబ్బం కుసలం బహుం;
కతపుఞ్ఞా హి మోదన్తి, సగ్గే భోగసమఙ్గినో’’తి. – దేవతా విస్సజ్జేసి;
౧౫౭. తత్థ అపి సక్కోవ దేవిన్దోతి అపిసద్దో సమ్భావనాయం, ఇవసద్దో ఇకారలోపం కత్వా వుత్తో ఉపమాయం, తస్మా యథా నామ సక్కో దేవానమిన్దోతి అత్థో. సక్కసమభావో తిస్సా దేవతాయ పరివారసమ్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తో. కేచి ‘‘అపీతి నిపాతమత్త’’న్తి వదన్తి. చిత్తలతావనేతి చిత్తాయ నామ దేవధీతాయ పుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తే, చిత్తానం వా విచిత్తపుప్ఫఫలాదివిసేసయుత్తానం సన్తానకవల్లిఆదీనం తత్థ యేభుయ్యతాయ చిత్తలతావనన్తి లద్ధనామే దేవుయ్యానే.
౧౬౧. పరపేస్సియాతి పరేసం కులే తస్మిం తస్మిం కిచ్చే పేసనియా, పరేసం వేయ్యావచ్చకారీతి అత్థో.
౧౬౨. తస్సా మే నిక్కమో ఆసి, సాసనే తస్స తాదినోతి తస్సా దాసియాపి సమానాయ పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమతో బుద్ధస్స భగవతో ఉపాసికా హుత్వా సోళస వస్సాని సీలం రక్ఖన్తియా కమ్మట్ఠానఞ్చ మనసి కరోన్తియా మనసికారానుభావేన మే మయ్హం ఉప్పజ్జమానే సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మసఙ్ఖాతే ఇట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణసమ్పత్తియా తాదినో సత్థు సాసనే తప్పరియాపన్నోయేవ సంకిలేసపక్ఖతో నిక్కమనేన ‘‘నిక్కమో’’తి లద్ధనామో సమ్మావాయామో ఆసి అహోసి ఉప్పజ్జి.
౧౬౩-౪. తస్స పన నిక్కమస్స పుబ్బభాగస్స పవత్తాకారం దస్సేతుం ‘‘కామం భిజ్జతుయం కాయో, నేవ అత్థేత్థ సణ్ఠనన్తి వుత్తం. తస్సత్థో – యదిపి మే అయం కాయో భిజ్జతు వినస్సతు, తత్థ కిఞ్చిమత్తమ్పి అపేక్ఖం అకరోన్తీ ఏత్థ ఏతస్మిం కమ్మట్ఠానానుయోగే నేవ అత్థి, మే వీరియస్స సణ్ఠనం సిథిలీకరణన్తి వీరియం సముత్తేజేన్తీ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేసిన్తి.
ఇదాని తథా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా పటిలద్ధగుణం దస్సేన్తీ –
‘‘సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం, మగ్గో సోవత్థికో సివో;
అకణ్టకో అగహనో, ఉజు సబ్భి పవేదితో;
నిక్కమస్స ఫలం పస్స, యథిదం పాపుణిత్థికా’’తి. – ఆహ;
తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యో నిచ్చసీలవసేన సమాదిన్నానం పఞ్చన్నం సిక్ఖాపదానం సిక్ఖాకోట్ఠాసానం ఉపనిస్సయభావేన లద్ధత్తా తేసం పరిపూరితత్తా చ సిక్ఖాపదానం పఞ్చన్నం సమ్బన్ధీభూతో, యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నో, తస్స సబ్బాకారేన సోత్థిభావసమ్పాదనతో సున్దరత్థభావతో చ సోవత్థికో సోత్థికో, సంకిలేసధమ్మేహి అనుపద్దుతత్తా ఖేమప్పత్తిహేతుతాయ చ సివో, రాగకణ్టకాదీనం అభావేన అకణ్టకో, కిలేసదిట్ఠిదుచ్చరితగహనసముచ్ఛేదనతో అగహనో, సబ్బజిమ్హవఙ్కకుటిలభావాపగమహేతుతాయ ఉజు, బుద్ధాదీహి సప్పురిసేహి పకాసితత్తా సబ్భి పవేదితో అరియమగ్గో, తం యథా యేన ఉపాయభూతేన ఇత్థికా ద్వఙ్గులబహలబుద్ధికాపి సమానా పాపుణిం, తస్స నిక్కమస్స యథావుత్తవీరియస్స ఇదం ఫలం పస్సాతి సక్కం ఆలపతి.
౧౬౫. ఆమన్తనికా రఞ్ఞోమ్హి, సక్కస్స వసవత్తినోతి సయంవసీభావేన వత్తనతో, ద్వీసు దేవలోకేసు అత్తనో వసం ఇస్సరియం వత్తేతీతి వా వసవత్తీ, తస్స వసవత్తినో సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఆమన్తనికా ఆలాపసల్లాపయోగ్గా, కీళనకాలే వా తేన ఆమన్తేతబ్బా అమ్హి, నిక్కమస్స వీరియస్స ఫలం పస్సాతి యోజనా. ఆతతవితతాదిభేదేన పఞ్చ తూరియఙ్గాని ద్వాదసహి పాణిభాగేహి ఏకతో పవజ్జమానాని సట్ఠి హోన్తి, తాని పన సహస్సమత్తాని పయిరుపాసనవసేన ఉపట్ఠితాని సన్ధాయాహ ‘‘సట్ఠి తూరియసహస్సాని, పటిబోధం కరోన్తి మే’’తి. తత్థ పటిబోధన్తి పీతిసోమనస్సానం పబోధనం.
౧౬౬-౮. ఆలమ్బోతిఆది తూరియవాదకానం దేవపుత్తానం ఏకదేసతో నామగ్గహణన్తి వదన్తి, తూరియానం పనేతం నామగ్గహణం. వీణామోక్ఖాదికా దేవధీతా. సుచిమ్హితాతి సుద్ధమిహితా, నామమేవ వా ఏతం. ముదువాదినీతి ముదునావ వదతీతి ముదువాదినీ, ముదుకం అతివియ వాదనసీలా, నామమేవ వా. సేయ్యాసేతి సేయ్యతరా. అచ్ఛరానన్తి అచ్ఛరాసు సఙ్గీతే పాసంసతరా. పబోధికాతి పబోధనకరా.
౧౬౯. కాలేనాతి యుత్తప్పత్తకాలేన. అభిభాసన్తీతి అభిముఖా, అభిరతా వా హుత్వా భాసన్తి. యథా చ భాసన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘హన్ద నచ్చామ గాయామ, హన్ద తం రమయామసే’’తి వుత్తం.
౧౭౦. ఇదన్తి ఇదం మయా లద్ధట్ఠానం. అసోకన్తి ఇట్ఠకన్తపియమనాపానంయేవ రూపాదీనం సమ్భవతో విసోకం. తతో ఏవ సబ్బకాలం పమోదసంవద్ధనతో నన్దనం. తిదసానం మహావనన్తి తావతింసదేవానం మహన్తం మహనీయఞ్చ ఉయ్యానం.
౧౭౧. ఏవరూపా దిబ్బసమ్పత్తి నామ పుఞ్ఞకమ్మవసేనేవాతి ఓదిస్సకనయేన వత్వా పను అనోదిస్సకనయేన దస్సేన్తీ ‘‘సుఖం అకతపుఞ్ఞాన’’న్తి గాథమాహ.
౧౭౨. పున అత్తనా లద్ధస్స దిబ్బట్ఠానస్స పరేహి సాధారణకామతావసేన ధమ్మం కథేన్తీ ‘‘తేసం సహబ్యకామాన’’న్తి ఓసానగాథమాహ. తేసన్తి తావతింసదేవానం. సహబ్యకామానన్తి సహభావం ఇచ్ఛన్తేహి, కత్తుఅత్థే హి ఇదం సామివచనం. సహ వాతి పవత్తతీతి సహవో, తస్స భావో సహబ్యం యథా వీరస్స భావో వీరియన్తి.
ఏవం థేరో దేవతాయ అత్తనో పుఞ్ఞకమ్మే ఆవికతే తస్సా సపరివారాయ ధమ్మం దేసేత్వా దేవలోకతో ఆగన్త్వా తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా సదేవకస్స లోకస్స సాత్థికా అహోసీతి.
దాసివిమానవణ్ణనా నిట్ఠితా.