౪. హుంహుఙ్కసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే అజపాలనిగ్రోధేతి తస్స కిర ఛాయాయం అజపాలా గన్త్వా నిసీదన్తి, తేనస్స ‘‘అజపాలనిగ్రోధో’’త్వేవ నామం ఉదపాది. కేచి పన ‘‘యస్మా తత్థ వేదే సజ్ఝాయితుం అసమత్థా మహల్లకబ్రాహ్మణా పాకారపరిక్ఖేపయుత్తాని నివేసనాని కత్వా సబ్బే వసింసు, తస్మా అజపాలనిగ్రోధోతి నామం జాత’’న్తి వదన్తి. తత్రాయం వచనత్థో – న జపన్తీతి అజపా, మన్తానం అనజ్ఝాయకాతి అత్థో, అజపా లన్తి ఆదియన్తి నివాసం ఏత్థాతి అజపాలోతి. యస్మా వా మజ్ఝన్హికే సమయే అన్తో పవిట్ఠే అజే అత్తనో ఛాయాయ పాలేతి రక్ఖతి, తస్మా ‘అజపాలో’తిస్స నామం రూళ్హన్తి అపరే. సబ్బథాపి నామమేతం తస్స రుక్ఖస్స, తస్స సమీపే. సమీపత్థే హి ఏతం భుమ్మం ‘‘అజపాలనిగ్రోధే’’తి.

విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి తత్రపి ధమ్మం విచినన్తో విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో నిసీది. బోధిరుక్ఖతో పురత్థిమదిసాభాగే ఏస రుక్ఖో హోతి. సత్తాహన్తి చ ఇదం న పల్లఙ్కసత్తాహతో అనన్తరసత్తాహం. భగవా హి పల్లఙ్కసత్తాహతో అపరానిపి తీణి సత్తాహాని బోధిసమీపేయేవ వీతినామేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – భగవతి కిర సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నే ‘‘న భగవా వుట్ఠాతి, కిన్ను ఖో అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తకరా ధమ్మా అత్థీ’’తి ఏకచ్చానం దేవతానం కఙ్ఖా ఉదపాది. అథ భగవా అట్ఠమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ దేవతానం కఙ్ఖం ఞత్వా కఙ్ఖావిధమనత్థం ఆకాసే ఉప్పతిత్వా యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా తాసం కఙ్ఖం విధమేత్వా పల్లఙ్కతో ఈసకం పాచీననిస్సితే ఉత్తరదిసాభాగే ఠత్వా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ ఉపచితానం పారమీనం బలాధిగమట్ఠానం పల్లఙ్కం బోధిరుక్ఖఞ్చ అనిమిసేహి చక్ఖూహి ఓలోకయమానో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం అనిమిసచేతియం నామ జాతం. అథ పల్లఙ్కస్స చ ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరా పురత్థిమతో చ పచ్ఛిమతో చ ఆయతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం రతనచఙ్కమచేతియం నామ జాతం. తతో పచ్ఛిమదిసాభాగే దేవతా రతనఘరం మాపయింసు, తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా అభిధమ్మపిటకం విసేసతో అనన్తనయం సమన్తపట్ఠానం విచినన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతం. ఏవం బోధిసమీపేయేవ చత్తారి సత్తాహాని వీతినామేత్వా పఞ్చమే సత్తాహే బోధిరుక్ఖతో అజపాలనిగ్రోధం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స మూలే పల్లఙ్కేన నిసీది.

తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాసీతి తతో ఫలసమాపత్తిసమాధితో యథాకాలపరిచ్ఛేదం వుట్ఠహి, వుట్ఠహిత్వా చ పన తత్థ ఏవం నిసిన్నే భగవతి ఏకో బ్రాహ్మణో తం గన్త్వా పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరో’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞతరోతి నామగోత్తవసేన అనభిఞ్ఞాతో అపాకటో ఏకో. హుంహుఙ్కజాతికోతి సో కిర దిట్ఠమఙ్గలికో మానథద్ధో మానవసేన కోధవసేన చ సబ్బం అవోక్ఖజాతికం పస్సిత్వా జిగుచ్ఛన్తో ‘‘హుంహు’’న్తి కరోన్తో విచరతి, తస్మా ‘‘హుంహుఙ్కజాతికో’’తి వుచ్చతి, ‘‘హుహుక్కజాతికో’’తిపి పాఠో. బ్రాహ్మణోతి జాతియా బ్రాహ్మణో.

యేన భగవాతి యస్సం దిసాయం భగవా నిసిన్నో. భుమ్మత్థే హి ఏతం కరణవచనం. యేన వా దిసాభాగేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన దిసాభాగేన ఉపసఙ్కమి. అథ వా యేనాతి హేతుఅత్థే కరణవచనం, యేన కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి అత్థో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారరోగదుక్ఖాభిపీళితత్తా ఆతురకాయేహి మహాజనేహి మహానుభావో భిసక్కో వియ రోగతికిచ్ఛనత్థం, నానావిధకిలేసబ్యాధిపీళితత్తా ఆతురచిత్తేహి దేవమనుస్సేహి కిలేసబ్యాధితికిచ్ఛనత్థం ధమ్మస్సవనపఞ్హపుచ్ఛనాదికారణేహి భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో. తేన అయమ్పి బ్రాహ్మణో అత్తనో కఙ్ఖం ఛిన్దితుకామో ఉపసఙ్కమి.

ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా యం ఠానం ఉపసఙ్కమి, తతోపి భగవతో సమీపభూతం ఆసన్నతరం ఠానం ఉపగన్త్వాతి అత్థో. సమ్మోదీతి సమం సమ్మా వా మోది, భగవా చానేన, సోపి భగవతా ‘‘కచ్చి భోతో ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా పటిసన్థారకరణవసేన సమప్పవత్తమోదో అహోసి. సమ్మోదనీయన్తి సమ్మోదనారహం సమ్మోదజననయోగ్గం. కథన్తి కథాసల్లాపం. సారణీయన్తి సరితబ్బయుత్తం సాధుజనేహి పవత్తేతబ్బం, కాలన్తరే వా చిన్తేతబ్బం. వీతిసారేత్వాతి నిట్ఠాపేత్వా. ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో. ఏకస్మిం ఠానే, అతిసమ్ముఖాదికే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా ఏకస్మిం పదేసేతి అత్థో. ఏతదవోచాతి ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కిత్తావతా ను ఖో’’తిఆదివచనం అవోచ.

తత్థ కిత్తావతాతి కిత్తకేన పమాణేన. నూతి సంసయత్థే నిపాతో. ఖోతి పదపూరణే. భోతి బ్రాహ్మణానం జాతిసముదాగతం ఆలపనం. తథా హి వుత్తం – ‘‘భోవాది నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో’’తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬). గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. కథం పనాయం బ్రాహ్మణో సమ్పతిసమాగతో భగవతో గోత్తం జానాతీతి? నాయం సమ్పతిసమాగతో, ఛబ్బస్సాని పధానకరణకాలే ఉపట్ఠహన్తేహి పఞ్చవగ్గియేహి సద్ధిం చరమానోపి, అపరభాగే తం వతం ఛడ్డేత్వా ఉరువేలాయం సేననిగమే ఏకో అదుతియో హుత్వా పిణ్డాయ చరమానోపి తేన బ్రాహ్మణేన దిట్ఠపుబ్బో చేవ సల్లపితపుబ్బో చ. తేన సో పుబ్బే పఞ్చవగ్గియేహి గయ్హమానం భగవతో గోత్తం అనుస్సరన్తో, ‘‘భో గోతమా’’తి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. యతో పట్ఠాయ వా భగవా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమన్తో అనోమనదీతీరే పబ్బజితో, తతో పభుతి ‘‘సమణో గోతమో’’తి చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటో పఞ్ఞాతో, న తస్స గోత్తజాననే కారణం గవేసితబ్బం.

బ్రాహ్మణకరణాతి బ్రాహ్మణం కరోన్తీతి బ్రాహ్మణకరణా, బ్రాహ్మణభావకరాతి అత్థో. ఏత్థ చ కిత్తావతాతి ఏతేన యేహి ధమ్మేహి బ్రాహ్మణో హోతి, తేసం ధమ్మానం పరిమాణం పుచ్ఛతి. కతమే చ పనాతి ఇమినా తేసం సరూపం పుచ్ఛతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేన పుట్ఠస్స పఞ్హస్స సిఖాపత్తం అత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి, న పన తస్స బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేసి. కస్మా? ధమ్మదేసనాయ అభాజనభావతో. తథా హి తస్స బ్రాహ్మణస్స ఇమం గాథం సుత్వా న సచ్చాభిసమయో అహోసి. యథా చ ఇమస్స, ఏవం ఉపకస్స ఆజీవకస్స బుద్ధగుణప్పకాసనం. ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో హి పుబ్బభాగే భగవతా భాసితం పరేసం సుణన్తానమ్పి తపుస్సభల్లికానం సరణదానం వియ వాసనాభాగియమేవ జాతం, న సేక్ఖభాగియం, న నిబ్బేధభాగియం. ఏసా హి ధమ్మతాతి.

తత్థ యో బ్రాహ్మణోతి యో బాహితపాపధమ్మతాయ బ్రాహ్మణో, న దిట్ఠమఙ్గలికతాయ హుంహుఙ్కారకసావాదిపాపధమ్మయుత్తో హుత్వా కేవలం జాతిమత్తకేన బ్రహ్మఞ్ఞం పటిజానాతి. సో బ్రాహ్మణో బాహితపాపధమ్మత్తా హుంహుఙ్కారప్పహానేన నిహుంహుఙ్కో, రాగాదికసావాభావేన నిక్కసావో, భావనానుయోగయుత్తచిత్తతాయ యతత్తో, సీలసంయమేన వా సంయతచిత్తతాయ యతత్తో, చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేహి వేదేహి అన్తం సఙ్ఖారపరియోసానం నిబ్బానం, వేదానం వా అన్తం గతత్తా వేదన్తగూ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా వుసితబ్రహ్మచరియో, ధమ్మేన సో బ్రహ్మవాదం వదేయ్య ‘‘బ్రాహ్మణో అహ’’న్తి ఏతం వాదం ధమ్మేన ఞాయేన వదేయ్య. యస్స సకలలోకసన్నివాసేపి కుహిఞ్చి ఏకారమ్మణేపి రాగుస్సదో, దోసుస్సదో, మోహుస్సదో, మానుస్సదో, దిట్ఠుస్సదోతి ఇమే ఉస్సదా నత్థి, అనవసేసం పహీనాతి అత్థో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.