౪. యక్ఖపహారసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే కపోతకన్దరాయన్తి ఏవంనామకే విహారే. తస్మిం కిర పబ్బతకన్దరే పుబ్బే బహూ కపోతా వసింసు, తేన సా పబ్బతకన్దరా ‘‘కపోతకన్దరా’’తి వుచ్చతి. అపరభాగే తత్థ కతవిహారోపి ‘‘కపోతకన్దరా’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తేన వుత్తం – ‘‘కపోతకన్దరాయన్తి ఏవంనామకే విహారే’’తి. జుణ్హాయ రత్తియాతి సుక్కపక్ఖరత్తియం. నవోరోపితేహి కేసేహీతి అచిరఓహారితేహి కేసేహి, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చేతం కరణవచనం. అబ్భోకాసేతి యత్థ ఉపరిచ్ఛదనం పరిక్ఖేపో వా నత్థి, తాదిసే ఆకాసఙ్గణే.

తత్థ ఆయస్మా సారిపుత్తో సువణ్ణవణ్ణో, ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో నీలుప్పలవణ్ణో. ఉభోపి పన తే మహాథేరా ఉదిచ్చబ్రాహ్మణజచ్చా కప్పానం సతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అభినీహారసమ్పన్నా ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాప్పత్తా మహాఖీణాసవా సమాపత్తిలాభినో సత్తసట్ఠియా సావకపారమిఞాణానం మత్థకప్పత్తా ఏతం కపోతకన్దరవిహారం ఉపసోభయన్తా ఏకం కనకగుహం పవిట్ఠా ద్వే సీహా వియ, ఏకం విజమ్భనభూమిం ఓతిణ్ణా ద్వే బ్యగ్ఘా వియ, ఏకం సుపుప్ఫితసాలవనం పవిట్ఠా ద్వే ఛద్దన్తనాగరాజానో వియ, ఏకం సిమ్బలివనం పవిట్ఠా ద్వే సుపణ్ణరాజానో వియ, ఏకం నరవాహనయానం అభిరుళ్హా ద్వే వేస్సవణా వియ, ఏకం పణ్డుకమ్బలసిలాసనం అభినిసిన్నా ద్వే సక్కా వియ, ఏకవిమానబ్భన్తరగతా ద్వే మహాబ్రహ్మానో వియ, ఏకస్మిం గగనట్ఠానే ఠితాని ద్వే చన్దమణ్డలాని వియ, ద్వే సూరియమణ్డలాని వియ చ విరోచింసు. తేసు ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తుణ్హీ నిసీది, ఆయస్మా పన సారిపుత్తో సమాపజ్జి. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వా’’తి.

తత్థ అఞ్ఞతరం సమాధిన్తి ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారసమాపత్తిం. కేచి ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి’’న్తి వదన్తి, అపరే పనాహు ‘‘ఆరుప్పపాదకం ఫలసమాపత్తి’’న్తి. ఇమా ఏవ హి తిస్సో కాయరక్ఖణసమత్థా సమాపత్తియో. తత్థ నిరోధసమాపత్తియా సమాధిపరియాయసమ్భవో హేట్ఠా వుత్తోవ, పచ్ఛిమంయేవ పన ఆచరియా వణ్ణేన్తి. ఉత్తరాయ దిసాయ దక్ఖిణం దిసం గచ్ఛన్తీతి ఉత్తరాయ దిసాయ యక్ఖసమాగమం గన్త్వా అత్తనో భవనం గన్తుం దక్ఖిణం దిసం గచ్ఛన్తి. పటిభాతి మన్తి ఉపట్ఠాతి మమ. మన్తి హి పటిసద్దయోగేన సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం, ఇమస్స సీసే పహారం దాతుం చిత్తం మే ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. సో కిర పురిమజాతియం థేరే బద్ధాఘాతో, తేనస్స థేరం దిస్వా పదుట్ఠచిత్తస్స ఏవం అహోసి. ఇతరో పన సప్పఞ్ఞజాతికో, తస్మా తం పటిసేధేన్తో ‘‘అలం సమ్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మా ఆసాదేసీతి మా ఘట్టేసి, మా పహారం దేహీతి వుత్తం హోతి. ఉళారోతి ఉళారేహి ఉత్తమేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతో.

అనాదియిత్వాతి ఆదరం అకత్వా, తస్స వచనం అగ్గహేత్వా. యస్మా పన తస్స వచనం అగ్గణ్హన్తో తం అనాదియన్తో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘తం యక్ఖం అనాదియిత్వా’’తి. సీసే పహారం అదాసీతి సబ్బథామేన ఉస్సాహం జనేత్వా ఆకాసే ఠితోవ సీసే ఖటకం అదాసి, ముద్ధని ముట్ఠిఘాతం అకాసీతి అత్థో. తావ మహాతి థామమహత్తేన తత్తకం మహన్తో పహారో అహోసి. తేన పహారేనాతి తేన పహారేన కరణభూతేన. సత్తరతనన్తి పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స రతనేన సత్తరతనం. నాగన్తి హత్థినాగం. ఓసాదేయ్యాతి పథవియం ఓసీదాపేయ్య నిముజ్జాపేయ్య. ‘‘ఓసారేయ్యా’’తిపి పాఠో, చుణ్ణవిచుణ్ణం కరేయ్యాతి అత్థో. అడ్ఢట్ఠమరతనన్తి అడ్ఢేన అట్ఠన్నం పూరణాని అడ్ఢట్ఠమాని, అడ్ఢట్ఠమాని రతనాని పమాణం ఏతస్సాతి అడ్ఢట్ఠమరతనో, తం అడ్ఢట్ఠమరతనం. మహన్తం పబ్బతకూటన్తి కేలాసకూటప్పమాణం విపులం గిరికూటం. పదాలేయ్యాతి సకలికాకారేన భిన్దేయ్య. అపి ఓసాదేయ్య, అపి పదాలేయ్యాతి సమ్బన్ధో.

తావదేవ చస్స సరీరే మహాపరిళాహో ఉప్పజ్జి, సో వేదనాతురో ఆకాసే ఠాతుం అసక్కోన్తో భూమియం పతి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ అట్ఠసట్ఠిసహస్సాధికయోజనసతసహస్సుబ్బేధం సినేరుమ్పి పబ్బతరాజానం సన్ధారేన్తీ చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా మహాపథవీ తం పాపసత్తం ధారేతుం అసక్కోన్తీ వియ వివరమదాసి. అవీచితో జాలా ఉట్ఠహిత్వా కన్దన్తంయేవ తం గణ్హింసు, సో కన్దన్తో విప్పలపన్తో పతి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ చ పన సో యక్ఖో ‘డయ్హామి డయ్హామీ’తి వత్వా తత్థేవ మహానిరయం అపతాసీతి. తత్థ అపతాసీతి అపతి.

కిం పన సో యక్ఖత్తభావేనేవ నిరయం ఉపగచ్ఛీతి? న ఉపగచ్ఛి, యఞ్హేత్థ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం పాపకమ్మం అహోసి, తస్స బలేన యక్ఖత్తభావే మహన్తం దుక్ఖం అనుభవి. యం పన ఉపపజ్జవేదనీయం ఆనన్తరియకమ్మం, తేన చుతిఅనన్తరం నిరయే ఉప్పజ్జీతి. థేరస్స పన సమాపత్తిబలేన ఉపత్థమ్భితసరీరస్స న కోచి వికారో అహోసి. సమాపత్తితో అవుట్ఠితకాలే హి తం యక్ఖో పహరి, తథా పహరన్తం దిబ్బచక్ఖునా దిస్వా ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ధమ్మసేనాపతిం ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమనసమకాలమేవ చ ధమ్మసేనాపతి సమాపత్తితో ఉట్ఠాసి. అథ నం మహామోగ్గల్లానో సరీరవుత్తిం పుచ్ఛి, సోపిస్స బ్యాకాసి, తేన వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో…పే… అపి చ మే సీసం థోకం దుక్ఖ’’న్తి.

తత్థ థోకం దుక్ఖన్తి థోకం అప్పమత్తకం మధురకజాతం వియ మే సీసం దుక్ఖితం, దుక్ఖప్పత్తన్తి అత్థో. దుక్ఖాధిట్ఠానఞ్హి సీసం దుక్ఖన్తి వుత్తం. ‘‘సీసే థోకం దుక్ఖ’’న్తిపి పాఠో. కథం పన సమాపత్తిబలేన సరీరే ఉపత్థమ్భితే థేరస్స సీసే థోకమ్పి దుక్ఖం అహోసీతి? అచిరేనేవ వుట్ఠితత్తా. అన్తోసమాపత్తియం అపఞ్ఞాయమానదుక్ఖఞ్హి కాయనిస్సితత్తా నిద్దం ఉపగతస్స మకసాదిజనితం వియ పటిబుద్ధస్స థోకం పఞ్ఞాయిత్థ.

‘‘మహాబలేన యక్ఖేన తథా సబ్బుస్సాహేన పహటే సరీరేపి వికారో నామ నత్థీ’’తి అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతేన ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో సారిపుత్తా’’తిఆదినా ధమ్మసేనాపతినో మహానుభావతాయ విభావితాయ సోపిస్స ‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో మోగ్గల్లానా’’తిఆదినా ఇద్ధానుభావమహన్తతాపకాసనాపదేసేన అత్తనో ఇస్సామచ్ఛరియాహఙ్కారాదిమలానం సుప్పహీనతం దీపేతి. పంసుపిసాచకమ్పి న పస్సామాతి సఙ్కారకూటాదీసు విచరణకఖుద్దకపేతమ్పి న పస్సామ. ఇతి అధిగమప్పిచ్ఛానం అగ్గభూతో మహాథేరో తస్మిం కాలే అనావజ్జనేన తేసం అదస్సనం సన్ధాయ వదతి. తేనేవాహ ‘‘ఏతరహీ’’తి.

భగవా పన వేళువనే ఠితో ఉభిన్నం అగ్గసావకానం ఇమం కథాసల్లాపం దిబ్బసోతేన అస్సోసి. తేన వుత్తం – ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా’’తిఆది, తం వుత్తత్థమేవ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాపత్తిబలూపగతం ఇద్ధానుభావమహన్తతం విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి తస్సేవ తాదిభావప్పత్తిదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్స సేలూపమం చిత్తం, ఠితం నానుపకమ్పతీతి యస్స ఖీణాసవస్స చిత్తం ఏకగ్ఘనసిలామయపబ్బతూపమం సబ్బేసం ఇఞ్జనానం అభావతో వసీభావప్పత్తియావ ఠితం సబ్బేహిపి లోకధమ్మేహి నానుపకమ్పతి న పవేధతి. ఇదానిస్స అకమ్పనాకారం సద్ధిం కారణేన దస్సేతుం ‘‘విరత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ విరత్తం రజనీయేసూతి విరాగసఙ్ఖాతేన అరియమగ్గేన రజనీయేసు రాగుప్పత్తిహేతుభూతేసు సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు విరత్తం, తత్థ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నరాగన్తి అత్థో. కోపనేయ్యేతి పటిఘట్ఠానీయే సబ్బస్మిమ్పి ఆఘాతవత్థుస్మిం న కుప్పతి న దుస్సతి న వికారం ఆపజ్జతి. యస్సేవం భావితం చిత్తన్తి యస్స యథావుత్తస్స అరియపుగ్గలస్స చిత్తం ఏవం వుత్తనయేన తాదిభావావహనభావేన భావితం. కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీతి తం ఉత్తమపుగ్గలం కుతో సత్తతో సఙ్ఖారతో వా దుక్ఖం ఉపగమిస్సతి, న తాదిసస్స దుక్ఖం అత్థీతి అత్థో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.