౨. ఉద్ధతసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే కుసినారాయన్తి కుసినారాయం నామ మల్లరాజూనం నగరే. ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి యథా హి అనురాధపురస్స థూపారామో, ఏవం కుసినారాయ ఉయ్యానం దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయ హోతి. యథా థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరపవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా, తస్మా ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం ఉపవత్తనే మల్లరాజూనం సాలవనే. అరఞ్ఞకుటికాయన్తి సాలపన్తియా అవిదూరే రుక్ఖగచ్ఛసఞ్ఛన్నట్ఠానే కతా కుటికా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అరఞ్ఞకుటికాయం విహరతీ’’తి. తే పన భిక్ఖూ పటిసఙ్ఖానవిరహితా ఓస్సట్ఠవీరియా పమత్తవిహారినో, తేన వుత్తం ‘‘ఉద్ధతా’’తిఆది.

తత్థ ఉద్ధచ్చబహులత్తా అవూపసన్తచిత్తతాయ ఉద్ధతా. తుచ్ఛభావేన మానో నళో వియాతి నళో, మానసఙ్ఖాతో ఉగ్గతో నళో ఏతేసన్తి ఉన్నళా, ఉగ్గతతుచ్ఛమానాతి అత్థో. పత్తచీవరమణ్డనాదిచాపల్లేన సమన్నాగతత్తా బహుకతాయ వా చపలా. ఫరుసవాచతాయ ముఖేన ఖరాతి ముఖరా. తిరచ్ఛానకథాబహులతాయ వికిణ్ణా బ్యాకులా వాచా ఏతేసన్తి వికిణ్ణవాచా. ముట్ఠా నట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠస్సతినో, సతివిరహితా పమాదవిహారినోతి అత్థో. సబ్బేన సబ్బం సమ్పజఞ్ఞాభావతో అసమ్పజానా. గద్దూహనమత్తమ్పి కాలం చిత్తసమాధానస్స అభావతో న సమాహితాతి అసమాహితా. లోలసభావత్తా భన్తమిగసప్పటిభాగతాయ విబ్భన్తచిత్తా. మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అసంవరణతో అసఞ్ఞతిన్ద్రియతాయ పాకతిన్ద్రియా.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేసం భిక్ఖూనం ఉద్ధచ్చాదివసేన పమాదవిహారం జానిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం పమాదవిహారే అప్పమాదవిహారే చ యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసవిభావనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ అరక్ఖితేనాతి సతిఆరక్ఖాభావేన అగుత్తేన. కాయేనాతి ఛవిఞ్ఞాణకాయేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన హి రూపం దిస్వా తత్థ నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గహణవసేన అభిజ్ఝాదిపవత్తితో విఞ్ఞాణద్వారస్స సతియా అరక్ఖితభావతో. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఛవిఞ్ఞాణకాయస్స అరక్ఖితభావం సన్ధాయాహ ‘‘అరక్ఖితేన కాయేనా’’తి. కేచి పన ‘‘కాయేనా’’తి అత్థం వదన్తి, తేసమ్పి వుత్తనయేనేవ అత్థయోజనాయ సతి యుజ్జేయ్య. అపరే పన ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి పఠన్తి, తేసమ్పి వుత్తనయో ఏవ అత్థో. మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేనాతి సస్సతాదిమిచ్ఛాభినివేసదూసితేన. థినమిద్ధాభిభూతేనాతి చిత్తస్స అకల్యతాలక్ఖణేన థినేన కాయస్స అకల్యతాలక్ఖణేన మిద్ధేన చ అజ్ఝోత్థటేన, తేన కాయేన చిత్తేనాతి వా సమ్బన్ధో. వసం మారస్స గచ్ఛతీతి కిలేసమారాదికస్స సబ్బస్సపి మారస్స వసం యథాకామకరణీయతం ఉపగచ్ఛతి, తేసం విసయం నాతిక్కమతీతి అత్థో.

ఇమాయ హి గాథాయ భగవా యే సతిఆరక్ఖాభావేన సబ్బసో అరక్ఖితచిత్తా, యోనిసోమనసికారస్స హేతుభూతాయ పఞ్ఞాయ అభావతో అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనేన నిచ్చన్తిఆదినా విపరియేసగాహినో, తతో ఏవ కుసలకిరియాయ వీరియారమ్భాభావతో కోసజ్జాభిభూతా సంసారవట్టతో సీసం న ఉక్ఖిపిస్సన్తీతి తేసం భిక్ఖూనం పమాదవిహారగరహాముఖేన వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని వివట్టం దస్సేతుం, ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి దుతియగాథమాహ.

తత్థ తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సాతి యస్మా అరక్ఖితచిత్తో మారస్స యథాకామకరణీయో హుత్వా సంసారేయేవ హోతి, తస్మా సతిసంవరేన మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం రక్ఖణేన పిదహనేన రక్ఖితచిత్తో అస్స. చిత్తే హి రక్ఖితే చక్ఖాదిఇన్ద్రియాని రక్ఖితానేవ హోన్తీతి. సమ్మాసఙ్కప్పగోచరోతి యస్మా మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరో తథా తథా అయోనిసో వితక్కేత్వా నానావిధాని మిచ్ఛాదస్సనాని గణ్హన్తో మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చిత్తేన మారస్స యథాకామకరణీయో హోతి, తస్మా యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదిసమ్మాసఙ్కప్పగోచరో అస్స, ఝానాదిసమ్పయుత్తం సమ్మాసఙ్కప్పమేవ అత్తనో చిత్తస్స పవత్తిట్ఠానం కరేయ్య. సమ్మాదిట్ఠిపురేక్ఖారోతి సమ్మాసఙ్కప్పగోచరతాయ విధూతమిచ్ఛాదస్సనో పురేతరంయేవ కమ్మస్సకతాలక్ఖణం, తతో యథాభూతఞాణలక్ఖణఞ్చ సమ్మాదిట్ఠిం పురతో కత్వా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సీలసమాధీసు యుత్తో పయుత్తో విపస్సనం ఆరభిత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో ఞత్వాన ఉదయబ్బయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సమపఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఉప్పాదనిరోధం వవత్థపేత్వా ఉదయబ్బయఞాణమధిగన్త్వా తతో పరం భఙ్గానుపస్సనాదివసేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అనుక్కమేన అరియమగ్గం గణ్హన్తో అగ్గమగ్గేన, థినమిద్ధాభిభూ భిక్ఖు సబ్బా దుగ్గతియో జహేతి, ఏవం సో హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝానం కిలేసానం పఠమమేవ పహీనత్తా దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జనకథినమిద్ధానం అధిగతేన అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్దనతో తదేకట్ఠానం మానాదీనమ్పి పహీనత్తా సబ్బసో భిన్నకిలేసో ఖీణాసవో భిక్ఖు తివిధదుక్ఖతాయోగేన దుగ్గతిసఙ్ఖాతా సబ్బాపి గతియో ఉచ్ఛిన్నభవమూలత్తా జహే, పజహేయ్య. తాసం పరభాగే నిబ్బానే పతిట్ఠేయ్యాతి అత్థో.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.