౫. సోణవగ్గో

౧. పియతరసుత్తవణ్ణనా

౪౧. మహావగ్గస్స పఠమే మల్లికాయ దేవియా సద్ధిన్తి మల్లికాయ నామ అత్తనో మహేసియా సహ. ఉపరిపాసాదవరగతోతి పాసాదవరస్స ఉపరి గతో. కోచఞ్ఞో అత్తనా పియతరోతి కోచి అఞ్ఞో అత్తనా పియాయితబ్బతరో. అత్థి ను ఖో తేతి ‘‘కిం తే అత్థీ’’తి దేవిం పుచ్ఛతి.

కస్మా పుచ్ఛతి? అయఞ్హి సావత్థియం దుగ్గతమాలాకారస్స ధీతా. ఏకదివసం ఆపణతో పూవం గహేత్వా మాలారామం గన్త్వా ‘‘ఖాదిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తీ పటిపథే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం భగవన్తం భిక్ఖాచారం పవిసన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తా తం భగవతో అదాసి. సత్థా తథారూపే ఠానే నిసీదనాకారం దస్సేసి. ఆనన్దత్థేరో చీవరం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. భగవా తత్థ నిసీదిత్వా తం పూవం పరిభుఞ్జిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా సితం పాత్వాకాసి. థేరో ‘‘కో ఇమిస్సా, భన్తే, దానస్స విపాకో భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అజ్జేసా, ఆనన్ద, తథాగతస్స పఠమం భోజనం అదాసి, అజ్జేవ కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ భవిస్సతి పియా మనాపా’’తి. తం దివసమేవ చ రాజా కాసిగామే భాగినేయ్యేన సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా పరాజితో పలాయిత్వా ఆగతో నగరం పవిసన్తో ‘‘బలకాయస్స ఆగమనం ఆగమేస్సామీ’’తి తం మాలారామం పావిసి. సా రాజానం ఆగతం పస్సిత్వా తస్స వత్తమకాసి. రాజా తస్సా వత్తే పసీదిత్వా పితరం పక్కోసాపేత్వా మహన్తం ఇస్సరియం దత్వా తం అన్తేపురం పటిహరాపేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. అథేకదివసం రాజా చిన్తేసి – ‘‘మయా ఇమిస్సా మహన్తం ఇస్సరియం దిన్నం, యంనూనాహం ఇమం పుచ్ఛేయ్యం ‘కో తే పియో’తి? సా ‘త్వం మే, మహారాజ, పియో’తి వత్వా, పున మం పుచ్ఛిస్సతి, అథస్సాహం ‘మయ్హమ్పి త్వంయేవ పియా’తి వక్ఖామీ’’తి. ఇతి సో అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సాసజననత్థం సమ్మోదనీయం కరోన్తో పుచ్ఛి.

దేవీ పన పణ్డితా బుద్ధుపట్ఠాయికా సఙ్ఘుపట్ఠాయికా ‘‘నాయం పఞ్హో రఞ్ఞో ముఖం ఉల్లోకేత్వా కథేతబ్బో’’తి చిన్తేత్వా యథాభూతమేవ వదన్తీ ‘‘నత్థి ఖో మే, మహారాజ, కోచఞ్ఞో అత్తనా పియతరో’’తి ఆహ. వత్వాపి అత్తనా బ్యాకతమత్థం ఉపాయేన రఞ్ఞో పచ్చక్ఖం కాతుకామా ‘‘తుయ్హం పన, మహారాజ, అత్థఞ్ఞో కోచి అత్తనా పియతరో’’తి తథేవ రాజానం పుచ్ఛి యథా రఞ్ఞా సయం పుట్ఠా. రాజాపి తాయ సరసలక్ఖణేన కథితత్తా నివత్తితుం అసక్కోన్తో సయమ్పి సరసలక్ఖణేనేవ కథేన్తో తథేవ బ్యాకాసి యథా దేవియా బ్యాకతం.

బ్యాకరిత్వా చ మన్దధాతుకతాయ ఏవం చిన్తేసి – ‘‘అహం రాజా పథవిస్సరో మహన్తం పథవిమణ్డలం అభివిజియ అజ్ఝావసామి, మయ్హం తావ యుత్తం ‘అత్తనా పియతరం అఞ్ఞం న పస్సామీ’తి, అయం పన వసలీ హీనజచ్చా సమానా మయా ఉచ్చే ఠానే ఠపితా సామిభూతం మం న తథా పియాయతి, ‘అత్తావ పియతరో’తి మమ సమ్ముఖా వదతి, యావ కక్ఖళా వతాయ’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా ‘‘నను తే తీణి రతనాని పియతరానీ’’తి చోదేసి. దేవీ ‘రతనత్తయంపాహం దేవ అత్తనో సగ్గసుఖం మోక్ఖసుఖఞ్చ పత్థయన్తీ సమ్పియాయామి, తస్మా అత్తావ మే పియతరో’’తి ఆహ. సబ్బో చాయం లోకో అత్తదత్థమేవ పరం పియాయతి, పుత్తం పత్థేన్తోపి ‘‘అయం మం జిణ్ణకాలే పోసేస్సతీ’’తి పత్థేతి, ధీతరం ‘‘మమ కులం వడ్ఢిస్సతీ’’తి, భరియం ‘‘మయ్హం పాదే పరిచరిస్సతీ’’తి, అఞ్ఞేపి ఞాతిమిత్తబన్ధవే తంతంకిచ్చవసేన, ఇతి అత్తదత్థమేవ సమ్పస్సన్తో లోకో పరం పియాయతీతి. అయఞ్హి దేవియా అధిప్పాయో.

అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం మల్లికా కుసలా పణ్డితా నిపుణా ‘అత్తావ మే పియతరో’తి వదతి, మయ్హమ్పి అత్తావ పియతరో హుత్వా ఉపట్ఠాతి, హన్దాహం ఇమమత్థం సత్థు ఆరోచేస్సామి, యథా చ మే సత్థా బ్యాకరిస్సతి, తథా నం ధారేస్సామీ’’తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా సత్థు సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో…పే… పియతరో’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ‘‘లోకే సబ్బసత్తానం అత్తావ అత్తనో పియతరో’’తి రఞ్ఞా వుత్తమత్థం సబ్బసో జానిత్వా తదత్థపరిదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సబ్బా దిసా అనుపరిగమ్మ చేతసాతి సబ్బా అనవసేసా దసపి దిసా పరియేసనవసేన చిత్తేన అనుగన్త్వా. నేవజ్ఝగా పియతరమత్తనా క్వచీతి అత్తనా అతిసయేన పియం అఞ్ఞం కోచి పురిసో సబ్బుస్సాహేన పరియేసన్తో క్వచి కత్థచి సబ్బదిసాసు నేవ అధిగచ్ఛేయ్య న పస్సేయ్య. ఏవం పియో పుథు అత్తా పరేసన్తి ఏవం కస్సచి అత్తనా పియతరస్స అనుపలబ్భనవసేన పుథు విసుం విసుం తేసం తేసం సత్తానం అత్తావ పియో. తస్మా న హింసే పరమత్తకామోతి యస్మా ఏవం సబ్బోపి సత్తో అత్తానం పియాయతి అత్తనో సుఖకామో దుక్ఖప్పటికూలో, తస్మా అత్తకామో అత్తనో హితసుఖం ఇచ్ఛన్తో పరం సత్తం అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం ఉపాదాయ న హింసే న హనేయ్య న పాణిలేడ్డుదణ్డాదీహిపి విహేఠేయ్య. పరస్స హి అత్తనా కతే దుక్ఖే తం తతో సఙ్కమన్తం వియ కాలన్తరే అత్తని సన్దిస్సతి. అయఞ్హి కమ్మానం ధమ్మతాతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అప్పాయుకసుత్తవణ్ణనా

౪౨. దుతియే అచ్ఛరియం, భన్తేతి ఇదమ్పి మేఘియసుత్తే వియ గరహణచ్ఛరియవసేన వేదితబ్బం. యావ అప్పాయుకాతి యత్తకం పరిత్తాయుకా, అతిఇత్తరజీవితాతి అత్థో. సత్తాహజాతేతి సత్తాహేన జాతో సత్తాహజాతో. తస్మిం సత్తాహజాతే, జాతస్స సత్తమే అహనీతి అత్థో. తుసితం కాయం ఉపపజ్జీతి తుసితం దేవనికాయం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జి.

ఏకదివసం కిర థేరో పచ్ఛాభత్తం దివాట్ఠానే నిసిన్నో లక్ఖణానుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితం సోభగ్గప్పత్తం దస్సనానుత్తరియభూతం భగవతో రూపకాయసిరిం మనసి కరిత్వా, ‘‘అహో బుద్ధానం రూపకాయసమ్పత్తి దస్సనీయా సమన్తపాసాదికా మనోహరా’’తి ఉళారం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేన్తో ఏవం చిన్తేసి – ‘‘విజాతమాతుయా నామ విరూపోపి పుత్తో సురూపో వియ మనాపో హోతి, సచే పన బుద్ధానం మాతా మహామాయా దేవీ ధరేయ్య, కీదిసం ను ఖో తస్సా భగవతో రూపదస్సనే పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జేయ్య, మహాజాని ఖో మయ్హం మహామాతు దేవియా, యా సత్తాహజాతే భగవతి కాలకతా’’తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో పరివితక్కితం ఆరోచేన్తో తస్సా కాలకిరియం గరహన్తో ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే’’తిఆదిమాహ.

కేచి పనాహు – ‘‘మహాపజాపతి గోతమీ భగవన్తం మహతా ఆయాసేన పబ్బజ్జం యాచిత్వాపి పటిక్ఖిత్తా, మయా పన ఉపాయేన యాచితో భగవా అట్ఠగరుధమ్మప్పటిగ్గహణవసేన తస్సా పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ అనుజాని, సా తే ధమ్మే పటిగ్గహేత్వా లద్ధపబ్బజ్జూపసమ్పదా భగవతో దుతియం పరిసం ఉప్పాదేత్వా చతుత్థాయ పరిసాయ పచ్చయో అహోసి. సచే పన భగవతో జనేత్తి మహామాయా దేవీ ధరేయ్య, ఏవమేతా చుభోపి ఖత్తియభగినియో ఏకతో హుత్వా ఇమం సాసనం సోభేయ్యుం, భగవా చ మాతరి బహుమానేన మాతుగామస్స సాసనే పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ సుఖేనేవ అనుజానేయ్య, అప్పాయుకతాయ పనస్సా కసిరేన నిప్ఫన్నమిదన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన థేరో భగవతో సన్తికే ‘అచ్ఛరియం, భన్తే’తిఆదిమాహా’’తి. తం అకారణం. భగవా హి మాతుయా వా అఞ్ఞస్స వా మాతుగామస్స అత్తనో సాసనే పబ్బజ్జం అనుజానన్తో గరుకంయేవ కత్వా అనుజానాతి, న లహుకం చిరట్ఠితికామతాయాతి.

అపరే పనాహు – ‘‘దసబలచతువేసారజ్జాదికే అనఞ్ఞసాధారణే అనన్తాపరిమాణే బుద్ధగుణే థేరో మనసి కరిత్వా యా ఏవం మహానుభావం నామ లోకే అగ్గపుగ్గలం సత్థారం కుచ్ఛినా దస మాసే పరిహరి, సా బుద్ధమాతా కస్సచి పరిచారికా భవిస్సతీతి అయుత్తమిదం. కస్మా? సత్థు గుణానుచ్ఛవికమేవేతం, యదిదం సత్తాహజాతే భగవతి జనేత్తి కాలం కరోతి, కాలకతా చ తుసితేసు ఉప్పజ్జతీతి అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో హుత్వా తం అత్తనో వితక్కుప్పాదనం భగవతో ఆరోచేన్తో ‘అచ్ఛరియం, భన్తే’తిఆదివచనం అవోచా’’తి.

సత్థా పన యస్మా సత్తాహజాతేసు బోధిసత్తేసు బోధిసత్తమాతు కాలకిరియా ధమ్మతా సిద్ధా, తస్మా తం ధమ్మతం పరిదీపేన్తో ‘‘ఏవమేతం, ఆనన్దా’’తిఆదిమాహ. సా పనాయం ధమ్మతా యస్మా యథా సబ్బే బోధిసత్తా పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా ఆయుపరియోసానే దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి సన్నిపతిత్వా అభిసమ్బోధిం పత్తుం మనుస్సలోకే పటిసన్ధిగ్గహణాయ అజ్ఝేసితా కాలదీపదేసకులాని వియ జనేత్తియా ఆయుపరిమాణమ్పి ఓలోకేత్వా పటిసన్ధిం గణ్హన్తి, అయమ్పి భగవా బోధిసత్తభూతో తథేవ తుసితపురే ఠితో పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేన్తో సత్తదివసాధికదసమాసపరిమాణం మాతుయా ఆయుపరిమాణం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘అయం మమ పటిసన్ధిగ్గహణస్స కాలో, ఇదాని ఉప్పజ్జితుం వట్టతీ’’తి ఞత్వావ పటిసన్ధిం అగ్గహేసి, తస్మా సబ్బబోధిసత్తానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణవసేనేవ వేదితబ్బం. తేనాహ భగవా – ‘‘అప్పాయుకా హి, ఆనన్ద, బోధిసత్తమాతరో హోన్తీ’’తిఆది.

తత్థ కాలం కరోన్తీతి యథావుత్తఆయుపరిక్ఖయేనేవ కాలం కరోన్తి, న విజాతపచ్చయా. చరిమత్తభావేహి బోధిసత్తేహి వసితట్ఠానం చేతియఘరసదిసం హోతి, న అఞ్ఞేసం పరిభోగారహం, న చ సక్కా బోధిసత్తమాతరం అపనేత్వా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేతున్తి తత్తకం ఏవ బోధిసత్తమాతు ఆయుప్పమాణం హోతి, తస్మా తదా కాలం కరోన్తి. ఇమమేవ హి అత్థం సన్ధాయ మహాబోధిసత్తా పఞ్చమం మహావిలోకనం కరోన్తి.

కతరస్మిం పన వయే కాలం కరోన్తీతి? మజ్ఝిమవయే. పఠమవయస్మిఞ్హి సత్తానం అత్తభావే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, తేన తదా సఞ్జాతగబ్భా ఇత్థియో యేభుయ్యేన గబ్భం అనురక్ఖితుం న సక్కోన్తి. గణ్హేయ్యుం చే, గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. మజ్ఝిమవయస్స పన ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమిత్వా తతియకోట్ఠాసే వత్థు విసదం హోతి, విసదే వత్థుమ్హి నిబ్బత్తదారకా అరోగా హోన్తి, తస్మా బోధిసత్తమాతరో పఠమవయే సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే విజాయిత్వా కాలం కరోన్తీతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం బోధిసత్తమాతు అఞ్ఞేసఞ్చ సబ్బసత్తానం అత్తభావే ఆయుస్స మరణపరియోసానతం విదిత్వా తదత్థవిభావనముఖేన అనవజ్జప్పటిపత్తియం ఉస్సాహదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యే కేచీతి అనియమనిద్దేసో. భూతాతి నిబ్బత్తా. భవిస్సన్తీతి అనాగతే నిబ్బత్తిస్సన్తి. వాసద్దో వికప్పత్థో, అపిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన నిబ్బత్తమానేపి సఙ్గణ్హాతి. ఏత్తావతా అతీతాదివసేన తియద్ధపరియాపన్నే సత్తే అనవసేసతో పరియాదియతి. అపిచ గబ్భసేయ్యకసత్తా గబ్భతో నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ భూతా నామ, తతో పుబ్బే భవిస్సన్తి నామ. సంసేదజూపపాతికా పటిసన్ధిచిత్తతో పరతో భూతా నామ, తతో పుబ్బే ఉప్పజ్జితబ్బభవవసేన భవిస్సన్తి నామ. సబ్బేపి వా పచ్చుప్పన్నభవవసేన భూతా నామ, ఆయతిం పునబ్భవవసేన భవిస్సన్తి నామ. ఖీణాసవా భూతా నామ. తే హి భూతా ఏవ, న పున భవిస్సన్తీతి, తదఞ్ఞే భవిస్సన్తి నామ.

సబ్బే గమిస్సన్తి పహాయ దేహన్తి సబ్బే యథావుత్తభేదా సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసాదివసేన అనేకభేదభిన్నా సత్తా దేహం అత్తనో సరీరం పహాయ నిక్ఖిపిత్వా పరలోకం గమిస్సన్తి, అసేక్ఖా పన నిబ్బానం. ఏత్థ కోచి అచవనధమ్మో నామ నత్థీతి దస్సేతి. తం సబ్బజానిం కుసలో విదిత్వాతి తదేతం సబ్బస్స సత్తస్స జానిం హానిం మరణం, సబ్బస్స వా సత్తస్స జానిం వినాసం పభఙ్గుతం కుసలో పణ్డితజాతికో మరణానుస్సతివసేన అనిచ్చతామనసికారవసేన వా జానిత్వా. ఆతాపియో బ్రహ్మచరియం చరేయ్యాతి విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో ఆతాపియసఙ్ఖాతేన వీరియేన సమన్నాగతత్తా ఆతాపియో చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవసేన ఆరద్ధవీరియో అనవసేసమరణసమతిక్కమనూపాయం మగ్గబ్రహ్మచరియం చరేయ్య, పటిపజ్జేయ్యాతి అత్థో.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సుప్పబుద్ధకుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౪౩. తతియే రాజగహే సుప్పబుద్ధో నామ కుట్ఠీ అహోసీతి సుప్పబుద్ధనామకో ఏకో పురిసో రాజగహే అహోసి. సో చ కుట్ఠీ కుట్ఠరోగేన బాళ్హవిదూసితగత్తో. మనుస్సదలిద్దోతి యత్తకా రాజగహే మనుస్సా తేసు సబ్బదుగ్గతో. సో హి సఙ్కారకూటవతిఆదీసు మనుస్సేహి ఛడ్డితపిలోతికఖణ్డాని సిబ్బిత్వా పరిదహతి, కపాలం గహేత్వా ఘరా ఘరం గన్త్వా లద్ధఆచామఉచ్ఛిట్ఠభత్తాని నిస్సాయ జీవతి, తమ్పి పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయా న యావదత్థం లభతి. తేన వుత్తం ‘‘మనుస్సదలిద్దో’’తి. మనుస్సకపణోతి మనుస్సేసు పరమకపణతం పత్తో. మనుస్సవరాకోతి మనుస్సానం హీళితపరిభూతతాయ అతివియ దీనో. మహతియా పరిసాయాతి మహతియా భిక్ఖుపరిసాయ చేవ ఉపాసకపరిసాయ చ.

ఏకదివసం కిర భగవా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో రాజగహం పిణ్డాయ పవిసిత్వా భిక్ఖూనం సులభపిణ్డపాతం కత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో కతిపయభిక్ఖుపరివారో నిక్ఖన్తో యేహి దానం దిన్నం, తేసం ఉపాసకానం అవసేసభిక్ఖూనఞ్చ ఆగమనం ఆగమయమానో అన్తోనగరేయేవ అఞ్ఞతరస్మిం రమణీయే పదేసే అట్ఠాసి. తావదేవ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగన్త్వా భగవన్తం పరివారేసుం, ఉపాసకాపి ‘‘అనుమోదనం సుత్వా వన్దిత్వా నివత్తిస్సామా’’తి భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు, మహాసన్నిపాతో అహోసి. భగవా నిసీదనాకారం దస్సేసి. తావదేవ బుద్ధారహం ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం. అథ భగవా అసీతిఅనుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి విరోచమానాయ బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపసముజ్జలాయ నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జేట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తియా అనుపమాయ రూపకాయసిరియా సకలమేవ తం పదేసం ఓభాసేన్తో తారాగణపరివుతో వియ పుణ్ణచన్దో భిక్ఖుగణపరివుతో పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా మనోసిలాతలే కేసరసీహో వియ సీహనాదం నదన్తో కరవీకరుతమఞ్జునా బ్రహ్మస్సరేన ధమ్మం దేసేతి.

భిక్ఖూపి ఖో అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా పహితత్తా చోదకా పాపగరహినో వత్తారో వచనక్ఖమా సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞాసమ్పన్నా విముత్తిసమ్పన్నా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా మేఘవణ్ణం పంసుకూలచీవరం పారుపిత్వా సువమ్మితా వియ గన్ధహత్థినో భగవన్తం పరివారేత్వా ఓహితసోతా ధమ్మం సుణన్తి. ఉపాసకాపి సుద్ధవత్థనివత్థా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా పుబ్బణ్హసమయం మహాదానాని పవత్తేత్వా గన్ధమాలాదీహి భగవన్తం పూజేత్వా వన్దిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిపచ్చకారం దస్సేత్వా భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ పరివారేత్వా సంయతహత్థపాదా ఓహితసోతా సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా మహతియా పరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతీ’’తి.

సుప్పబుద్ధో పన జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతో ఘాసపరియేసనం చరమానో అన్తరవీథిం ఓతిణ్ణో దూరతోవ తం మహాజనసన్నిపాతం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో అయం మహాజనకాయో సన్నిపతితో, అద్ధా ఏత్థ భోజనం దీయతి మఞ్ఞే, అప్పేవ నామేత్థ గతేన కిఞ్చి ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా లద్ధుం సక్కా’’తి సఞ్జాతాభిలాసో తత్థ గన్త్వా అద్దస భగవన్తం పాసాదికం దస్సనీయం పసాదనీయం ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తం దన్తం గుత్తం సన్తిన్ద్రియం సుసమాహితం తాయ పరిసాయ పరివుతం ధమ్మం దేసేన్తం, దిస్వాన పురిమజాతిసమ్భతాయ పరిపక్కాయ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా చోదియమానో ‘‘యంనూనాహమ్పి ధమ్మం సుణేయ్య’’న్తి పరిసపరియన్తే నిసీది. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ…పే… తత్థేవ ఏకమన్తం నిసీది ‘అహమ్పి ధమ్మం సోస్సామీ’’’తి.

సబ్బావన్తన్తి సబ్బావతిం హీనాదిసబ్బపుగ్గలవతం, తత్థ కిఞ్చిపి అనవసేసేత్వాతి అత్థో. ‘‘సబ్బవన్త’’న్తిపి పఠన్తి. చేతసాతి బుద్ధచక్ఖుసమ్పయుత్తచిత్తేన. చిత్తసీసేన హి ఞాణం నిద్దిట్ఠం, తస్మా ఆసయానుసయఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చాతి అత్థో. చేతో పరిచ్చ మనసాకాసీతి తస్సా పరిసాయ చిత్తం పచ్చేకం పరిచ్ఛిన్దిత్వా మనసి అకాసి తే వోలోకేసి. భబ్బో ధమ్మం విఞ్ఞాతున్తి మగ్గఫలధమ్మం అధిగన్తుం సమత్థో, ఉపనిస్సయసమ్పన్నోతి అత్థో. ఏతదహోసీతి అయం సుప్పబుద్ధో కిఞ్చాపి తగరసిఖిమ్హి పచ్చేకబుద్ధే అపరజ్ఝిత్వా ఈదిసో జాతో, మగ్గఫలూపనిస్సయో పనస్స పంసుపటిచ్ఛన్నసువణ్ణనిక్ఖం వియ అన్తోహదయేయేవ విజ్జోతతి, తస్మా సువిఞ్ఞాపియోతి ఇదం అహోసి. తేనాహ – ‘‘అయం ఖో ఇధ భబ్బో ధమ్మం విఞ్ఞాతు’’న్తి.

అనుపుబ్బిం కథన్తి దానానన్తరం సీలం, సీలానన్తరం సగ్గం, సగ్గానన్తరం మగ్గన్తి ఏవం అనుపటిపాటికథం. భగవా హి పఠమం హేతునా సద్ధిం అస్సాదం దస్సేత్వా తతో సత్తే వివేచేతుం నానానయేహి ఆదీనవం పకాసేత్వా ఆదీనవసవనేన సంవిగ్గహదయానం నేక్ఖమ్మగుణవిభావనముఖేన చ వివట్టం దస్సేతి.

దానకథన్తి ఇదం నామ సుఖానం నిదానం, సమ్పత్తీనం మూలం, భోగానం పతిట్ఠా, విసమగతస్స తాణం లేణం గతి పరాయణం, ఇధలోకపరలోకేసు దానసదిసో అవస్సయో పతిట్ఠా ఆలమ్బనం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి. ఇదఞ్హి అవస్సయట్ఠేన రతనమయసీహాసనసదిసం, పతిట్ఠానట్ఠేన మహాపథవిసదిసం, ఆలమ్బనట్ఠేన ఆలమ్బనరజ్జుసదిసం, దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేన నావాసదిసం, సమస్సాసనట్ఠేన సఙ్గామసూరో, భయపరిత్తాణట్ఠేన సుపరిఖాపరిక్ఖిత్తనగరం, మచ్ఛేరమలాదీహి అనుపలిత్తట్ఠేన పదుమం, తేసం నిదహనట్ఠేన జాతవేదో, దురాసదట్ఠేన ఆసీవిసో, అసన్తాసట్ఠేన సీహో, బలవన్తట్ఠేన హత్థీ, అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేన సేతఉసభో, ఖేమన్తభూమిసమ్పాపనట్ఠేన వలాహకో అస్సరాజా. దానఞ్హి లోకే రజ్జసిరిం దేతి, చక్కవత్తిసమ్పత్తిం సక్కసమ్పత్తిం మారసమ్పత్తిం బ్రహ్మసమ్పత్తిం సావకపారమీఞాణం పచ్చేకబోధిఞాణం సమ్మాసమ్బోధిఞాణం దేతీతి ఏవమాదిదానగుణప్పటిసంయుత్తకథం.

యస్మా పన దానం దేన్తో సీలం సమాదాతుం సక్కోతి, తస్మా దానకథానన్తరం సీలకథం కథేసి. సీలకథన్తి సీలం నామేతం సత్తానం అవస్సయో పతిట్ఠా ఆలమ్బనం తాణం లేణం గతి పరాయణం. ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తీనఞ్హి సీలసదిసో అవస్సయో పతిట్ఠా ఆలమ్బనం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి, సీలాలఙ్కారసదిసో అలఙ్కారో, సీలపుప్ఫసదిసం పుప్ఫం, సీలగన్ధసదిసో గన్ధో నత్థి, సీలాలఙ్కారేన హి అలఙ్కతం సీలకుసుమపిళన్ధితం సీలగన్ధానులిత్తం సదేవకో లోకో ఓలోకేన్తో తిత్తిం న గచ్ఛతీతి ఏవమాదీహి సీలగుణప్పటిసంయుత్తకథం.

ఇదం పన సీలం నిస్సాయ అయం సగ్గో లబ్భతీతి దస్సేతుం సీలానన్తరం సగ్గకథం కథేసి. సగ్గకథన్తి సగ్గో నామ ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, నిచ్చమేత్థ కీళా నిచ్చసమ్పత్తియో లబ్భన్తి, చాతుమహారాజికా దేవా నవుతివస్ససతసహస్సాని దిబ్బసుఖం దిబ్బసమ్పత్తిం పటిలభన్తి, తావతింసా తిస్సో వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సానీతి ఏవమాదిసగ్గగుణప్పటిసంయుత్తకథం. సగ్గసమ్పత్తిం కథేన్తానఞ్హి బుద్ధానం ముఖం నప్పహోతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అనేకపరియాయేన ఖో అహం, భిక్ఖవే, సగ్గకథం కథేయ్య’’న్తిఆది.

ఏవం హేతునా సద్ధిం సగ్గకథాయ పలోభేత్వా పున హత్థిం అలఙ్కరిత్వా తస్స సోణ్డం ఛిన్దన్తో వియ ‘‘అయమ్పి సగ్గో అనిచ్చో అధువో, న ఏత్థ ఛన్దరాగో కాతబ్బో’’తి దస్సనత్థం ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౭౭; ౨.౪౨) నయేన కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం కథేసి. తత్థ ఆదీనవన్తి దోసం. ఓకారన్తి లామకసభావం, అసేట్ఠేహి సేవితబ్బం సేట్ఠేహి న సేవితబ్బం నిహీనసభావన్తి అత్థో. సంకిలేసన్తి తేహి సత్తానం సంసారే సంకిలిస్సనం. తేనాహ – ‘‘కిలిస్సన్తి వత భో సత్తా’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧).

ఏవం కామాదీనవేన తజ్జేత్వా నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి పబ్బజ్జాయ ఝానాదీసు చ గుణం దీపేసి వణ్ణేసి. కల్లచిత్తన్తిఆదీసు కల్లచిత్తన్తి కమ్మనియచిత్తం, హేట్ఠా పవత్తితదేసనాయ అస్సద్ధియాదీనం చిత్తదోసానం విగతత్తా ఉపరిదేసనాయ భాజనభావూపగమనేన కమ్మనియచిత్తం, కమ్మక్ఖమచిత్తన్తి అత్థో. దిట్ఠిమానాదిసంకిలేసవిగమేన ముదుచిత్తం. కామచ్ఛన్దాదివిగమేన వినీవరణచిత్తం. సమ్మాపటిపత్తియం ఉళారపీతిపామోజ్జయోగేన ఉదగ్గచిత్తం. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా పసన్నచిత్తం, యదా భగవా అఞ్ఞాసీతి సమ్బన్ధో.

అథ వా కల్లచిత్తన్తి కామచ్ఛన్దవిగమేన అరోగచిత్తం. ముదుచిత్తన్తి బ్యాపాదవిగమేన మేత్తావసేన అకథినచిత్తం. వినీవరణచిత్తన్తి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిగమేన అవిక్ఖిపనతో న పిహితచిత్తం. ఉదగ్గచిత్తన్తి థినమిద్ధవిగమేన సమ్పగ్గహవసేన అలీనచిత్తం. పసన్నచిత్తన్తి విచికిచ్ఛావిగమేన సమ్మాపటిపత్తియా అధిముత్తచిత్తం.

అథాతి పచ్ఛా. సాముక్కంసికాతి సామం ఉక్కంసికా అత్తనావ ఉద్ధరిత్వా గహితా, సయమ్భూఞాణేన సామం దిట్ఠా, అఞ్ఞేసం అసాధారణాతి అత్థో. కా చ పన సాతి? అరియసచ్చదేసనా. తేనేవాహ – ‘‘దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గ’’న్తి. ఇదఞ్హి సచ్చానం సరూపదస్సనం, తస్మా ఇమస్మిం ఠానే అరియసచ్చాని కథేతబ్బాని, తాని సబ్బాకారతో విత్థారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౨౯) వుత్తానీతి తత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బాని.

సేయ్యథాపీతిఆదినా ఉపమావసేన సుప్పబుద్ధస్స కిలేసప్పహానం అరియమగ్గుప్పాదఞ్చ దస్సేతి. అపగతకాళకన్తి విగతకాళకం. సమ్మదేవాతి సుట్ఠుయేవ. రజనన్తి నీలపీతలోహితమఞ్జేట్ఠాదిరఙ్గజాతం. పటిగ్గణ్హేయ్యాతి గణ్హేయ్య, పభస్సరం భవేయ్య. తస్మింయేవ ఆసనేతి తస్సంయేవ నిసజ్జాయం. ఏతేనస్స లహువిపస్సనకతా తిక్ఖపఞ్ఞతా సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞతా చ దస్సితా హోన్తి. విరజం వీతమలన్తి అపాయగమనీయరాగరజాదీనం అభావేన విరజం, అనవసేసదిట్ఠివిచికిచ్ఛామలాపగమేన వీతమలం. పఠమమగ్గవజ్ఝకిలేసరజాభావేన వా విరజం, పఞ్చవిధదుస్సీలమలాపగమేన వీతమలం. ధమ్మచక్ఖున్తి సోతాపత్తిమగ్గో అధిప్పేతో. తస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థం ‘‘యంకిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి వుత్తం. తఞ్హి నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన ఏవ సఙ్ఖతధమ్మే పటివిజ్ఝన్తం ఉప్పజ్జతి.

తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం – వత్థం వియ చిత్తం దట్ఠబ్బం, వత్థస్స ఆగన్తుకమలేహి కిలిట్ఠభావో వియ చిత్తస్స రాగాదిమలేహి సంకిలిట్ఠభావో, ధోవనఫలకం వియ అనుపుబ్బికథా, ఉదకం వియ సద్ధా, ఉదకేన తేమేత్వా తేమేత్వా గోమయఖారేహి కాళకే సమ్మద్దిత్వా వత్థస్స ధోవనప్పయోగో వియ సద్ధాసలిలేన తేమేత్వా సతిసమాధిపఞ్ఞాహి దోసే సిథిలే కత్వా సద్ధాదివిధినా చిత్తస్స సోధనే వీరియారమ్భో, తేన పయోగేన వత్థే కాళకాపగమో వియ వీరియారమ్భేన కిలేసవిక్ఖమ్భనం, రఙ్గజాతం వియ అరియమగ్గో, తేన సుద్ధస్స వత్థస్స పభస్సరభావో వియ విక్ఖమ్భితకిలేసస్స చిత్తస్స మగ్గేన పరియోదాపనన్తి.

ఏవం పన సుప్పబుద్ధో పరిసపరియన్తే నిసిన్నో ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపత్తిఫలం పత్వా అత్తనా పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేతుకామో పరిసమజ్ఝం ఓగాహితుం అవిసహన్తో మహాజనస్స సత్థారం వన్దిత్వా అనుగన్త్వా నివత్తకాలే భగవతి విహారం గతే సయమ్పి విహారం అగమాసి. తస్మిం ఖణే సక్కో దేవరాజా ‘‘అయం సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ అత్తనా సత్థు సాసనే పటిలద్ధగుణం పాకటం కాతుకామో’’తి ఞత్వా ‘‘వీమంసిస్సామి న’’న్తి గన్త్వా ఆకాసే ఠితో ఏతదవోచ – ‘‘సుప్పబుద్ధ త్వం మనుస్సదలిద్దో మనుస్సకపణో మనుస్సవరాకో, అహం తే అపరిమితం ధనం దస్సామి, ‘బుద్ధో న బుద్ధో, ధమ్మో న ధమ్మో, సఙ్ఘో న సఙ్ఘో, అలం మే బుద్ధేన, అలం మే ధమ్మేన, అలం మే సఙ్ఘేనా’తి వదేహీ’’తి. అథ నం సో ఆహ ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం సక్కో దేవరాజా’’తి. ‘‘అన్ధబాల అహిరిక, త్వం మయా సద్ధిం కథేతుం న యుత్తరూపో, యో త్వం ఏవం అవత్తబ్బం వదేసి, అపిచ మం త్వం ‘దుగ్గతో దలిద్దో కపణో’తి కస్మా వదేసి, నను అహం లోకనాథస్స ఓరసపుత్తో, నేవాహం దుగ్గతో న దలిద్దో న కపణో, అథ ఖో సుఖప్పత్తో పరమేన సుఖేన అపాహమస్మి మహద్ధనో’’తి వత్వా ఆహ –

‘‘సద్ధాధనం సీలధనం, హిరిఓత్తప్పియం ధనం;

సుతధనఞ్చ చాగో చ, పఞ్ఞా వే సత్తమం ధనం.

‘‘యస్స ఏతే ధనా అత్థి, ఇత్థియా పురిసస్స వా;

‘అదలిద్దో’తి తం ఆహు, అమోఘం తస్స జీవిత’’న్తి. (అ. ని. ౭.౫) –

తస్సిమాని మే సత్త అరియధనాని సన్తి. యేసఞ్హి ఇమాని ధనాని సన్తి, న త్వేవ తే బుద్ధేహి వా పచ్చేకబుద్ధేహి వా ‘దలిద్దా’తి వుచ్చన్తీ’’తి.

సక్కో తస్స కథం సుత్వా తం అన్తరామగ్గే ఓహాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సబ్బం తం వచనం పటివచనఞ్చ ఆరోచేసి. అథ నం భగవా ఆహ – ‘‘న ఖో సక్క సక్కా తాదిసానం సతేనపి సహస్సేనపి సుప్పబుద్ధం కుట్ఠిం ‘బుద్ధో న బుద్ధో, ధమ్మో న ధమ్మో, సఙ్ఘో న సఙ్ఘో’తి కథాపేతు’’న్తి. సుప్పబుద్ధోపి ఖో కుట్ఠీ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారా కతపటిసన్థారో అత్తనా పటిలద్ధగుణం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ దిట్ఠధమ్మో’’తిఆది.

తత్థ దిట్ఠధమ్మోతి దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ ‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తి చేత్థ సామఞ్ఞవచనో ధమ్మసద్దో. దస్సనం నామ ఞాణదస్సనతో అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి తం నివత్తనత్థం ‘‘పత్తధమ్మో’’తి వుత్తం. పత్తి చ ఞాణసమ్పత్తితో అఞ్ఞాపి విజ్జతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘విదితధమ్మో’’తి వుత్తం. సా పనాయం విదితధమ్మతా ధమ్మేసు ఏకదేసేనాపి హోతీతి నిప్పదేసతో విదితభావం దస్సేతుం ‘‘పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి వుత్తం. తేనస్స యథావుత్తం సచ్చాభిసమ్బోధంయేవ దీపేతి. మగ్గఞాణఞ్హి ఏకాభిసమయవసేన పరిఞ్ఞాదికిచ్చం సాధేన్తం నిప్పదేసేనపి పరిఞ్ఞేయ్యధమ్మం సమన్తతో ఓగాళ్హం నామ హోతి, న తదఞ్ఞఞాణం. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో’’తి. తేనేవాహ ‘‘తిణ్ణవిచికిచ్ఛో’’తిఆది.

తత్థ పటిభయకన్తారసదిసా సోళసవత్థుకా చ అట్ఠవత్థుకా చ తిణ్ణా విచికిచ్ఛా ఏతేనాతి తిణ్ణవిచికిచ్ఛో. తతో ఏవ పవత్తిఆదీసు ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో’’తి ఏవం పవత్తితా విగతా సముచ్ఛిన్నా కథంకథా ఏతస్సాతి విగతకథంకథో. సారజ్జకరానం పాపధమ్మానం పహీనత్తా తప్పటిపక్ఖేసు చ సీలాదిగుణేసు సుప్పతిట్ఠితత్తా వేసారజ్జం విసారదభావం వేయ్యత్తియం పత్తోతి వేసారజ్జప్పత్తో. నాస్స పరో పచ్చయో, న పరస్స సద్ధాయ ఏత్థ వత్తతీతి అపరప్పచ్చయో. కత్థాతి ఆహ ‘‘సత్థుసాసనే’’తి.

అభిక్కన్తన్తిఆదీసు కిఞ్చాపి అయం అభిక్కన్తసద్దో ఖయసున్దరాభిరూపబ్భనుమోదనాదీసు అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి, ఇధ పన అబ్భనుమోదనే దట్ఠబ్బో. తేనేవ సో పసాదవసేన పసంసావసేన చ ద్విక్ఖత్తుం వుత్తో, సాధు సాధు, భన్తేతి వుత్తం హోతి. అభిక్కన్తన్తి వా అతికన్తం అతిఇట్ఠం అతిమనాపం, అతిసున్దరన్తి అత్థో. తత్థ ఏకేన అభిక్కన్తసద్దేన భగవతో దేసనం థోమేతి, ఏకేన అత్తనో పసాదం.

అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అభిక్కన్తం, భన్తే, యదిదం భగవతో ధమ్మదేసనా, అభిక్కన్తం, భన్తే, యదిదం భగవతో ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ మమ పసాదోతి. భగవతో ఏవ వా వచనం అభిక్కన్తం దోసనాసనతో, అభిక్కన్తం గుణాధిగమనతో, తథా సద్ధావడ్ఢనతో, పఞ్ఞాజననతో, సాత్థతో, సబ్యఞ్జనతో, ఉత్తానపదతో, గమ్భీరత్థతో, కణ్ణసుఖతో, హదయఙ్గమతో, అనత్తుక్కంసనతో, అపరవమ్భనతో, కరుణాసీతలతో, పఞ్ఞావదాతతో, ఆపాథరమణీయతో, విమద్దక్ఖమతో, సుయ్యమానసుఖతో, వీమంసియమానహితతోతి ఏవమాదినయేహి థోమేన్తో పదద్వయం ఆహ.

తతో పరమ్పి చతూహి ఉపమాహి దేసనంయేవ థోమేతి. తత్థ నిక్కుజ్జితన్తి అధోముఖట్ఠపితం, హేట్ఠాముఖజాతం వా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉపరి ముఖం కరేయ్య. పటిచ్ఛన్నన్తి తిణపణ్ణాదినా ఛాదితం. వివరేయ్యాతి ఉగ్ఘాటేయ్య. మూళ్హస్సాతి దిసామూళ్హస్స. మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్యాతి హత్థే గహేత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి మగ్గం ఉపదిసేయ్య. అన్ధకారేతి చతురఙ్గసమన్నాగతే. అయం తావ పదత్థో.

అయం పన అధిప్పాయయోజనా – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం సద్ధమ్మవిముఖం అసద్ధమ్మే పతిట్ఠితం మం అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య, ఏవం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పట్ఠాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్నం సాసనం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం కుమ్మగ్గమిచ్ఛామగ్గప్పటిపన్నస్స మే సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేన, యథా అన్ధకారే తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మోహన్ధకారే నిముగ్గస్స మే బుద్ధాదిరతనరూపాని అపస్సతో తప్పటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసనదేసనాపజ్జోతధారణేన భగవతా నానానయేహి పకాసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో.

ఏవం దేసనం థోమేత్వా తాయ దేసనాయ రతనత్తయే పసన్నచిత్తో పసన్నాకారం కరోన్తో ‘‘ఏసాహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాహన్తి ఏసో అహం. భగవన్తం సరణం గచ్ఛామీతి భగవా మే సరణం పరాయణం అఘస్స ఘాతా, హితస్స విధాతాతి ఇమినా అధిప్పాయేన భగవన్తం గచ్ఛామి భజామి, ఏవం వా జానామి బుజ్ఝామీతి. యేసఞ్హి ధాతూనం గతిఅత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థోతి. ధమ్మన్తి అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చతూసు అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో. సో అత్థతో అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦) చ –

న కేవలం అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ, అపిచ ఖో అరియఫలేహి సద్ధిం పరియత్తిధమ్మోపి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం, ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;

మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం, ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౭);

ఏత్థ హి రాగవిరాగన్తి మగ్గో వుత్తో. అనేజమసోకన్తి ఫలం. అసఙ్ఖతన్తి నిబ్బానం. అప్పటికూలం మధురమిమం పగుణం సువిభత్తన్తి పరియత్తిధమ్మో వుత్తోతి.

భిక్ఖుసఙ్ఘన్తి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతం అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహం. ఏత్తావతా సుప్పబుద్ధో తీణి సరణగమనాని పటివేదేసి. ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతన్తి అజ్జతగ్గేతి అజ్జతం ఆదిం కత్వా. ‘‘అజ్జదగ్గే’’తిపి పాఠో, తత్థ దకారో పదసన్ధికరో, అజ్జ అగ్గే అజ్జ ఆదిం కత్వాతి అత్థో. పాణుపేతన్తి పాణేహి ఉపేతం, యావ మే జీవితం పవత్తతి, తావ ఉపేతం అనఞ్ఞసత్థుకం తీహి సరణగమనేహి సరణం గతం రతనత్తయస్స ఉపాసనతో ఉపాసకం కప్పియకారకం మం భగవా ఉపధారేతు జానాతూతి అత్థో. ఇమస్స చ సరణగమనం అరియమగ్గాధిగమేనేవ నిప్ఫన్నం, అజ్ఝాసయం పన ఆవికరోన్తో ఏవమాహ.

భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వాతి భగవతో వచనం చిత్తేన అభినన్దిత్వా తమేవ అభినన్దితభావం పకాసేన్తో వుత్తనయేన వాచాయ అనుమోదిత్వా. అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి తం భగవన్తం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా సత్థు గుణనిన్నచిత్తో యావ దస్సనవిసయసమతిక్కమా భగవన్తంయేవ పేక్ఖమానో పఞ్జలికో నమస్సమానో పక్కామి.

పక్కన్తో చ కుట్ఠరోగాభిభవేన ఛిన్నహత్థపాదఙ్గులి ఉక్కారగత్తో సమన్తతో విస్సన్దమానాసవో కణ్డూతిపతిపీళితో అసుచి దుగ్గన్ధో జేగుచ్ఛతమో పరమకారుఞ్ఞతం పత్తో ‘‘నాయం కాయో ఇమస్స అచ్చన్తసన్తస్స పణీతతమస్స అరియధమ్మస్స ఆధారో భవితుం యుత్తో’’తి ఉప్పన్నాభిసన్ధినా వియ సగ్గసంవత్తనియేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఓకాసే కతే అప్పాయుకసంవత్తనియేన ఉపచ్ఛేదకేన పాపకమ్మేన కతూపచితేన చోదియమానో తరుణవచ్ఛాయ ధేనుయా ఆపతిత్వా మారితో. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో అచిరపక్కన్తం సుప్పబుద్ధం కుట్ఠిం గావీ తరుణవచ్ఛా అధిపతిత్వా జీవితా వోరోపేసీ’’తి.

సో కిర అతీతే ఏకో సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా అత్తనో సహాయేహి తీహి సేట్ఠిపుత్తేహి సద్ధిం కీళన్తో ఏకం నగరసోభినిం గణికం ఉయ్యానం నేత్వా దివసం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అత్థఙ్గతే సూరియే సహాయే ఏతదవోచ – ‘‘ఇమిస్సా హత్థే కహాపణసహస్సం బహుకఞ్చ సువణ్ణం మహగ్ఘాని చ పసాధనాని సంవిజ్జన్తి, ఇమస్మిం వనే అఞ్ఞో కోచి నత్థి, రత్తి చ జాతా, హన్ద ఇమం మయం మారేత్వా సబ్బం ధనం గహేత్వా గచ్ఛామా’’తి. తే చత్తారోపి జనా ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా తం మారేతుం ఉపక్కమింసు. సా తేహి మారియమానా ‘‘ఇమే నిల్లజ్జా నిక్కరుణా మయా సద్ధిం కిలేససన్థవం కత్వా నిరపరాధం మం కేవలం ధనలోభేన మారేన్తి, ఏకవారం తావ మం ఇమే మారేన్తు, అహం పన యక్ఖినీ హుత్వా అనేకవారం ఇమే మారేతుం సమత్థా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా కాలమకాసి. తేసు కిర ఏకో పక్కుసాతి కులపుత్తో అహోసి, ఏకో బాహియో దారుచీరియో, ఏకో తమ్బదాఠికో చోరఘాతకో, ఏకో సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ, ఇతి ఇమేసం చతున్నం జనానం అనేకసతే అత్తభావే సా యక్ఖయోనియం నిబ్బత్తా గావీ హుత్వా జీవితా వోరోపేసి. తే తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన తత్థ తత్థ అన్తరామరణం పాపుణింసు. ఏవం సుప్పబుద్ధస్స కుట్ఠిస్స సహసా మరణం జాతం, తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో అచిరపక్కన్తం…పే… వోరోపేసీ’’తి.

అథ సమ్బహులా భిక్ఖూ తస్స కాలకిరియం భగవతో ఆరోచేత్వా అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. భగవా బ్యాకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ’’తిఆది.

తత్థ తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయాతి సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసోతి ఇమేసం తిణ్ణం భవబన్ధనానం సముచ్ఛేదవసేన పహానా. సోతాపన్నోతి సోతసఙ్ఖాతం అరియమగ్గం ఆదితో పన్నో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సోతో సోతోతి ఇదం, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి. కతమో ను ఖో, ఆవుసో, సోతోతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౦౧).

అవినిపాతధమ్మోతి వినిపతనం వినిపాతో, నాస్స వినిపాతో ధమ్మోతి అవినిపాతధమ్మో, చతూసు అపాయేసు ఉపపజ్జనవసేన అపతనసభావోతి అత్థో. నియతోతి ధమ్మనియామేన సమ్మత్తనియామేన నియతో. సమ్బోధిపరాయణోతి ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతా సమ్బోధి పరం అయనం అస్స గతి పటిసరణం అవస్సం పత్తబ్బన్తి సమ్బోధిపరాయణో. ఏతేన ‘‘తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి పుచ్ఛాయ భద్దికా ఏవ సుప్పబుద్ధస్స గతి, న పాపికాతి అయమత్థో దస్సితో. న పన తేన సమ్పత్తా గతి, తం పన పుచ్ఛానుసన్ధివసేన పకాసేతుకామో ధమ్మరాజా ఏత్తకమేవ అభాసి. పస్సతి హి భగవా ‘‘మయా ఏత్తకే కథితే ఇమిస్సంయేవ పరిసతి అనుసన్ధికుసలో ఏకో భిక్ఖు సుప్పబుద్ధస్స కుట్ఠిభావదాలిద్దియకపణభావానం కారణం పుచ్ఛిస్సతి, అథాహం తస్స తం కారణం తేన పుచ్ఛానుసన్ధినా పకాసేత్వా దేసనం నిట్ఠాపేస్సామీ’’తి. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖూ’’తిఆది. తత్థ హేతూతి అసాధారణకారణం, సాధారణకారణం పన పచ్చయోతి, అయమేతేసం విసేసో. యేనాతి యేన హేతునా యేన పచ్చయేన చ.

భూతపుబ్బన్తి జాతపుబ్బం. అతీతే కాలే నిబ్బత్తం తం దస్సేతుం ‘‘సుప్పబుద్ధో’’తిఆది వుత్తం. కదా పన భూతన్తి? అతీతే కిర అనుప్పన్నే తథాగతే బారాణసియా సామన్తా ఏకస్మిం గామే ఏకా కులధీతా ఖేత్తం రక్ఖతి. సా ఏకం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా పసన్నచిత్తా తస్స పఞ్చహి లాజాసతేహి సద్ధిం ఏకం పదుమపుప్ఫం దత్వా పఞ్చ పుత్తసతాని పత్థేసి. తస్మింయేవ ఖణే పఞ్చసతా మిగలుద్దకా పచ్చేకబుద్ధస్స మధురమంసం దత్వా ‘‘ఏతిస్సా పుత్తా భవేయ్యామ, తుమ్హేహి పత్తవిసేసం లభేయ్యామా’’తి చ పత్థయింసు. సా యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తతో చుతా ఏకస్మిం జాతస్సరే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తి. తమేకో తాపసో దిస్వా పటిజగ్గి. తస్సా విచరన్తియా పాదుద్ధారే పాదుద్ధారే భూమితో పదుమాని ఉట్ఠహన్తి. ఏకో వనచరకో దిస్వా బారాణసిరఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిం అకాసి. తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో సణ్ఠాసి. మహాపదుమకుమారో తస్సా కుచ్ఛియం వసి, సేసా గబ్భమలం నిస్సాయ నిబ్బత్తా, తే వయప్పత్తా ఉయ్యానే పదుమసరే కీళన్తా ఏకేకస్మిం పదుమే నిసీదిత్వా పరిపక్కఞాణా సఙ్ఖారేసు ఖయవయం పట్ఠపేత్వా పచ్చేకబోధిం పాపుణింసు. తేసం బ్యాకరణగాథా అహోసి –

‘‘సరోరుహం పదుమపలాసపత్రజం,

సుపుప్ఫితం భమరగణానుకిణ్ణం;

అనిచ్చతం ఖయవయతం విదిత్వా,

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

ఏవం పచ్చేకబోధిం అభిసమ్బుద్ధేసు తేసు పఞ్చసు పచ్చేకబుద్ధసతేసు అబ్భన్తరో తగరసిఖీ నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధో గన్ధమాదనపబ్బతే నన్దమూలపబ్భారే సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా సత్తాహస్స అచ్చయేన నిరోధా వుట్ఠితో ఆకాసేన ఆగన్త్వా ఇసిగిలిపబ్బతే ఓతరిత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. తస్మిఞ్చ సమయే రాజగహే ఏకో సేట్ఠిపుత్తో మహతా పరివారేన ఉయ్యానకీళనత్థం నగరతో నిక్ఖమన్తో తగరసిఖిపచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘కో అయం భణ్డుకాసావవసనో, కుట్ఠీ భవిస్సతి, తథా హి కుట్ఠిచీవరేన సరీరం పారుపిత్వా గచ్ఛతీ’’తి నిట్ఠుభిత్వా అపసబ్యం కత్వా పక్కామి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ ఇమస్మింయేవ రాజగహే…పే… పక్కామీ’’తి.

తత్థ క్వాయన్తి కో అయం. ఖుంసనవసేన వదతి. ‘‘కోవాయ’’న్తిపి పాళి. కుట్ఠీతి అకుట్ఠింయేవ తం సేట్ఠి కుట్ఠరోగం అక్కోసవత్థుం పాపేన్తో వదతి. కుట్ఠిచీవరేనాతి కుట్ఠీనం చీవరేన. యేభుయ్యేన హి కుట్ఠినో డంసమకససరీసపపటిబాహనత్థం రోగపటిచ్ఛాదనత్థఞ్చ యం వా తం వా పిలోతికఖణ్డం గహేత్వా పారుపతి, ఏవమయమ్పీతి దస్సేతి. పంసుకూలచీవరధరత్తా వా అగ్గళానం అనేకవణ్ణభావేన కుట్ఠసరీరసదిసోతి హీళేన్తో ‘‘కుట్ఠిచీవరేనా’’తి ఆహ. నిట్ఠుభిత్వాతి ఖేళం పాతేత్వా. అపసబ్యతో కరిత్వాతి పణ్డితా తాదిసం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కరోన్తి, అయం పన అవిఞ్ఞుతాయ పరిభవేన తం అపసబ్యం కత్వా అత్తనో అపసబ్యం అపదక్ఖిణం కత్వా గతో. ‘‘అపసబ్యామతో’’తిపి పాఠో. తస్స కమ్మస్సాతి తగరసిఖిమ్హి పచ్చేకబుద్ధే ‘‘క్వాయం కుట్ఠీ’’తి హీళేత్వా నిట్ఠుభనఅపసబ్యకరణవసేన పవత్తపాపకమ్మస్స. నిరయే పచ్చిత్థాతి నిరయే నిరయగ్గినా దయ్హిత్థ. ‘‘పచ్చిత్వా నిరయగ్గినా’’తిపి పఠన్తి. తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనాతి యేన కమ్మేన సో నిరయే పటిసన్ధిం గణ్హి, న తం కమ్మం మనుస్సలోకే విపాకం దేతి. యా పనస్స నానక్ఖణికా చేతనా తదా పచ్చేకబుద్ధే విప్పటిపజ్జనవసేన పవత్తా అపరాపరియవేదనీయభూతా, సా అపరాపరియవేదనీయేనేవ పుఞ్ఞకమ్మేన మనుస్సేసు తిహేతుకపటిసన్ధియా దిన్నాయ పవత్తియం కుట్ఠిభావం దాలిద్దియం పరమకారుఞ్ఞతం ఆపాదేసి. తం సన్ధాయ కమ్మసభాగతావసేన ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకవసేసేనా’’తి వుత్తం. సదిసేపి హి లోకే తబ్బోహారో దిట్ఠో యథా తం ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తానియేవ ఓసధానీ’’తి.

ఏత్తావతా ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతూ’’తి తేన భిక్ఖునా పుట్ఠపఞ్హం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని యో ‘‘తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి పుబ్బే భిక్ఖూహి పుట్ఠపఞ్హో, తం విస్సజ్జేతుం ‘‘సో తథాగతప్పవేదిత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తథాగతప్పవేదితన్తి తథాగతేన భగవతా దేసితం అక్ఖాతం పకాసితన్తి తథాగతప్పవేదితం. ఆగమ్మాతి అధిగన్త్వా, నిస్సాయ ఞత్వా వా. ‘‘తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే’’తిపి పాఠో. సద్ధం సమాదియీతి సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘోతి రతనత్తయసన్నిస్సయం పుబ్బభాగసద్ధఞ్చేవ లోకుత్తరసద్ధఞ్చాతి దువిధమ్పి సద్ధం సమ్మా ఆదియి. యథా న పున ఆదాతబ్బా హోతి, ఏవం యావ భవక్ఖయా గణ్హి, అత్తనో చిత్తసన్తానే ఉప్పాదేసీతి అత్థో. సీలం సమాదియీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సీలన్తి పుబ్బభాగసీలేన సద్ధిం మగ్గసీలం ఫలసీలఞ్చ. సుతన్తి పరియత్తిబాహుసచ్చం పటివేధబాహుసచ్చఞ్చాతి దువిధమ్పి సుతం. పరియత్తిధమ్మాపి హి తేన ధమ్మస్సవనకాలే సచ్చప్పటివేధాయ సావకేహి యథాలద్ధప్పకారం సుతా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా చాతి. చాగన్తి పఠమమగ్గవజ్ఝకిలేసాభిసఙ్ఖారానం వోస్సగ్గసఙ్ఖాతం చాగం, యేన అరియసావకా దేయ్యధమ్మేసు ముత్తచాగా చ హోన్తి పయతపాణీ వోస్సగ్గరతా. పఞ్ఞన్తి సద్ధిం విపస్సనాపఞ్ఞాయ మగ్గపఞ్ఞఞ్చేవ ఫలపఞ్ఞఞ్చ.

కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగహణా. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. సుగతిం సగ్గం లోకన్తి పదత్తయేనాపి దేవలోకమేవ వదతి. సో హి సమ్పత్తీనం సోభనత్తా సున్దరా గతీతి సుగతి, రూపాదీహి విసేసేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో, సబ్బకాలం సుఖమేవేత్థ లోకియతి, లుజ్జతీతి వా లోకోతి వుచ్చతి. ఉపపన్నోతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపగతో. సహబ్యతన్తి సహభావం. వచనత్థో పన సహ బ్యతి పవత్తతి, వసతీతి వా సహబ్యో, సహఠాయీ సహవాయీ వా. తస్స భావో సహబ్యతా. అతిరోచతీతి అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా రోచతి విరోచతి. వణ్ణేనాతి రూపసమ్పత్తియా. యససాతి పరివారేన. సో హి అసుచిమక్ఖితం జజ్జరం మత్తికాభాజనం ఛడ్డేత్వా అనేకరతనవిచిత్తం పభస్సరరంసిజాలవినద్ధసుద్ధజమ్బునదభాజనం గణ్హన్తో వియ వుత్తప్పకారం కళేవరం ఇధ నిక్ఖిపిత్వా ఏకచిత్తక్ఖణేన యథావుత్తం దిబ్బత్తభావం మహతా పరివారేన సద్ధిం పటిలభీతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం పాపానం అపరివజ్జనే ఆదీనవం, పరివజ్జనే చ ఆనిసంసం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా చక్ఖుమా పురిసో పరక్కమే కాయికవీరియే విజ్జమానే సరీరే వహన్తే విసమాని పపాతాదిట్ఠానాని చణ్డభావేన వా విసమాని హత్థిఅస్సఅహికుక్కురగోరూపాదీని పరివజ్జయే, ఏవం జీవలోకస్మిం ఇమస్మిం సత్తలోకే పణ్డితో సప్పఞ్ఞో పురిసో తాయ సప్పఞ్ఞతాయ అత్తనో హితం జానన్తో పాపాని లామకాని దుచ్చరితాని పరివజ్జేయ్య. ఏవఞ్హి యథాయం సుప్పబుద్ధో తగరసిఖిమ్హి పచ్చేకబుద్ధే పాపం అపరివజ్జేత్వా మహన్తం అనయబ్యసనం ఆపజ్జి, ఏవం ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథా వా సుప్పబుద్ధో కుట్ఠీ మమ ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ ఇదాని సంవేగప్పత్తో పాపాని పరివజ్జేన్తో ఉళారం విసేసం అధిగఞ్ఛి, ఏవం అఞ్ఞోపి ఉళారం విసేసాధిగమం ఇచ్ఛన్తో పాపాని పరివజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కుమారకసుత్తవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థే కుమారకాతి తరుణపుగ్గలా. యే సుభాసితదుబ్భాసితస్స అత్థం జానన్తి, తే ఇధ కుమారకాతి అధిప్పేతా. ఇమే హి సత్తా జాతదివసతో పట్ఠాయ యావ పఞ్చదసవస్సకా, తావ ‘‘కుమారకా, బాలా’’తి చ వుచ్చన్తి, తతో పరం వీసతివస్సాని ‘‘యువానో’’తి. మచ్ఛకే బాధేన్తీతి మగ్గసమీపే ఏకస్మిం తళాకే నిదాఘకాలే ఉదకే పరిక్ఖీణే నిన్నట్ఠానే ఠితం ఉదకం ఉస్సిఞ్చిత్వా ఖుద్దకమచ్ఛే గణ్హన్తి చేవ హనన్తి చ ‘‘పచిత్వా ఖాదిస్సామా’’తి. తేనుపసఙ్కమీతి మగ్గతో థోకం తళాకం అతిక్కమిత్వా ఠితో, తస్మా ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి వదతి. కస్మా పన ఉపసఙ్కమి? తే కుమారకే అత్తని విస్సాసం జనేతుం ఉపసఙ్కమి. భాయథ వోతి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం. దుక్ఖస్సాతి నిస్సక్కే సామివచనం, దుక్ఖస్మాతి అత్థో. అప్పియం వో దుక్ఖన్తి ‘‘కిం తుమ్హాకం సరీరే ఉప్పజ్జనకదుక్ఖం అప్పియం అనిట్ఠ’’న్తి పుచ్ఛతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఇమే సత్తా అత్తనో దుక్ఖం అనిచ్ఛన్తా ఏవ హుత్వా దుక్ఖహేతుం పటిపజ్జన్తా అత్తనో తం ఇచ్ఛన్తా ఏవ నామ హోన్తీతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం పాపకిరియాయ నిసేధనం ఆదీనవవిభావనఞ్చ ఉదానం ఉదానేసి.

తస్సత్థో – యది తుమ్హాకం సకలమాపాయికం, సుగతియఞ్చ అప్పాయుకతామనుస్సదోభగ్గియాదిభేదం దుక్ఖం అప్పియం అనిట్ఠం, యది తుమ్హే తతో భాయథ, ఆవి వా పరేసం పాకటభావవసేన అప్పటిచ్ఛన్నం కత్వా కాయేన వా వాచాయ వా పాణాతిపాతాదిప్పభేదం యది వా రహో అపాకటభావవసేన పటిచ్ఛన్నం కత్వా మనోద్వారే ఏవ అభిజ్ఝాదిప్పభేదం అణుమత్తమ్పి పాపకం లామకధమ్మం మాకత్థ మా కరిత్థ, అథ పన తం పాపకమ్మం ఏతరహి కరోథ, ఆయతిం వా కరిస్సథ, నిరయాదీసు చతూసు అపాయేసు మనుస్సేసు చ తస్స ఫలభూతం దుక్ఖం ఇతో వా ఏత్తో వా పలాయన్తే అమ్హే నానుబన్ధిస్సతీతి అధిప్పాయేన ఉపేచ్చ అపేచ్చ పలాయతమ్పి తుమ్హాకం తతో ముత్తి మోక్ఖో నత్థి. గతికాలాదిపచ్చయన్తరసమవాయే విపచ్చిస్సతియేవాతి దస్సేతి. ‘‘పలాయనే’’తిపి పఠన్తి, వుత్తనయేన యత్థ కత్థచి గమనే పక్కమనే సతీతి అత్థో. అయఞ్చ అత్థో ‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే…పే… పాపకమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧౨౭; మి. ప. ౪.౨.౪) ఇమాయ గాథాయ దీపేతబ్బో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా

౪౫. పఞ్చమే తదహూతి తస్మిం అహని తస్మిం దివసే. ఉపోసథేతి ఏత్థ ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, ఉపవసన్తీతి సీలేన వా అనసనేన వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. అయఞ్హి ఉపోసథసద్దో ‘‘అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం ఉపవసామీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౭౧; ౧౦.౪౬) సీలే ఆగతో. ‘‘ఉపోసథో వా పవారణా వా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౫౫) పాతిమోక్ఖుద్దేసాదివినయకమ్మే. ‘‘గోపాలకూపోసథో నిగణ్ఠూపోసథో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౭౧) ఉపవాసే. ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘అజ్జుపోసథో పన్నరసో’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౬౮) దివసే. ఇధాపి దివసేయేవ దట్ఠబ్బో, తస్మా ‘‘తదహుపోసథే’’తి తస్మిం ఉపోసథదివసభూతే అహనీతి అత్థో. నిసిన్నో హోతీతి మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం నిసిన్నో హోతి. నిసజ్జ పన భిక్ఖూనం చిత్తాని ఓలోకేన్తో ఏకం దుస్సీలపుగ్గలం దిస్వా, ‘‘సచాహం ఇమస్మిం పుగ్గలే ఇధ నిసిన్నేయేవ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామి, సత్తధాస్స ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి తస్మిం అనుకమ్పాయ తుణ్హీయేవ అహోసి.

ఏత్థ చ ఉద్ధస్తం అరుణన్తి అరుణుగ్గమనం వత్వాపి ‘‘ఉద్దిసతు, భన్తే భగవా, భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి థేరో భగవన్తం పాతిమోక్ఖుద్దేసం యాచి తస్మిం కాలే ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో’’తిసిక్ఖాపదస్స (మహావ. ౧౮౩) అపఞ్ఞత్తత్తా. అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసాతి తిక్ఖత్తుం థేరేన పాతిమోక్ఖుద్దేసస్స యాచితత్తా అనుద్దేసస్స కారణం కథేన్తో ‘‘అసుకపుగ్గలో అపరిసుద్ధో’’తి అవత్వా ‘‘అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసా’’తి ఆహ. కస్మా పన భగవా తియామరత్తిం తథా వీతినామేసి? తతో పట్ఠాయ ఓవాదపాతిమోక్ఖం అనుద్దిసితుకామో తస్స వత్థుం పాకటం కాతుం.

అద్దసాతి కథం అద్దస. అత్తనో చేతోపరియఞాణేన తస్సం పరిసతి భిక్ఖూనం చిత్తాని పరిజానన్తో తస్స మోఘపురిసస్స దుస్సీల్యచిత్తం పస్సి. యస్మా పన చిత్తే దిట్ఠే తంసమఙ్గీపుగ్గలో దిట్ఠో నామ హోతి, తస్మా ‘‘అద్దసా ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం పుగ్గలం దుస్సీల’’న్తిఆది వుత్తం. యథేవ హి అనాగతే సత్తసు దివసేసు పవత్తమానం పరేసం చిత్తం చేతోపరియఞాణలాభీ జానాతి, ఏవం అతీతేపీతి. దుస్సీలన్తి నిస్సీలం, సీలవిరహితన్తి అత్థో. పాపధమ్మన్తి దుస్సీలత్తా ఏవ హీనజ్ఝాసయతాయ లామకసభావం. అసుచిన్తి అపరిసుద్ధేహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతత్తా న సుచిం. సఙ్కస్సరసమాచారన్తి కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘‘ఇదం ఇమినా కతం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పరేసం ఆసఙ్కనీయతాయ సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారం, అథ వా కేనచిదేవ కరణీయేన మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘కచ్చి ను ఖో ఇమే మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’’తి అత్తనోయేవ సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారం.

లజ్జితబ్బతాయ పటిచ్ఛాదేతబ్బకారణతో పటిచ్ఛన్నం కమ్మన్తం ఏతస్సాతి పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తం. కుచ్ఛితసమణవేసధారితాయ న సమణన్తి అస్సమణం. సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘కిత్తకా సమణా’’తి చ గణనాయ ‘‘అహమ్పి సమణోమ్హీ’’తి మిచ్ఛాపటిఞ్ఞాయ సమణపటిఞ్ఞం. అసేట్ఠచారితాయ అబ్రహ్మచారిం. అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుపత్తధరే గామనిగమాదీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా అబ్రహ్మచారీ సమానో సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన పటిపజ్జన్తో ఉపోసథాదీసు సన్దిస్సన్తో ‘‘అహమ్పి బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతీతి బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞం. పూతినా కమ్మేన సీలవిపత్తియా అన్తో అనుపవిట్ఠత్తా అన్తోపూతిం. ఛహి ద్వారేహి రాగాదికిలేసవస్సనేన తిన్తత్తా అవస్సుతం. సఞ్జాతరాగాదికచవరత్తా సీలవన్తేహి ఛడ్డేతబ్బత్తా చ కసమ్బుజాతం. మజ్ఝే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసిన్నన్తి సఙ్ఘపరియాపన్నో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అన్తో నిసిన్నం. దిట్ఠోసీతి అయం పన న పకతత్తోతి భగవతా దిట్ఠో అసి. యస్మా చ ఏవం దిట్ఠో, తస్మా నత్థి తే తవ భిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకకమ్మాదిసంవాసో. యస్మా పన సో సంవాసో తవ నత్థి, తస్మా ఉట్ఠేహి, ఆవుసోతి ఏవమేత్థ పదయోజనా వేదితబ్బా.

తతియమ్పి ఖో సో పుగ్గలో తుణ్హీ అహోసీతి అనేకవారం వత్వాపి థేరో ‘‘సయమేవ నిబ్బిన్నో ఓరమిస్సతీ’’తి వా, ‘‘ఇదాని ఇమేసం పటిపత్తిం జానిస్సామీ’’తి వా అధిప్పాయేన తుణ్హీ అహోసి. బాహాయం గహేత్వాతి భగవతా మయా చ యాథావతో దిట్ఠో, యావతతియం ఉట్ఠేహీతి వుత్తో న ఉట్ఠాతి, ‘‘ఇదానిస్స నిక్కడ్ఢనకాలో మా సఙ్ఘస్స ఉపోసథన్తరాయో అహోసీ’’తి తం బాహాయం అగ్గహేసి, తథా గహేత్వా. బహిద్వారకోట్ఠకా నిక్ఖామేత్వాతి ద్వారకోట్ఠకసాలతో బహి నిక్ఖామేత్వా. బహీతి పన నిక్ఖామితట్ఠానదస్సనం, అథ వా బహిద్వారకోట్ఠకాతి బహిద్వారకోట్ఠకతోపి నిక్ఖామేత్వా, న అన్తోద్వారకోట్ఠకతో, ఏవం ఉభయథాపి విహారతో బహి కత్వాతి అత్థో. సూచిఘటికం దత్వాతి అగ్గళసూచిఞ్చ ఉపరిఘటికఞ్చ ఆదహిత్వా, సుట్ఠుతరం కవాటం థకేత్వాతి అత్థో. యావ బాహాగహణాపి నామాతి ఇమినా ‘‘అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసా’’తి వచనం సుత్వా ఏవ హి తేన పక్కమితబ్బం సియా, ఏవం అపక్కమిత్వా యావ బాహాగహణాపి నామ సో మోఘపురిసో ఆగమేస్సతీతి అచ్ఛరియమిదన్తి దస్సేతి. ఇదమ్పి గరహణచ్ఛరియమేవాతి వేదితబ్బం.

అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇదాని భిక్ఖుసఙ్ఘో అబ్బుదజాతో, అపరిసుద్ధా పుగ్గలా ఉపోసథం ఆగచ్ఛన్తి, న చ తథాగతా అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ ఉపోసథం కరోన్తి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అనుద్దిసన్తే చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథో పచ్ఛిజ్జతి, యంనూనాహం ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనంయేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా భిక్ఖూనంయేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజాని. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి.

తత్థ న దానాహన్తి ఇదాని అహం ఉపోసథం న కరిస్సామి, పాతిమోక్ఖం న ఉద్దిసిస్సామీతి పచ్చేకం న-కారేన సమ్బన్ధో. దువిధఞ్హి పాతిమోక్ఖం ఆణాపాతిమోక్ఖం ఓవాదపాతిమోక్ఖన్తి. తేసు ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తిఆదికం (మహావ. ౧౩౪) ఆణాపాతిమోక్ఖం, తం సావకావ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా, అయం అన్వద్ధమాసం ఉద్దిసియతి. ‘‘ఖన్తీ పరమం…పే… సబ్బపాపస్స అకరణం…పే… అనూపవాదో అనూపఘాతో…పే… ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩-౧౮౫) ఇమా పన తిస్సో గాథా ఓవాదపాతిమోక్ఖం నామ, తం బుద్ధావ ఉద్దిసన్తి, న సావకా, ఛన్నమ్పి వస్సానం అచ్చయేన ఉద్దిసన్తి. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్హి ధరమానకాలే అయమేవ పాతిమోక్ఖుద్దేసో, అప్పాయుకబుద్ధానం పన పఠమబోధియంయేవ. తతో పరం ఇతరో, తఞ్చ ఖో భిక్ఖూ ఏవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా, తస్మా అమ్హాకమ్పి భగవా వీసతివస్సమత్తం ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిత్వా ఇమం అన్తరాయం దిస్వా తతో పరం న ఉద్దిసి. అట్ఠానన్తి అకారణం. అనవకాసోతి తస్సేవ వేవచనం. కారణఞ్హి యథా తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానన్తి వుచ్చతి, ఏవం అనవకాసోతిపి వుచ్చతీతి. యన్తి కిరియాపరామసనం, తం హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేతబ్బం.

అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, మహాసముద్దేతి కో అనుసన్ధి? య్వాయం అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ పాతిమోక్ఖస్స అనుద్దేసో వుత్తో, సో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మోతి తం అపరేహి సత్తహి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మేహి సద్ధిం విభజిత్వా దస్సేతుకామో పఠమం తావ తేసం ఉపమాభావేన మహాసముద్దే అట్ఠ అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మే దస్సేన్తో సత్థా ‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే’’తిఆదిమాహ.

పకతిదేవా వియ న సురన్తి న ఇసన్తి న విరోచన్తీతి అసురా, సురా నామ దేవా, తేసం పటిపక్ఖాతి వా అసురా, వేపచిత్తిపహారాదాదయో. తేసం భవనం సినేరుస్స హేట్ఠాభాగే, తే తత్థ పవిసన్తా నిక్ఖమన్తా సినేరుపాదే మణ్డపాదిం నిమ్మినిత్వా కీళన్తావ అభిరమన్తి. తత్థ తేసం అభిరతి ఇమే గుణే దిస్వాతి ఆహ – ‘‘యే దిస్వా దిస్వా అసురా మహాసముద్దే అభిరమన్తీ’’తి. తత్థ అభిరమన్తీతి రతిం విన్దన్తి, అనుక్కణ్ఠమానా వసన్తీతి అత్థో.

అనుపుబ్బనిన్నోతిఆదీని సబ్బాని అనుపటిపాటియా నిన్నభావస్సేవ వేవచనాని. న ఆయతకేనేవ పపాతోతి న ఛిన్నతటో మహాసోబ్భో వియ ఆదితో ఏవ పపాతో. సో హి తీరదేసతో పట్ఠాయ ఏకఙ్గులద్వఙ్గులవిదత్థిరతనయట్ఠిఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతడ్ఢయోజనాదివసేన గమ్భీరో హుత్వా గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తో సినేరుపాదమూలే చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరో హుత్వా ఠితోతి దస్సేతి.

ఠితధమ్మోతి ఠితసభావో అవట్ఠితసభావో. న మతేన కుణపేన సంవసతీతి యేన కేనచి హత్థిఅస్సాదీనం కళేవరేన సద్ధిం న సంవసతి. తీరం వాహేతీతి తీరం అపనేతి. థలం ఉస్సారేతీతి హత్థేన గహేత్వా వియ వీచిప్పహారేనేవ థలే ఖిపతి. గఙ్గా యమునాతి అనోతత్తదహస్స దక్ఖిణముఖతో నిక్ఖన్తనదీ పఞ్చ ధారా హుత్వా పవత్తట్ఠానే గఙ్గాతిఆదినా పఞ్చధా సఙ్ఖం గతా.

తత్రాయం ఇమాసం నదీనం ఆదితో పట్ఠాయ ఉప్పత్తికథా – అయఞ్హి జమ్బుదీపో దససహస్సయోజనపరిమాణో, తత్థ చతుసహస్సయోజనప్పమాణో పదేసో ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో సముద్దోతి సఙ్ఖం గతో, తిసహస్సయోజనప్పమాణే మనుస్సా వసన్తి, తిసహస్సయోజనప్పమాణే హిమవా పతిట్ఠితో ఉబ్బేధేన పఞ్చయోజనసతికో చతురాసీతికూటసహస్సపటిమణ్డితో సమన్తతో సన్దమానపఞ్చసతనదీవిచిత్తో, యత్థ ఆయామేన విత్థారేన గమ్భీరతాయ చ పణ్ణాసయోజనప్పమాణో దియడ్ఢయోజనసతపరిమణ్డలో అనోతత్తదహో కణ్ణముణ్డదహో రథకారదహో ఛద్దన్తదహో కుణాలదహో మన్దాకినిదహో సీహపపాతదహోతి సత్త మహాసరా పతిట్ఠితా.

తేసు అనోతత్తదహో సుదస్సనకూటం చిత్తకూటం కాళకూటం గన్ధమాదనకూటం కేలాసకూటన్తి ఇమేహి పఞ్చహి పబ్బతకూటేహి పరిక్ఖిత్తో. తత్థ సుదస్సనకూటం సోవణ్ణమయం తియోజనసతుబ్బేధం అన్తోవఙ్కం కాకముఖసణ్ఠానం తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం, చిత్తకూటం సత్తరతనమయం. కాళకూటం అఞ్జనమయం. గన్ధమాదనకూటం మసారగల్లమయం అబ్భన్తరే ముగ్గవణ్ణం; మూలగన్ధో, సారగన్ధో, ఫేగ్గుగన్ధో, తచగన్ధో, పపటికాగన్ధో, ఖన్ధగన్ధో, రసగన్ధో, పుప్ఫగన్ధో, ఫలగన్ధో, పత్తగన్ధోతి ఇమేహి దసహి గన్ధేహి ఉస్సన్నం, నానప్పకారఓసధసఞ్ఛన్నం, కాళపక్ఖుపోసథదివసే ఆదిత్తం వియ అఙ్గారం పజ్జలన్తం తిట్ఠతి. కేలాసకూటం రజతమయం. సబ్బాని చేతాని సుదస్సనేన సమానుబ్బేధసణ్ఠానాని తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితాని. తత్థ దేవానుభావేన నాగానుభావేన చ దేవో వస్సతి, నదియో చ సన్దన్తి, తం సబ్బమ్పి ఉదకం అనోతత్తమేవ పవిసతి, చన్దిమసూరియా దక్ఖిణేన వా ఉత్తరేన వా గచ్ఛన్తా పబ్బతన్తరేన తత్థ ఓభాసం కరోన్తి, ఉజుకం గచ్ఛన్తా న కరోన్తి, తేనేవస్స ‘‘అనోతత్త’’న్తి సఙ్ఖా ఉదపాది.

తత్థ రతనమయమనుఞ్ఞసోపానసిలాతలాని నిమ్మచ్ఛకచ్ఛపాని ఫలికసదిసాని నిమ్మలూదకాని తదుపభోగసత్తానం కమ్మనిబ్బత్తానేవ నహానతిత్థాని చ హోన్తి, యత్థ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధా ఇద్ధిమన్తో సావకా ఇసయో చ నహానాదీని కరోన్తి, దేవయక్ఖాదయో ఉదకకీళం కీళన్తి.

తస్స చతూసు పస్సేసు సీహముఖం, హత్థిముఖం, అస్సముఖం, ఉసభముఖన్తి చత్తారి ఉదకనిక్ఖమనముఖాని హోన్తి, యేహి చతస్సో నదియో సన్దన్తి. సీహముఖేన నిక్ఖన్తనదీతీరే కేసరసీహా బహుతరా హోన్తి, తథా హత్థిముఖాదీహి హత్థిఅస్సఉసభా. పురత్థిమదిసతో నిక్ఖన్తనదీ అనోతత్తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఇతరా తిస్సో నదియో అనుపగమ్మ పాచీనహిమవన్తేనేవ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసతి. పచ్ఛిమదిసతో ఉత్తరదిసతో చ నిక్ఖన్తనదియోపి తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా పచ్ఛిమహిమవన్తేనేవ ఉత్తరహిమవన్తేనేవ చ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసన్తి.

దక్ఖిణదిసతో నిక్ఖన్తనదీ పన తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణేన ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేనేవ సట్ఠియోజనాని గన్త్వా పబ్బతం పహరిత్వా ఉట్ఠాయ పరిక్ఖేపేన తిగావుతప్పమాణఉదకధారా హుత్వా ఆకాసేన సట్ఠియోజనాని గన్త్వా తియగ్గళే నామ పాసాణే పతితా, పాసాణో ఉదకధారావేగేన భిన్నో. తత్థ పఞ్ఞాసయోజనప్పమాణా తియగ్గళా నామ పోక్ఖరణీ జాతా, పోక్ఖరణియా కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠియోజనాని గన్త్వా తతో ఘనపథవిం భిన్దిత్వా ఉమఙ్గేన సట్ఠియోజనాని గన్త్వా విఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా హత్థతలే పఞ్చఙ్గులిసదిసా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తన్తి.

సా తిక్ఖత్తుం అనోతత్తం పదక్ఖిణం కత్వా గతట్ఠానే ‘‘ఆవట్టగఙ్గా’’తి వుచ్చతి, ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ‘‘కణ్హగఙ్గా’’తి, ఆకాసేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ‘‘ఆకాసగఙ్గా’’తి, తియగ్గళపాసాణే పఞ్ఞాసయోజనోకాసే ఠితా ‘‘తియగ్గళపోక్ఖరణీ’’తి, కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ‘‘బహలగఙ్గా’’తి, ఉమఙ్గేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ‘‘ఉమఙ్గగఙ్గా’’తి వుచ్చతి, విఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తట్ఠానే గఙ్గా, యమునా, అచిరవతీ, సరభూ, మహీతి పఞ్చధా సఙ్ఖం గతా. ఏవమేతా పఞ్చ మహానదియో హిమవన్తతో పవత్తన్తీతి వేదితబ్బా.

తత్థ నదీ నిన్నగాతిఆదికం గోత్తం, గఙ్గా యమునాతిఆదికం నామం. సవన్తియోతి యా కాచి సవమానా సన్దమానా గచ్ఛన్తియో మహానదియో వా కున్నదియో వా. అప్పేన్తీతి అల్లీయన్తి ఓసరన్తి. ధారాతి వుట్ఠిధారా. పూరత్తన్తి పుణ్ణభావో. మహాసముద్దస్స హి అయం ధమ్మతా – ‘‘ఇమస్మిం కాలే దేవో మన్దో జాతో, జాలక్ఖిపాదీని ఆదాయ మచ్ఛకచ్ఛపే గణ్హిస్సామా’’తి వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే అతిమహన్తీ వుట్ఠి, న లభిస్సామ ను ఖో పిట్ఠిపసారణట్ఠాన’’న్తి వా తం న సక్కా వత్తుం. పఠమకప్పికకాలతో పట్ఠాయ హి యం వస్సిత్వా సినేరుమేఖలం ఆహచ్చ ఉదకం ఠితం, తం తతో ఏకఙ్గులమత్తమ్పి ఉదకం నేవ హేట్ఠా ఓతరతి, న ఉద్ధం ఉత్తరతి.

ఏకరసోతి అసమ్భిన్నరసో. ముత్తాతి ఖుద్దకమహన్తవట్టదీఘాదిభేదా అనేకవిధా ముత్తా. మణీతి రత్తనీలాదిభేదో అనేకవిధో మణి. వేళురియోతి వంసవణ్ణసిరీసపుప్ఫవణ్ణాదిసణ్ఠానతో అనేకవిధో. సఙ్ఖోతి దక్ఖిణావత్తతమ్బకుచ్ఛికధమనసఙ్ఖాదిభేదో అనేకవిధో. సిలాతి సేతకాళముగ్గవణ్ణాదిభేదా అనేకవిధా. పవాళన్తి ఖుద్దకమహన్తమన్దరత్తఘనరత్తాదిభేదం అనేకవిధం. లోహితఙ్గోతి పదుమరాగాదిభేదో అనేకవిధో మసారగల్లన్తి కబరమణి. ‘‘చిత్తఫలిక’’న్తిపి వదన్తి.

మహతం భూతానన్తి మహన్తానం సత్తానం. తిమితిమిఙ్గలాదికా తిస్సో మచ్ఛజాతియో. తిమిం గిలనసమత్థా తిమిఙ్గలా, తిమిఞ్చ తిమిఙ్గలఞ్చ గిలనసమత్థా ‘‘తిమితిమిఙ్గలా’’తి వదన్తి. నాగాతి ఊమిపిట్ఠివాసినోపి విమానట్ఠకనాగాపి.

ఏవమేవ ఖోతి కిఞ్చాపి సత్థా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే సోళసపి బాత్తింసపి తతో భియ్యోపి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మే విభజిత్వా దస్సేతుం సక్కోతి, తదా ఉపమాభావేన పన గహితానం అట్ఠన్నం అనురూపవసేన అట్ఠేవ తే ఉపమేతబ్బధమ్మే విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అట్ఠ అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అనుపుబ్బసిక్ఖాయ తిస్సో భిక్ఖా గహితా, అనుపుబ్బకిరియాయ తేరస ధుతఙ్గధమ్మా, అనుపుబ్బపటిపదాయ సత్త అనుపస్సనా అట్ఠారస మహావిపస్సనా అట్ఠతింస ఆరమ్మణవిభత్తియో సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా చ గహితా. న ఆయతకేనేవ అఞ్ఞాపటివేధోతి మణ్డూకస్స ఉప్పతిత్వా గమనం వియ ఆదితోవ సీలపూరణాదీని అకత్వా అరహత్తపటివేధో నామ నత్థి, పటిపాటియా పన సీలసమాధిపఞ్ఞాయో పూరేత్వావ అరహత్తప్పత్తీతి అత్థో.

మమ సావకాతి సోతాపన్నాదికే అరియపుగ్గలే సన్ధాయ వదతి. న సంవసతీతి ఉపోసథకమ్మాదివసేన సంవాసం న కరోతి. ఉక్ఖిపతీతి అపనేతి. ఆరకావాతి దూరేయేవ. న తేన నిబ్బానధాతుయా ఊనత్తం వా పూరత్తం వాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యేపి మహాకప్పే బుద్ధేసు అనుప్పజ్జన్తేసు ఏకసత్తోపి పరినిబ్బాతుం న సక్కోతి, తదాపి ‘‘తుచ్ఛా నిబ్బానధాతూ’’తి న సక్కా వత్తుం, బుద్ధకాలే పన ఏకేకస్మిం సమాగమే అసఙ్ఖ్యేయ్యాపి సత్తా అమతం ఆరాధేన్తి, తదాపి న సక్కా వత్తుం ‘‘పూరా నిబ్బానధాతూ’’తి. విముత్తిరసోతి కిలేసేహి విముచ్చనరసో. సబ్బా హి సాసనస్స సమ్పత్తి యావదేవ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తస్స విముత్తియా హోతి.

రతనానీతి రతిజననట్ఠేన రతనాని. సతిపట్ఠానాదయో హి భావియమానా పుబ్బభాగేపి అనప్పకం పీతిపామోజ్జం నిబ్బత్తేన్తి, పగేవ అపరభాగే. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪) –

లోకియరతననిమిత్తం పన పీతిపామోజ్జం న తస్స కలభాగమ్పి అగ్ఘతీతి అయమత్థో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ. అపిచ –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, ‘రతన’న్తి పవుచ్చతీ’’తి.

యది చ చిత్తీకతాదిభావేన రతనం నామ హోతి, సతిపట్ఠానాదీనంయేవ భూతతో రతనభావో. బోధిపక్ఖియధమ్మానఞ్హి సో ఆనుభావో, యం సావకా సావకపారమీఞాణం, పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిఞాణం, సమ్మాసమ్బుద్ధా సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తీతి ఆసన్నకారణత్తా. పరమ్పరకారణఞ్హి దానాదిఉపనిస్సయోతి ఏవం రతిజననట్ఠేన చిత్తీకతాదిఅత్థేన చ రతనభావో బోధిపక్ఖియధమ్మానం సాతిసయో. తేన వుత్తం – ‘‘తత్రిమాని రతనాని, సేయ్యథిదం, చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆది.

తత్థ ఆరమ్మణే పక్ఖన్దిత్వా ఉపట్ఠానట్ఠేన పట్ఠానం, సతియేవ పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. ఆరమ్మణస్స పన కాయాదివసేన చతుబ్బిధత్తా వుత్తం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి. తథా హి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తసఞ్ఞానం పహానతో అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తతాగహణతో చ నేసం కాయానుపస్సనాదిభావో విభత్తో.

సమ్మా పదహన్తి ఏతేన, సయం వా సమ్మా పదహతి, పసత్థం, సున్దరం వా పదహన్తి సమ్మప్పధానం. పుగ్గలస్స వా సమ్మదేవ పధానభావకరణతో సమ్మప్పధానం. వీరియస్సేతం అధివచనం. తమ్పి అనుప్పన్నుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదనపహానవసేన అనుప్పన్నుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదనభావనవసేన చ చతుకిచ్చం కత్వా వుత్తం ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి.

ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి. ఇతి పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో పతిట్ఠా అధిగమూపాయోతి ఇద్ధిపాదో. తేన హి ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి, స్వాయం ఇద్ధిపాదో యస్మా ఛన్దాదికే చత్తారో అధిపతిధమ్మే ధురే జేట్ఠకే కత్వా నిబ్బత్తియతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి.

పఞ్చిన్ద్రియానీతి సద్ధాదీని పఞ్చ ఇన్ద్రియాని. తత్థ అస్సద్ధియం అభిభవిత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సద్ధిన్ద్రియం, కోసజ్జం అభిభవిత్వా పగ్గహలక్ఖణే, పమాదం అభిభవిత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణే, విక్ఖేపం అభిభవిత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణే, అఞ్ఞాణం అభిభవిత్వా దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి పఞ్ఞిన్ద్రియం.

తానియేవ అస్సద్ధియాదీహి అనభిభవనీయతో అకమ్పియట్ఠేన సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన ‘‘బలానీ’’తి వేదితబ్బాని.

సత్త బోజ్ఝఙ్గాతి బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. యా హి ఏసా ధమ్మసామగ్గీ యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగ- ఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతి, కిలేసనిద్దాయ వుట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి, తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస వుత్తప్పకారాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు పోరాణా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. ‘‘బోధియా సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తిఆదినా నయేనపి బోజ్ఝఙ్గానం బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.

అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసేహి ఆరకత్తా అరియభావకరత్తా అరియఫలపటిలాభకరత్తా చ అరియో. సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని అస్స అత్థి, అట్ఠ అఙ్గానియేవ వా అట్ఠఙ్గికో. కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గియతి, సయం వా నిబ్బానం మగ్గతీతి మగ్గోతి. ఏవమేతేసం సతిపట్ఠానాదీనం అత్థవిభాగో వేదితబ్బో.

సోతాపన్నోతి మగ్గసఙ్ఖాతం సోతం ఆపజ్జిత్వా పాపుణిత్వా ఠితో, సోతాపత్తిఫలట్ఠోతి అత్థో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నోతి సోతాపత్తిఫలస్స అత్తపచ్చక్ఖకరణాయ పటిపజ్జమానో పఠమమగ్గట్ఠో, యో అట్ఠమకోతిపి వుచ్చతి. సకదాగామీతి సకిదేవ ఇమం లోకం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆగమనసీలో దుతియఫలట్ఠో. అనాగామీతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన కామలోకం అనాగమనసీలో తతియఫలట్ఠో. యో పన సద్ధానుసారీ ధమ్మానుసారీ ఏకబీజీతి ఏవమాదికో అరియపుగ్గలవిభాగో, సో ఏతేసంయేవ పభేదోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం అత్తనో ధమ్మవినయే మతకుణపసదిసేన దుస్సీలపుగ్గలేన సద్ధిం సంవాసాభావసఙ్ఖాతం అత్థం విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం అసంవాసారహసంవాసారహవిభాగకారణపరిదీపనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ ఛన్నమతివస్సతీతి ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తో అఞ్ఞం నవం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తతో పరం తతో పరన్తి ఏవం ఆపత్తివస్సం కిలేసవస్సం అతివియ వస్సతి. వివటం నాతివస్సతీతి ఆపత్తిం ఆపన్నో తం అప్పటిచ్ఛాదేత్వా వివరన్తో సబ్రహ్మచారీనం పకాసేన్తో యథాధమ్మం యథావినయం పటికరోన్తో దేసేన్తో వుట్ఠహన్తో అఞ్ఞం నవం ఆపత్తిం న ఆపజ్జతి, తేనస్స వివటం పున ఆపత్తివస్సం కిలేసవస్సం న వస్సతి. యస్మా చ ఏతదేవం, తస్మా ఛన్నం ఛాదితం ఆపత్తిం వివరేథ పకాసేథ. ఏవం తం నాతివస్సతీతి ఏవం సన్తే తం ఆపత్తిఆపజ్జనకం ఆపన్నపుగ్గలం అత్తభావం అతివిజ్ఝిత్వా కిలేసవస్సం న వస్సతి న తేమేతి. ఏవం సో కిలేసేహి అనవస్సుతో పరిసుద్ధసీలో సమాహితో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సమ్మసన్తో అనుక్కమేన నిబ్బానం పాపుణాతీతి అధిప్పాయో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సోణసుత్తవణ్ణనా

౪౬. ఛట్ఠే అవన్తీసూతి అవన్తిరట్ఠే. కురరఘరేతి ఏవంనామకే నగరే. పవత్తే పబ్బతేతి పవత్తనామకే పబ్బతే. ‘‘పపాతే పబ్బతే’’తిపి పఠన్తి. సోణో ఉపాసకో కుటికణ్ణోతి నామేన సోణో నామ, తీహి సరణగమనేహి ఉపాసకభావప్పటివేదనేన ఉపాసకో, కోటిఅగ్ఘనకస్స కణ్ణపిళన్ధనస్స ధారణేన ‘‘కోటికణ్ణో’’తి వత్తబ్బే ‘‘కుటికణ్ణో’’తి ఏవం అభిఞ్ఞాతో, న సుఖుమాలసోణోతి అధిప్పాయో. అయఞ్హి ఆయస్మతో మహాకచ్చాయనస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సాసనే అభిప్పసన్నో, సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠితో పవత్తే పబ్బతే ఛాయూదకసమ్పన్నే ఠానే విహారం కారేత్వా థేరం తత్థ వసాపేత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠాతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆయస్మతో మహాకచ్చానస్స ఉపట్ఠాకో హోతీ’’తి.

సో కాలేన కాలం థేరస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి. థేరో చస్స ధమ్మం దేసేతి. తేన సంవేగబహులో ధమ్మచరియాయ ఉస్సాహజాతో విహరతి. సో ఏకదా సత్థేన సద్ధిం వాణిజ్జత్థాయ ఉజ్జేనిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అటవియం సత్థే నివిట్ఠే రత్తియం జనసమ్బాధభయేన ఏకమన్తం అపక్కమ్మ నిద్దం ఉపగఞ్ఛి. సత్థో పచ్చూసవేలాయం ఉట్ఠాయ గతో, న ఏకోపి సోణం పబోధేసి, సబ్బేపి విసరిత్వా అగమంసు. సో పభాతాయ రత్తియా పబుజ్ఝిత్వా ఉట్ఠాయ కఞ్చి అపస్సన్తో సత్థేనేవ గతమగ్గం గహేత్వా సీఘం సీఘం గచ్ఛన్తో ఏకం వటరుక్ఖం ఉపగఞ్ఛి. తత్థ అద్దస ఏకం మహాకాయం విరూపదస్సనం గచ్ఛన్తం పురిసం అట్ఠితో ముత్తాని అత్తనో మంసాని సయమేవ ఖాదన్తం, దిస్వాన ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘పేతోమ్హి, భన్తే’’తి. ‘‘కస్మా ఏవం కరోసీ’’తి. ‘‘అత్తనో పుబ్బకమ్మేనా’’తి. ‘‘కిం పన తం కమ్మ’’న్తి. ‘‘అహం పుబ్బే భారుకచ్ఛనగరవాసీ కూటవాణిజో హుత్వా పరేసం సన్తకం వఞ్చేత్వా ఖాదిం, సమణే చ భిక్ఖాయ ఉపగతే ‘తుమ్హాకం మంసం ఖాదథా’తి అక్కోసిం, తేన కమ్మేన ఏతరహి ఇమం దుక్ఖం అనుభవామీ’’తి. తం సుత్వా సోణో అతివియ సంవేగం పటిలభి.

తతో పరం గచ్ఛన్తో ముఖతో పగ్ఘరితకాళలోహితే ద్వే పేతదారకే పస్సిత్వా తథేవ పుచ్ఛి. తేపిస్స అత్తనో కమ్మం కథేసుం. తే కిర భారుకచ్ఛనగరే దారకకాలే గన్ధవాణిజ్జాయ జీవికం కప్పేన్తా అత్తనో మాతరి ఖీణాసవే నిమన్తేత్వా భోజేన్తియా గేహం గన్త్వా ‘‘అమ్హాకం సన్తకం కస్మా సమణానం దేసి, తయా దిన్నం భోజనం భుఞ్జనకసమణానం ముఖతో కాళలోహితం పగ్ఘరతూ’’తి అక్కోసింసు. తే తేన కమ్మేన నిరయే పచ్చిత్వా తస్స విపాకావసేసేన పేతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా తదా ఇమం దుక్ఖం అనుభవన్తి. తమ్పి సుత్వా సోణో అతివియ సంవేగజాతో అహోసి.

సో ఉజ్జేనిం గన్త్వా తం కరణీయం తీరేత్వా కులఘరం పచ్చాగతో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా కతపటిసన్థారో థేరస్స తమత్థం ఆరోచేసి. థేరోపిస్స పవత్తినివత్తీసు ఆదీనవానిసంసే విభావేన్తో ధమ్మం దేసేసి. సో థేరం వన్దిత్వా గేహం గతో సాయమాసం భుఞ్జిత్వా సయనం ఉపగతో థోకంయేవ నిద్దాయిత్వా పబుజ్ఝిత్వా సయనతలే నిసజ్జ యథాసుతం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖితుం ఆరద్ధో. తస్స తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖతో, తే చ పేతత్తభావే అనుస్సరతో సంసారదుక్ఖం అతివియ భయానకం హుత్వా ఉపట్ఠాసి, పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమి. సో విభాతాయ రత్తియా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో అజ్ఝాసయం ఆరోచేత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సోణస్స ఉపాసకస్స కుటికణ్ణస్స రహోగతస్స…పే… పబ్బాజేతు మం, భన్తే, అయ్యో మహాకచ్చానో’’తి.

తత్థ యథా యథాతిఆదీనం పదానం అయం సఙ్ఖేపత్థో – యేన యేన ఆకారేన అయ్యో మహాకచ్చానో ధమ్మం దేసేతి ఆచిక్ఖతి పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి పకాసేతి, తేన తేన మే ఉపపరిక్ఖతో ఏవం హోతి, యదేతం సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకమ్పి దివసం అక్ఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. ఏకదివసమ్పి కిలేసమలేన అమలినం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. సఙ్ఖలిఖితన్తి లిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం చరితబ్బం. ఇదం న సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్త పరిపుణ్ణం…పే… చరితుం యంనూనాహం కేసే చేవ మస్సూని చ ఓహారేత్వా వోరోపేత్వా కాసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్యం. యస్మా అగారస్స హితం కసివాణిజ్జాదికమ్మం అగారియన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి, తస్మా పబ్బజ్జా అనగారియా నామ. తం అనగారియం పబ్బజ్జం పబ్బజేయ్యం ఉపగచ్ఛేయ్యం, పటిపజ్జేయ్యన్తి అత్థో.

ఏవం అత్తనా రహోవితక్కితం సోణో ఉపాసకో థేరస్స ఆరోచేత్వా తం పటిపజ్జితుకామో ‘‘పబ్బాజేతు మం, భన్తే, అయ్యో మహాకచ్చానో’’తి ఆహ. థేరో పన ‘‘తావస్స ఞాణపరిపాకం కథ’’న్తి ఉపధారేత్వా ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో ‘‘దుక్కరం ఖో’’తిఆదినా పబ్బజ్జాఛన్దం నివారేసి.

తత్థ ఏకభత్తన్తి ‘‘ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౯౪; అ. ని. ౩.౭౧) ఏవం వుత్తం వికాలభోజనవిరతిం సన్ధాయ వదతి. ఏకసేయ్యన్తి అదుతియసేయ్యం. ఏత్థ చ సేయ్యాసీసేన ‘‘ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో నిసీదతీ’’తిఆదినా (మహాని. ౭; ౪౯) నయేన వుత్తేసు చతూసు ఇరియాపథేసు కాయవివేకం దీపేతి, న ఏకాకినా హుత్వా సయనమత్తం. బ్రహ్మచరియన్తి మేథునవిరతిబ్రహ్మచరియం, సిక్ఖత్తయానుయోగసఙ్ఖాతం సాసనబ్రహ్మచరియం వా. ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో. తత్థేవాతి గేహేయేవ. బుద్ధానం సాసనం అనుయుఞ్జాతి నిచ్చసీలఉపోసథసీలాదిభేదం పఞ్చఙ్గఅట్ఠఙ్గదసఙ్గసీలం, తదనురూపఞ్చ సమాధిపఞ్ఞాభావనం అనుయుఞ్జ. ఏతఞ్హి ఉపాసకేన పుబ్బభాగే అనుయుఞ్జితబ్బం బుద్ధసాసనం నామ. తేనాహ – ‘‘కాలయుత్తం ఏకభత్తం ఏకసేయ్యం బ్రహ్మరియ’’న్తి.

తత్థ కాలయుత్తన్తి చాతుద్దసీపఞ్చదసీఅట్ఠమీపాటిహారియపక్ఖసఙ్ఖాతేన కాలేన యుత్తం, యథావుత్తకాలే వా తుయ్హం అనుయుఞ్జన్తస్స యుత్తం పతిరూపం సక్కుణేయ్యం, న సబ్బకాలం పబ్బజ్జాతి అధిప్పాయో. సబ్బమేతం ఞాణస్స అపరిపక్కత్తా తస్స కామానం దుప్పహానతాయ సమ్మాపటిపత్తియం యోగ్యం కారాపేతుం వదతి, న పబ్బజ్జాఛన్దం నివారేతుం. పబ్బజ్జాభిసఙ్ఖారోతి పబ్బజితుం ఆరమ్భో ఉస్సాహో. పటిపస్సమ్భీతి ఇన్ద్రియానం అపరిపక్కత్తా, సంవేగస్స చ నాతితిక్ఖభావతో వూపసమి. కిఞ్చాపి పటిపస్సమ్భి, థేరేన వుత్తవిధిం పన అనుతిట్ఠన్తో కాలేన కాలం థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసన్తో ధమ్మం సుణాతి. తస్స వుత్తనయేనేవ దుతియం పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పజ్జి, థేరస్స చ ఆరోచేసి. దుతియమ్పి థేరో పటిక్ఖిపి. తతియవారే పన ఞాణస్స పరిపక్కభావం ఞత్వా ‘‘ఇదాని నం పబ్బాజేతుం కాలో’’తి థేరో పబ్బాజేసి, పబ్బజితఞ్చ తం తీణి సంవచ్ఛరాని అతిక్కమిత్వా గణం పరియేసిత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘దుతియమ్పి ఖో సోణో…పే… ఉపసమ్పాదేసీ’’తి.

తత్థ అప్పభిక్ఖుకోతి కతిపయభిక్ఖుకో. తదా కిర భిక్ఖూ యేభుయ్యేన మజ్ఝిమదేసే ఏవ వసింసు. తస్మా తత్థ కతిపయా ఏవ అహేసుం, తే చ ఏకస్మిం నిగమే ఏకో, ఏకస్మిం ద్వేతి ఏవం విసుం విసుం వసింసు. కిచ్ఛేనాతి దుక్ఖేన. కసిరేనాతి ఆయాసేన. తతో తతోతి తస్మా తస్మా గామనిగమాదితో. థేరేన హి కతిపయే భిక్ఖూ ఆనేత్వా అఞ్ఞేసు ఆనీయమానేసు పుబ్బే ఆనీతా కేనచిదేవ కరణీయేన పక్కమింసు, కిఞ్చి కాలం ఆగమేత్వా పున తేసు ఆనీయమానేసు ఇతరే పక్కమింసు. ఏవం పునప్పునం ఆనయనేన సన్నిపాతో చిరేనేవ అహోసి, థేరో చ తదా ఏకవిహారీ అహోసి. దసవగ్గం భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వాతి తదా భగవతా పచ్చన్తదేసేపి దసవగ్గేనేవ సఙ్ఘేన ఉపసమ్పదా అనుఞ్ఞాతా. ఇతోనిదానఞ్హి థేరేన యాచితో పఞ్చవగ్గేన సఙ్ఘేన పచ్చన్తదేసే ఉపసమ్పదం అనుజాని. తేన వుత్తం – ‘‘తిణ్ణం వస్సానం…పే… సన్నిపాతేత్వా’’తి.

వస్సంవుట్ఠస్సాతి ఉపసమ్పజ్జిత్వా పఠమవస్సం ఉపగన్త్వా వుసితవతో. ఈదిసో చ ఈదిసో చాతి ఏవరూపో చ ఏవరూపో చ, ఏవరూపాయ నామకాయరూపకాయసమ్పత్తియా సమన్నాగతో, ఏవరూపాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తియా సమన్నాగతోతి సుతోయేవ మే సో భగవా. న ఖో మే సో భగవా సమ్ముఖా దిట్ఠోతి ఏతేన పుథుజ్జనసద్ధాయ ఏవం ఆయస్మా సోణో భగవన్తం దట్ఠుకామో అహోసి. అపరభాగే పన సత్థారా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా పచ్చూససమయం అజ్ఝిట్ఠో సోళస అట్ఠకవగ్గికాని సత్థు సమ్ముఖా అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా అత్థధమ్మప్పటిసంవేదీ హుత్వా భణన్తో ధమ్మూపసఞ్హితపామోజ్జాదిముఖేన సమాహితో సరభఞ్ఞపరియోసానే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అనుపుబ్బేన అరహత్తం పాపుణి. ఏతదత్థమేవ హిస్స భగవతా అత్తనా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వాసో ఆణత్తోతి వదన్తి.

కేచి పనాహు – ‘‘న ఖో మే సో భగవా సమ్ముఖా దిట్ఠో’’తి ఇదం రూపకాయదస్సనమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఆయస్మా హి సోణో పబ్బజిత్వావ థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో అనుపసమ్పన్నోవ సోతాపన్నో హుత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా ‘‘ఉపాసకాపి సోతాపన్నా హోన్తి, అహమ్పి సోతాపన్నో, కిమేత్థ చిత్త’’న్తి ఉపరిమగ్గత్థాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అన్తోవస్సేయేవ ఛళభిఞ్ఞో హుత్వా విసుద్ధిపవారణాయ పవారేసి. అరియసచ్చదస్సనేన హి భగవతో ధమ్మకాయో దిట్ఠో నామ హోతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭).

తస్మాస్స ధమ్మకాయదస్సనం పగేవ సిద్ధం, పవారేత్వా పన రూపకాయం దట్ఠుకామో అహోసీతి.

‘‘సచే మం ఉపజ్ఝాయో అనుజానాతీ’’తిపి పాఠో. ‘‘భన్తే’’తి పన లిఖన్తి. తథా ‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో సోణ, గచ్ఛ త్వం, ఆవుసో సోణా’’తిపి పాఠో. ‘‘ఆవుసో’’తి పన కేసుచి పోత్థకేసు నత్థి. తథా ‘‘ఏవమావుసోతి ఖో ఆయస్మా సోణో’’తిపి పాఠో. ఆవుసోవాదోయేవ హి అఞ్ఞమఞ్ఞం భిక్ఖూనం భగవతో ధరమానకాలే ఆచిణ్ణో. భగవన్తం పాసాదికన్తిఆదీనం పదానం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

కచ్చి భిక్ఖు ఖమనీయన్తి భిక్ఖు ఇదం తుయ్హం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం కచ్చి ఖమనీయం, కిం సక్కా ఖమితుం సహితుం పరిహరితుం, కిం దుక్ఖభారో నాభిభవతి. కచ్చి యాపనీయన్తి కిం తంతంకిచ్చేసు యాపేతుం గమేతుం సక్కా, న కఞ్చి అన్తరాయన్తి దస్సేతి. కచ్చిసి అప్పకిలమథేనాతి అనాయాసేన ఇమం ఏత్తకం అద్ధానం కచ్చి ఆగతోసి.

ఏతదహోసీతి బుద్ధాచిణ్ణం అనుస్సరన్తస్స ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ఏతం ‘‘యస్స ఖో మం భగవా’’తిఆదినా ఇదాని వుచ్చమానం చిత్తే ఆచిణ్ణం అహోసి. ఏకవిహారేతి ఏకగన్ధకుటియం. గన్ధకుటి హి ఇధ విహారోతి అధిప్పేతా. వత్థున్తి వసితుం.

నిసజ్జాయ వీతినామేత్వాతి ఏత్థ యస్మా భగవా ఆయస్మతో సోణస్స సమాపత్తిసమాపజ్జనే పటిసన్థారం కరోన్తో సావకసాధారణా సబ్బా సమాపత్తియో అనులోమపటిలోమం సమాపజ్జన్తో బహుదేవ రత్తిం…పే… విహారం పావిసి, తస్మా ఆయస్మాపి సోణో భగవతో అధిప్పాయం ఞత్వా తదనురూపం సబ్బా తా సమాపత్తియో సమాపజ్జన్తో ‘‘బహుదేవ రత్తిం…పే… విహారం పావిసీ’’తి కేచి వదన్తి. పవిసిత్వా చ భగవతా అనుఞ్ఞాతో చీవరం తిరోకరణీయం కత్వాపి భగవతో పాదపస్సే నిసజ్జాయ వీతినామేసి. అజ్ఝేసీతి ఆణాపేసి. పటిభాతు తం భిక్ఖు ధమ్మో భాసితున్తి భిక్ఖు తుయ్హం ధమ్మో భాసితుం ఉపట్ఠాతు ఞాణముఖే ఆగచ్ఛతు, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం భణాహీతి అత్థో.

సోళస అట్ఠకవగ్గికానీతి అట్ఠకవగ్గభూతాని కామసుత్తాదీని సోళస సుత్తాని. సరేన అభణీతి సుత్తుస్సారణసరేన అభాసి, సరభఞ్ఞవసేన కథేసీతి అత్థో. సరభఞ్ఞపరియోసానేతి ఉస్సారణావసానే. సుగ్గహితానీతి సమ్మా ఉగ్గహితాని. సుమనసికతానీతి సుట్ఠు మనసి కతాని. ఏకచ్చో ఉగ్గహణకాలే సమ్మా ఉగ్గహేత్వాపి పచ్ఛా సజ్ఝాయాదివసేన మనసి కరణకాలే బ్యఞ్జనాని వా మిచ్ఛా రోపేతి, పదపచ్ఛాభట్ఠం వా కరోతి, న ఏవమయం. ఇమినా పన సమ్మదేవ యథుగ్గహితం మనసి కతాని. తేన వుత్తం – ‘‘సుమనసికతానీతి సుట్ఠు మనసి కతానీ’’తి. సూపధారితానీతి అత్థతోపి సుట్ఠు ఉపధారితాని. అత్థే హి సుట్టు ఉపధారితే సక్కా పాళిం సమ్మా ఉస్సారేతుం. కల్యాణియాసి వాచాయ సమన్నాగతోతి సిథిలధనితాదీనం యథావిధానవచనేన పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణాయ పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో ఆసి. విస్సట్ఠాయాతి విముత్తాయ. ఏతేనస్స విముత్తవాదితం దస్సేతి. అనేలగళాయాతి ఏలా వుచ్చతి దోసో, తం న పగ్ఘరతీతి అనేలగళా, తాయ నిద్దోసాయాతి అత్థో. అథ వా అనేలగళాయాతి అనేలాయ చ అగళాయ చ నిద్దోసాయ అగళితపదబ్యఞ్జనాయ, అపరిహీనపదబ్యఞ్జనాయాతి అత్థో. తథా హి నం భగవా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం కల్యాణవాక్కరణానం యదిదం సోణో కుటికణ్ణో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౬) ఏతదగ్గే ఠపేసి. అత్థస్స విఞ్ఞాపనియాతి యథాధిప్పేతం అత్థం విఞ్ఞాపేతుం సమత్థాయ.

కతివస్సోతి సో కిర మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే ఠితో ఆకప్పసమ్పన్నో చ పరేసం చిరతరపబ్బజితో వియ ఖాయతి. తం సన్ధాయ భగవా పుచ్ఛతీతి కేచి, తం అకారణం. ఏవం సన్తే సమాధిసుఖం అనుభవితుం యుత్తో, ఏత్తకం కాలం కస్మా పమాదమాపన్నోతి పున అనుయుఞ్జితుం సత్థా ‘‘కతివస్సోసీ’’తి తం పుచ్ఛతి. తేనేవాహ – ‘‘కిస్స పన త్వం భిక్ఖు ఏవం చిరం అకాసీ’’తి.

తత్థ కిస్సాతి కిం కారణా. ఏవం చిరం అకాసీతి ఏవం చిరాయి, కేన కారణేన ఏవం చిరకాలం పబ్బజ్జం అనుపగన్త్వా అగారమజ్ఝే వసీతి అత్థో. చిరం దిట్ఠో మేతి చిరేన చిరకాలేన మయా దిట్ఠో. కామేసూతి కిలేసకామేసు చ వత్థుకామేసు చ. ఆదీనవోతి దోసో. అపి చాతి కామేసు ఆదీనవే కేనచి పకారేన దిట్ఠేపి న తావాహం ఘరావాసతో నిక్ఖమితుం అసక్ఖిం. కస్మా? సమ్బాధో ఘరావాసో ఉచ్చావచేహి కిచ్చకరణీయేహి సముపబ్యూళ్హో అగారియభావో. తేనేవాహ – ‘‘బహుకిచ్చో బహుకరణీయో’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి కామేసు యథాభూతం ఆదీనవదస్సినో చిత్తం చిరాయిత్వాపి న పతిట్ఠాతి, అఞ్ఞదత్థు పదుమపలాసే ఉదకబిన్దు వియ వినివత్తతియేవాతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి పవత్తిం నివత్తిఞ్చ సమ్మదేవ జానన్తో పవత్తియం తన్నిమిత్తే చ న కదాచిపి రమతీతి ఇదమత్థదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ దిస్వా ఆదీనవం లోకేతి సబ్బస్మిం సఙ్ఖారలోకే ‘‘అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో’’తిఆదినా ఆదీనవం దోసం పఞ్ఞాయ పస్సిత్వా. ఏతేన విపస్సనావారో కథితో. ఞత్వా ధమ్మం నిరుపధిన్తి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గత్తా నిరుపధిం నిబ్బానధమ్మం యథాభూతం ఞత్వా నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతామతసభావతో మగ్గఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా. ‘‘దిస్వా ఞత్వా’’తి ఇమేసం పదానం ‘‘సప్పిం పివిత్వా బలం హోతి, సీహం దిస్వా భయం హోతి, పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తిఆదీసు (పు. ప. ౨౦౮; అ. ని. ౯.౪౨-౪౩) వియ హేతుఅత్థతా దట్ఠబ్బా. అరియో న రమతీ పాపేతి కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియో సప్పురిసో అణుమత్తేపి పాపే న రమతి. కస్మా? పాపే న రమతీ సుచీతి సువిసుద్ధకాయసమాచారాదితాయ విసుద్ధపుగ్గలో రాజహంసో వియ ఉక్కారట్ఠానే పాపే సంకిలిట్ఠధమ్మే న రమతి నాభినన్దతి. ‘‘పాపో న రమతీ సుచి’’న్తిపి పాఠో. తస్సత్థో – పాపో పాపపుగ్గలో సుచిం అనవజ్జం వోదానధమ్మం న రమతి, అఞ్ఞదత్థు గామసూకరాదయో వియ ఉక్కారట్ఠానం అసుచిం సంకిలేసధమ్మంయేవ రమతీతి పటిపక్ఖతో దేసనం పరివత్తేతి.

ఏవం భగవతా ఉదానే ఉదానితే ఆయస్మా సోణో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స వచనేన పచ్చన్తదేసే పఞ్చవగ్గేన ఉపసమ్పదాదిపఞ్చవత్థూని యాచి. భగవాపి తాని అనుజానీతి తం సబ్బం ఖన్ధకే (మహావ. ౨౪౨ ఆదయో) ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.