౫. నాగసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే కోసమ్బియన్తి కుసుమ్బేన నామ ఇసినా వసితట్ఠానే మాపితత్తా ‘‘కోసమ్బీ’’తి ఏవంలద్ధనామకే నగరే. ఘోసితారామేతి ఘోసితసేట్ఠినా కారితే ఆరామే. భగవా ఆకిణ్ణో విహరతీతి భగవా సమ్బాధప్పత్తో విహరతి. కిం పన భగవతో సమ్బాధో అత్థి, సంసగ్గో వాతి? నత్థి. న హి కోచి భగవన్తం అనిచ్ఛాయ ఉపసఙ్కమితుం సక్కోతి. దురాసదా హి బుద్ధా భగవన్తో సబ్బత్థ చ అనుపలిత్తత్తా. హితేసితాయ పన సత్తేసు అనుకమ్పం ఉపాదాయ ‘‘ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞానురూపం చతురోఘనిత్థరణత్థం అట్ఠన్నం పరిసానం అత్తనో సన్తికం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం అధివాసేతి, సయఞ్చ మహాకరుణాసముస్సాహితో కాలఞ్ఞూ హుత్వా తత్థ ఉపసఙ్కమతి, ఇదం సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణం, అయమిధ ఆకిణ్ణవిహారోతి అధిప్పేతో.

ఇధ పన కోసమ్బికానం భిక్ఖూనం కలహజాతానం సత్థా దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో వత్థుం ఆహరిత్వా, ‘‘న హి వేరేన వేరాని, సమ్మన్తీధ కుదాచన’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౫; మ. ని. ౩.౨౩౭; మహావ. ౪౬౪) ఓవాదం అదాసి, తం దివసం తేసం కలహం కరోన్తానంయేవ రత్తి విభాతా. దుతియదివసేపి భగవా తమేవ వత్థుం కథేసి, తం దివసమ్పి తేసం కలహం కరోన్తానంయేవ రత్తి విభాతా. తతియదివసేపి భగవా తమేవ వత్థుం కథేసి, అథఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏవమాహ – ‘‘అప్పోస్సుక్కో, భన్తే భగవా, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుత్తో విహరతు, మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. సత్థా ‘‘పరియాదిన్నచిత్తా ఖో ఇమే మోఘపురిసా న దానిమే సక్కా సఞ్ఞాపేతుం, నత్థి చేత్థ సఞ్ఞాపేతబ్బా, యంనూనాహం ఏకచారికవాసం వసేయ్యం, ఏవం ఇమే భిక్ఖూ కలహతో ఓరమిస్సన్తీ’’తి చిన్తేసి. ఏవం తేహి కలహకారకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకవిహారే వాసం వినేతబ్బాభావతో ఉపాసకాదీహి ఉపసఙ్కమనఞ్చ ఆకిణ్ణవిహారం కత్వా వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా ఆకిణ్ణో విహరతీ’’తిఆది.

తత్థ దుక్ఖన్తి న సుఖం, అనారాధితచిత్తతాయ న ఇట్ఠన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘న ఫాసు విహరామీ’’తి. వూపకట్ఠోతి పవివేకట్ఠో దూరీభూతో. తథా చిన్తేత్వావ భగవా పాతోవ సరీరప్పటిజగ్గనం కత్వా కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా కఞ్చి అనామన్తేత్వా ఏకో అదుతియో గన్త్వా కోసలరట్ఠే పాలిలేయ్యకే వనసణ్డే భద్దసాలమూలే విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం…పే… భద్దసాలమూలే’’తి. తత్థ సామన్తి సయం. సంసామేత్వాతి పటిసామేత్వా. పత్తచీవరమాదాయాతి ఏత్థాపి సామన్తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. ఉపట్ఠాకేతి కోసమ్బినగరవాసినో ఘోసితసేట్ఠిఆదికే ఉపట్ఠాకే, విహారే చ అగ్గుపట్ఠాకం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అనామన్తేత్వా.

ఏవం గతే సత్థరి పఞ్చసతా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో ఆనన్ద, సత్థా ఏకకోవ గతో, మయం అనుబన్ధిస్సామా’’తి. ‘‘ఆవుసో, యదా భగవా సామం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే చ అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం అదుతియో గచ్ఛతి, తదా ఏకచారం చరితుం భగవతో అజ్ఝాసయో, సావకేన నామ సత్థు అజ్ఝాసయానురూపం పటిపజ్జితబ్బం, తస్మా న ఇమేసు దివసేసు భగవా అనుగన్తబ్బో’’తి నివారేసి, సయమ్పి నానుగచ్ఛి.

అనుపుబ్బేనాతి అనుక్కమేన, గామనిగమపటిపాటియా చారికం చరమానో ‘‘ఏకచారవాసం తావ వసమానం భిక్ఖుం పస్సిస్సామీ’’తి బాలకలోణకారగామం గన్త్వా తత్థ భగుత్థేరస్స సకలం పచ్ఛాభత్తఞ్చేవ తియామఞ్చ రత్తిం ఏకచారవాసే ఆనిసంసం కథేత్వా పునదివసే తేన పచ్ఛాసమణేన పిణ్డాయ చరిత్వా తం తత్థేవ నివత్తేత్వా ‘‘సమగ్గవాసం వసమానే తయో కులపుత్తే పస్సిస్సామీ’’తి పాచీనవంసమిగదాయం గన్త్వా తేసమ్పి సకలరత్తిం సమగ్గవాసే ఆనిసంసం కథేత్వా తేపి తత్థేవ నివత్తేత్వా ఏకకోవ పాలిలేయ్యగామం సమ్పత్తో. పాలిలేయ్యగామవాసినో పచ్చుగ్గన్త్వా భగవతో దానం దత్వా పాలిలేయ్యగామస్స అవిదూరే రక్ఖితవనసణ్డో నామ అత్థి, తత్థ భగవతో పణ్ణసాలం కత్వా ‘‘ఏత్థ భగవా వసతూ’’తి యాచిత్వా వాసయింసు. భద్దసాలోతి పన తత్థేకో మనాపో భద్దకో సాలరుక్ఖో, భగవా తం గామం ఉపనిస్సాయ వనసణ్డే పణ్ణసాలసమీపే తస్మిం రుక్ఖమూలే విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘పాలిలేయ్యకే విహరతి రక్ఖితవనసణ్డే భద్దసాలమూలే’’తి.

హత్థినాగోతి మహాహత్థీ యూథపతి. హత్థికలభేహీతి హత్థిపోతకేహి. హత్థిచ్ఛాపేహీతి ఖీరూపగేహి దహరహత్థిపోతకేహి, యే ‘‘భిఙ్కా’’తిపి వుచ్చన్తి. ఛిన్నగ్గానీతి పురతో పురతో గచ్ఛన్తేహి తేహి హత్థిఆదీహి ఛిన్నగ్గాని ఖాదితావసేసాని ఖాణుసదిసాని ఖాదతి. ఓభగ్గోభగ్గన్తి తేన హత్థినాగేన ఉచ్చట్ఠానతో భఞ్జిత్వా భఞ్జిత్వా పాతితం. అస్స సాఖాభఙ్గన్తి ఏతస్స సన్తకం సాఖాభఙ్గం తే ఖాదన్తి. ఆవిలానీతి తేహి పఠమతరం ఓతరిత్వా పివన్తేహి ఆలుళితత్తా ఆవిలాని కద్దమమిస్సాని పానీయాని పివతి. ఓగాహాతి తిత్థతో. ‘‘ఓగాహ’’న్తిపి పాళి. అస్సాతి హత్థినాగస్స. ఉపనిఘంసన్తియోతి ఘట్టేన్తియో, ఉపనిఘంసియమానోపి అత్తనో ఉళారభావేన న కుజ్ఝతి, తేన తా తం ఘంసన్తియేవ. యూథాతి హత్థిఘటా.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి సో కిర హత్థినాగో యూథవాసే ఉక్కణ్ఠితో తం వనసణ్డం పవిట్ఠో తత్థ భగవన్తం దిస్వా ఘటసహస్సేన నిబ్బాపితసన్తాపో వియ నిబ్బుతో హుత్వా పసన్నచిత్తో భగవతో సన్తికే అట్ఠాసి, తతో పట్ఠాయ వత్తసీసే ఠత్వా భద్దసాలస్స పణ్ణసాలాయ చ సమన్తతో అప్పహరితకం కత్వా సాఖాభఙ్గేహి సమ్మజ్జతి, భగవతో ముఖధోవనం దేతి, న్హానోదకం ఆహరతి, దన్తకట్ఠం దేతి, అరఞ్ఞతో మధురాని ఫలాని ఆహరిత్వా సత్థు ఉపనేతి, సత్థా తాని పరిభుఞ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘తత్ర సుదం సో హత్థినాగో యస్మిం పదేసే భగవా విహరతి, తం పదేసం అప్పహరితఞ్చ కరోతి, సోణ్డాయ భగవతో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతీ’’తి. సోణ్డాయ దారూని ఆహరిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘంసిత్వా అగ్గిం ఉట్ఠాపేత్వా దారూని జాలాపేత్వా తత్థ పాసాణఖణ్డాని తాపేత్వా తాని దణ్డకేహి పవట్టేత్వా సోణ్డియం ఖిపిత్వా ఉదకస్స తత్తభావం ఞత్వా భగవతో సన్తికం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి, భగవా ‘‘హత్థినాగో మమ న్హానం ఇచ్ఛతీ’’తి తత్థ గన్త్వా న్హానకిచ్చం కరోతి, పానీయేపి ఏసేవ నయో. తస్మిం పన సీతలే సఞ్జాతే ఉపసఙ్కమతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సోణ్డాయ భగవతో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతీ’’తి.

అథ ఖో భగవతో రహోగతస్సాతిఆది ఉభిన్నం మహానాగానం వివేకసుఖపచ్చవేక్ఖణదస్సనం, తం వుత్తత్థమేవ. అత్తనో చ పవివేకం విదిత్వాతి కేహిచి అనాకిణ్ణభావలద్ధం కాయవివేకం జానిత్వా, ఇతరే పన వివేకా భగవతో సబ్బకాలం విజ్జన్తియేవ.

ఇమం ఉదానన్తి ఇమం అత్తనో హత్థినాగస్స చ పవివేకాభిరతియా సమానజ్ఝాసయభావదీపనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఏతం ఈసాదన్తస్స రథఈసాసదిసదన్తస్స హత్థినాగస్స చిత్తం నాగేన బుద్ధనాగస్స చిత్తేన సమేతి సంసన్దతి. కథం సమేతి చే? యదేకో రమతీ వనే యస్మా బుద్ధనాగో ‘‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో విహాసి’’న్తి పురిమం ఆకిణ్ణవిహారం జిగుచ్ఛిత్వా వివేకం ఉపబ్రూహయమానో ఇదాని యథా ఏకో అదుతియో వనే అరఞ్ఞే రమతి అభిరమతి, ఏవం అయమ్పి హత్థినాగో పుబ్బే అత్తనో హత్థిఆదీహి ఆకిణ్ణవిహారం జిగుచ్ఛిత్వా వివేకం ఉపబ్రూహయమానో ఇదాని ఏకో అసహాయో వనే అరఞ్ఞే రమతి అభిరమతి. తస్మాస్స చిత్తం నాగేన సమేతి తస్స చిత్తేన సమేతీతి కత్వా ఏకీభావరతియా ఏకసదిసం హోతీతి అత్థో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.