౬. మహాకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. తఞ్హి మహామన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘దురభిభవనీయత్తా పటిరాజూనం గహభూతన్తి రాజగహ’’న్తిఆదినా అఞ్ఞేనేత్థ పకారేన వణ్ణయన్తి. కిన్తేహి? నామమేతం తస్స నగరస్స. తం పనేతం బుద్ధకాలే చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం యక్ఖపరిగ్గహితం తేసం వసనట్ఠానం హుత్వా తిట్ఠతి. వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స విహారస్స నామం. తం కిర అట్ఠారసహత్థుబ్బేధేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తం బుద్ధస్స భగవతో వసనానుచ్ఛవికాయ మహతియా గన్ధకుటియా అఞ్ఞేహి చ పాసాదకుటిలేణమణ్డపచఙ్కమద్వారకోట్ఠకాదీహి పటిమణ్డితం బహి వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి నీలోభాసం మనోరమం, తేన ‘‘వేళువన’’న్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తస్మా ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి వుచ్చతి. పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తం ఉయ్యానం కీళనత్థం పవిట్ఠో సురామదమత్తో దివాసేయ్యం ఉపగతో సుపి, పరిజనోపిస్స ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి. అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా రుక్ఖసుసిరా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో అభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దస్సామీ’’తి కలన్దకవేసేన గన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా ‘‘ఇమాయ కాళకాయ మమ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం నివాపం తత్థ పట్ఠపేసి, అభయఘోసఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తతో పట్ఠాయ తం ‘‘కలన్దకనివాప’’న్తి సఙ్ఖం గతం. కలన్దకాతి హి కాళకానం నామం, తస్మిం వేళువనే కలన్దకనివాపే.

మహాకస్సపోతి మహన్తేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతత్తా మహన్తో కస్సపోతి మహాకస్సపో, అపిచ కుమారకస్సపత్థేరం ఉపాదాయ అయం మహాథేరో ‘‘మహాకస్సపో’’తి వుచ్చతి. పిప్పలిగుహాయన్తి తస్సా కిర గుహాయ ద్వారసమీపే ఏకో పిప్పలిరుక్ఖో అహోసి, తేన సా ‘‘పిప్పలిగుహా’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. తస్సం పిప్పలిగుహాయం. ఆబాధికోతి ఆబాధో అస్స అత్థీతి ఆబాధికో, బ్యాధికోతి అత్థో. దుక్ఖితోతి కాయసన్నిస్సితం దుక్ఖం సఞ్జాతం అస్సాతి దుక్ఖితో, దుక్ఖప్పత్తోతి అత్థో. బాళ్హగిలానోతి అధిమత్తగేలఞ్ఞో, తం పన గేలఞ్ఞం సతో సమ్పజానో హుత్వా అధివాసేసి. అథస్స భగవా తం పవత్తిం ఞత్వా తత్థ గన్త్వా బోజ్ఝఙ్గపరిత్తం అభాసి, తేనేవ థేరస్స సో ఆబాధో వూపసమి. వుత్తఞ్హేతం బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తే –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహాకస్సపో పిప్పలిగుహాయం విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాకస్సపో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా…పే… ఏతదవోచ – ‘కచ్చి తే, కస్సప, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి, పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో అభిక్కమో’తి? ‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం, న యాపనీయం, బాళ్హా మే భన్తే, దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి నో పటిక్కమన్తి, అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో’తి.

‘‘‘సత్తిమే, కస్సప, బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, కస్సప, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, కస్సప, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, కస్సప, సత్త బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహూలీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’తి. ‘తగ్ఘ భగవా బోజ్ఝఙ్గా, తగ్ఘ, సుగత, బోజ్ఝఙ్గా’’’తి.

‘‘ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా మహాకస్సపో భగవతో భాసితం అభినన్ది. వుట్ఠహి చాయస్మా మహాకస్సపో తమ్హా ఆబాధా, తథా పహీనో చాయస్మతో మహాకస్సపస్స సో ఆబాధో అహోసీ’’తి.

తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో అపరేన సమయేన తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠాసీ’’తి.

ఏతదహోసీతి పుబ్బే గేలఞ్ఞదివసేసు సద్ధివిహారికేహి ఉపనీతం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా విహారే ఏవ అహోసి. అథస్స తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠితస్స ఏతం ‘‘యంనూనాహం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసేయ్య’’న్తి పరివితక్కో అహోసి. పఞ్చమత్తాని దేవతాసతానీతి సక్కస్స దేవరఞ్ఞో పరిచారికా పఞ్చసతా కకుటపాదినియో అచ్ఛరాయో. ఉస్సుక్కం ఆపన్నాని హోన్తీతి థేరస్స పిణ్డపాతం దస్సామాతి పఞ్చపిణ్డపాతసతాని సజ్జేత్వా సువణ్ణభాజనేహి ఆదాయ అన్తరామగ్గే ఠత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమం పిణ్డపాతం గణ్హథ, సఙ్గహం నో కరోథా’’తి వదమానా పిణ్డపాతదానే యుత్తప్పయుత్తాని హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స పిణ్డపాతప్పటిలాభాయా’’తి.

సక్కో కిర దేవరాజా థేరస్స చిత్తప్పవత్తిం ఞత్వా తా అచ్ఛరాయో ఉయ్యోజేసి ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే అయ్యస్స మహాకస్సపత్థేరస్స పిణ్డపాతం దత్వా అత్తనో పతిట్ఠం కరోథా’’తి. ఏవం హిస్స అహోసి ‘‘ఇమాసు సబ్బాసు గతాసు కదాచి ఏకిస్సాపి హత్థతో పిణ్డపాతం థేరో పటిగ్గణ్హేయ్య, తం తస్సా భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. పటిక్ఖిపి థేరో, ‘‘భన్తే, మయ్హం పిణ్డపాతం గణ్హథ, మయ్హం పిణ్డపాతం గణ్హథా’’తి వదన్తియో ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే కతపుఞ్ఞా మహాభోగా, అహం దుగ్గతానం సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి వత్వా, ‘‘భన్తే, మా నో నాసేథ, సఙ్గహం నో కరోథా’’తి వదన్తియో పునపి పటిక్ఖిపిత్వా పునపి అపగన్తుం అనిచ్ఛమానా యాచన్తియో ‘‘న అత్తనో పమాణం జానాథ, అపగచ్ఛథా’’తి వత్వా అచ్ఛరం పహరి. తా థేరస్స అచ్ఛరాసద్దం సుత్వా సన్తజ్జితా ఠాతుం అసక్కోన్తియో పలాయిత్వా దేవలోకమేవ గతా. తేన వుత్తం – ‘‘పఞ్చమత్తాని దేవతాసతాని పటిక్ఖిపిత్వా’’తి.

పుబ్బణ్హసమయన్తి పుబ్బణ్హే ఏకం సమయం, ఏకస్మిం కాలే. నివాసేత్వాతి విహారనివాసనపరివత్తనవసేన నివాసనం దళ్హం నివాసేత్వా. పత్తచీవరమాదాయాతి చీవరం పారుపిత్వా పత్తం హత్థేన గహేత్వా. పిణ్డాయ పావిసీతి పిణ్డపాతత్థాయ పావిసి. దలిద్దవిసిఖాతి దుగ్గతమనుస్సానం వసనోకాసో. కపణవిసిఖాతి భోగపారిజుఞ్ఞప్పత్తియా దీనమనుస్సానం వాసో. పేసకారవిసిఖాతి తన్తవాయవాసో. అద్దసా ఖో భగవాతి కథం అద్దస? ‘‘ఆబాధా వుట్ఠితో మమ పుత్తో కస్సపో కిన్ను ఖో కరోతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో వేళువనే నిసిన్నో ఏవ భగవా దిబ్బచక్ఖునా అద్దస.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి యాయం ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి ఉపనీతం అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జనం దిబ్బపిణ్డపాతం పటిక్ఖిపిత్వా కపణజనానుగ్గహప్పటిపత్తి వుత్తా, ఏతమత్థం జానిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం పరమప్పిచ్ఛతాదస్సనముఖేన ఖీణాసవస్స తాదీభావానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ అనఞ్ఞపోసిన్తి అఞ్ఞం పోసేతీతి అఞ్ఞపోసీ, న అఞ్ఞపోసీ అనఞ్ఞపోసీ, అత్తనా పోసేతబ్బస్స అఞ్ఞస్స అభావేన అదుతియో, ఏకకోతి అత్థో. తేన థేరస్స సుభరతం దస్సేతి. థేరో హి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన చ పిణ్డపాతేన అత్తానమేవ పోసేన్తో పరమప్పిచ్ఛో హుత్వా విహరతి, అఞ్ఞం ఞాతిమిత్తాదీసు కఞ్చి న పోసేతి కత్థచి అలగ్గభావతో. అథ వా అఞ్ఞేన అఞ్ఞతరేన పోసేతబ్బతాయ అభావతో అనఞ్ఞపోసీ. యో హి ఏకస్మింయేవ పచ్చయదాయకే పటిబద్ధచతుపచ్చయో సో అనఞ్ఞపోసీ నామ న హోతి ఏకాయత్తవుత్తితో. థేరో పన ‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫ’’న్తి (ధ. ప. ౪౯) గాథాయ వుత్తనయేన జఙ్ఘాబలం నిస్సాయ పిణ్డాయ చరన్తో కులేసు నిచ్చనవో హుత్వా మిస్సకభత్తేన యాపేతి. తథా హి నం భగవా చన్దూపమప్పటిపదాయ థోమేసి. అఞ్ఞాతన్తి అభిఞ్ఞాతం, యథాభుచ్చగుణేహి పత్థటయసం, తేనేవ వా అనఞ్ఞపోసిభావేన అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితాహి ఞాతం. అథ వా అఞ్ఞాతన్తి సబ్బసో పహీనతణ్హతాయ లాభసక్కారసిలోకనికామనహేతు అత్తానం జానాపనవసేన న ఞాతం. అవీతతణ్హో హి పాపిచ్ఛో కుహకతాయ సమ్భావనాధిప్పాయేన అత్తానం జానాపేతి. దన్తన్తి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఇన్ద్రియేసు ఉత్తమదమనేన దన్తం. సారే పతిట్ఠితన్తి విముత్తిసారే అవట్ఠితం, అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదికే వా సీలాదిసారే పతిట్ఠితం. ఖీణాసవం వన్తదోసన్తి కామాసవాదీనం చతున్నం ఆసవానం అనవసేసం పహీనత్తా ఖీణాసవం. తతో ఏవ రాగాదిదోసానం సబ్బసో వన్తత్తా వన్తదోసం. తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణన్తి తం యథావుత్తగుణం పరమత్థబ్రాహ్మణం అహం బ్రాహ్మణన్తి వదామీతి. ఇధాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దేసనానానత్తం వేదితబ్బం.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.