౩. తతియబోధిసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే అనులోమపటిలోమన్తి అనులోమఞ్చ పటిలోమఞ్చ, యథావుత్తఅనులోమవసేన చేవ పటిలోమవసేన చాతి అత్థో. నను చ పుబ్బేపి అనులోమవసేన పటిలోమవసేన చ పటిచ్చసముప్పాదే మనసికారప్పవత్తి సుత్తద్వయే వుత్తా, ఇధ కస్మా పునపి తదుభయవసేన మనసికారప్పవత్తి వుచ్చతీతి? తదుభయవసేన తతియవారం తత్థ మనసికారస్స పవత్తితత్తా. కథం పన తదుభయవసేన మనసికారో పవత్తితో? న హి సక్కా అపుబ్బం అచరిమం అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదస్స మనసికారం పవత్తేతున్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘తదుభయం ఏకజ్ఝం మనసాకాసీ’’తి, అథ ఖో వారేన. భగవా హి పఠమం అనులోమవసేన పటిచ్చసముప్పాదం మనసి కరిత్వా తదనురూపం పఠమం ఉదానం ఉదానేసి. దుతియమ్పి పటిలోమవసేన తం మనసి కరిత్వా తదనురూపమేవ ఉదానం ఉదానేసి. తతియవారే పన కాలేన అనులోమం కాలేన పటిలోమం మనసికరణవసేన అనులోమపటిలోమం మనసి అకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అనులోమపటిలోమన్తి అనులోమఞ్చ పటిలోమఞ్చ, యథావుత్తఅనులోమవసేన చేవ పటిలోమవసేన చా’’తి. ఇమినా మనసికారస్స పగుణబలవభావో చ వసీభావో చ పకాసితో హోతి. ఏత్థ చ ‘‘అనులోమం మనసి కరిస్సామి, పటిలోమం మనసి కరిస్సామి, అనులోమపటిలోమం మనసి కరిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తానం పుబ్బాభోగానం వసేన నేసం విభాగో వేదితబ్బో.

తత్థ అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా, అగ్గమగ్గేన అనవసేసఅనుప్పాదప్పహానాతి అత్థో. సఙ్ఖారనిరోధోతి సబ్బేసం సఙ్ఖారానం అనవసేసం అనుప్పాదనిరోధో. హేట్ఠిమేన హి మగ్గత్తయేన కేచి సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి, కేచి న నిరుజ్ఝన్తి అవిజ్జాయ సావసేసనిరోధా. అగ్గమగ్గేన పనస్సా అనవసేసనిరోధా న కేచి సఙ్ఖారా న నిరుజ్ఝన్తీతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి య్వాయం అవిజ్జాదివసేన సఙ్ఖారాదికస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో నిరోధో చ అవిజ్జాదీనం సముదయా నిరోధా చ హోతీతి వుత్తో, సబ్బాకారేన ఏతమత్థం విదిత్వా. ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి ఇదం యేన మగ్గేన యో దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థో కిచ్చవసేన ఆరమ్మణకిరియాయ చ విదితో, తస్స అరియమగ్గస్స ఆనుభావదీపకం వుత్తప్పకారం ఉదానం ఉదానేసీతి అత్థో.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స, తదా సో బ్రాహ్మణో తేహి ఉప్పన్నేహి బోధిపక్ఖియధమ్మేహి యస్స వా అరియమగ్గస్స చతుసచ్చధమ్మా పాతుభూతా, తేన అరియమగ్గేన విధూపయం తిట్ఠతి మారసేనం, ‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదినా (సు. ని. ౪౩౮; మహాని. ౨౮; చూళని. నన్దమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪౭) నయేన వుత్తప్పకారం మారసేనం విధూపయన్తో విధమేన్తో విద్ధంసేన్తో తిట్ఠతి. కథం? సూరియోవ ఓభాసయమన్తలిక్ఖం, యథా సూరియో అబ్భుగ్గతో అత్తనో పభాయ అన్తలిక్ఖం ఓభాసేన్తోవ అన్ధకారం విధమేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం సోపి ఖీణాసవబ్రాహ్మణో తేహి ధమ్మేహి తేన వా అరియమగ్గేన సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తోవ మారసేనం విధూపయన్తో తిట్ఠతీతి.

ఏవం భగవతా పఠమం పచ్చయాకారపజాననస్స, దుతియం పచ్చయక్ఖయాధిగమస్స, తతియం అరియమగ్గస్స ఆనుభావప్పకాసనాని ఇమాని తీణి ఉదానాని తీసు యామేసు భాసితాని. కతరాయ రత్తియా? అభిసమ్బోధితో సత్తమాయ రత్తియా. భగవా హి విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా నానానయేహి తేభూమకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా ‘‘ఇదాని అరుణో ఉగ్గమిస్సతీ’’తి సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణి, సబ్బఞ్ఞుతప్పత్తిసమనన్తరమేవ చ అరుణో ఉగ్గచ్ఛీతి. తతో తేనేవ పల్లఙ్కేన బోధిరుక్ఖమూలే సత్తాహం వీతినామేన్తో సమ్పత్తాయ పాటిపదరత్తియా తీసు యామేసు వుత్తనయేన పటిచ్చసముప్పాదం మనసి కరిత్వా యథాక్కమం ఇమాని ఉదానాని ఉదానేసి.

ఖన్ధకే పన తీసుపి వారేసు ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమం మనసాకాసీ’’తి (మహావ. ౧) ఆగతత్తా ఖన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘తీసుపి యామేసు ఏవం మనసి కత్వా పఠమం ఉదానం పచ్చయాకారపచ్చవేక్ఖణవసేన, దుతియం నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణవసేన, తతియం మగ్గపచ్చవేక్ఖణవసేనాతి ఏవం ఇమాని భగవా ఉదానాని ఉదానేసీ’’తి వుత్తం, తమ్పి న విరుజ్ఝతి. భగవా హి ఠపేత్వా రతనఘరసత్తాహం సేసేసు ఛసు సత్తాహేసు అన్తరన్తరా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖిత్వా యేభుయ్యేన విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ విహాసి, రతనఘరసత్తాహే పన అభిధమ్మపరిచయవసేనేవ విహాసీతి.

తతియబోధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.