౧౦. బాహియసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే బాహియోతి తస్స నామం. దారుచీరియోతి దారుమయచీరో. సుప్పారకేతి ఏవంనామకే పట్టనే వసతి. కో పనాయం బాహియో, కథఞ్చ దారుచీరియో అహోసి, కథం సుప్పారకే పట్టనే పటివసతీతి?

తత్రాయం అనుపుబ్బీకథా – ఇతో కిర కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే ఏకో కులపుత్తో హంసవతీనగరే దసబలస్స ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం ఏతదగ్గే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మహా వతాయం భిక్ఖు, యో సత్థారా ఏవం ఏతదగ్గే ఠపీయతి, అహో వతాహమ్పి అనాగతే ఏవరూపస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా సత్థారా ఏదిసే ఠానే ఏతదగ్గే ఠపేతబ్బో భవేయ్యం యథాయం భిక్ఖూ’’తి తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా తదనురూపం అధికారకమ్మం కత్వా యావజీవం పుఞ్ఞం కత్వా సగ్గపరాయణో హుత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపదసబలస్స సాసనే పబ్బజిత్వా పరిపుణ్ణసీలో సమణధమ్మం కరోన్తోవ జీవితక్ఖయం పత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. సో ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే వసిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బాహియరట్ఠే కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, తం బాహియరట్ఠే జాతత్తా బాహియోతి సఞ్జానింసు. సో వయప్పత్తో ఘరావాసం వసన్తో వణిజ్జత్థాయ బహూనం భణ్డానం నావం పూరేత్వా సముద్దం పవిసిత్వా అపరాపరం సఞ్చరన్తో సత్త వారే సద్ధింయేవ పరిసాయ అత్తనో నగరం ఉపగఞ్ఛి.

అట్ఠమే వారే పన ‘‘సువణ్ణభూమిం గమిస్సామీ’’తి ఆరోపితభణ్డో నావం అభిరుహి. నావా మహాసముద్దం అజ్ఝోగాహేత్వా ఇచ్ఛితదేసం అపత్వావ సముద్దమజ్ఝే విపన్నా. మహాజనో మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖో అహోసి. బాహియో పన ఏకం నావాఫలకం గహేత్వా తరన్తో ఊమివేగేన మన్దమన్దం ఖిపమానో భస్సిత్వా సముద్దే పతితత్తా జాతరూపేనేవ సముద్దతీరే నిపన్నో. పరిస్సమం వినోదేత్వా అస్సాసమత్తం లభిత్వా ఉట్ఠాయ లజ్జాయ గుమ్బన్తరం పవిసిత్వా అచ్ఛాదనం అఞ్ఞం కిఞ్చి అపస్సన్తో అక్కనాళాని ఛిన్దిత్వా వాకేహి పలివేఠేత్వా నివాసనపావురణాని కత్వా అచ్ఛాదేసి. కేచి పన ‘‘దారుఫలకాని విజ్ఝిత్వా వాకేన ఆవుణిత్వా నివాసనపావురణం కత్వా అచ్ఛాదేసీ’’తి వదన్తి. ఏవం సబ్బథాపి దారుమయచీరధారితాయ ‘‘దారుచీరియో’’తి పురిమవోహారేన ‘‘బాహియో’’తి చ పఞ్ఞాయిత్థ.

తం ఏకం కపాలం గహేత్వా వుత్తనియామేన సుప్పారకపట్టనే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా మనుస్సా చిన్తేసుం ‘‘సచే లోకే అరహన్తో నామ హోన్తి, ఏవంవిధేహి భవితబ్బం, కిన్ను ఖో అయం అయ్యో వత్థం దియ్యమానం గణ్హేయ్య, ఉదాహు అప్పిచ్ఛతాయ న గణ్హేయ్యా’’తి వీమంసన్తా నానాదిసాహి వత్థాని ఉపనేసుం. సో చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమినా నియామేన నాగమిస్సం, నయిమే ఏవం మయి పసీదేయ్యుం, యంనూనాహం ఇమాని పటిక్ఖిపిత్వా ఇమినావ నీహారేన విహరేయ్యం, ఏవం మే లాభసక్కారో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి. సో ఏవం చిన్తేత్వా కోహఞ్ఞే ఠత్వా వత్థాని న పటిగ్గణ్హి. మనుస్సా ‘‘అహో అప్పిచ్ఛో వతాయం అయ్యో’’తి భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసా మహన్తం సక్కారసమ్మానం కరింసు.

సోపి భత్తకిచ్చం కత్వా అవిదూరట్ఠానే ఏకం దేవాయతనం అగమాసి. మహాజనో తేన సద్ధిం ఏవ గన్త్వా తం దేవాయతనం పటిజగ్గిత్వా అదాసి. సో ‘‘ఇమే మయ్హం చీరధారణమత్తే పసీదిత్వా ఏవంవిధం సక్కారసమ్మానం కరోన్తి, ఏతేసం మయా ఉక్కట్ఠవుత్తినా భవితుం వట్టతీ’’తి సల్లహుకపరిక్ఖారో అప్పిచ్ఛోవ హుత్వా విహాసి. ‘‘అరహా’’తి పన తేహి సమ్భావీయమానో ‘‘అరహా’’తి అత్తానం అమఞ్ఞి, ఉపరూపరి చస్స సక్కారగరుకారో అభివడ్ఢి, లాభీ చ అహోసి ఉళారానం పచ్చయానం. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన బాహియో దారుచీరియో సుప్పారకే పటివసతి సముద్దతీరే సక్కతో గరుకతో’’తిఆది.

తత్థ సక్కతోతి సక్కచ్చం ఆదరేన ఉపట్ఠానవసేన సక్కతో. గరుకతోతి గుణవిసేసేన యుత్తోతి అధిప్పాయేన పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుకతో. మానితోతి మనసా సమ్భావనవసేన మానితో. పూజితోతి పుప్ఫగన్ధాదీహి పూజావసేన పూజితో. అపచితోతి అభిప్పసన్నచిత్తేహి మగ్గదానఆసనాభిహరణాదివసేన అపచితో. లాభీ చీవర…పే… పరిక్ఖారానన్తి పణీతపణీతానం ఉపరూపరి ఉపనీయమానానం చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానం లభనవసేన లాభీ.

అపరో నయో – సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి బహుమానితో మనసా పియాయితో చ. పూజితోతి చతుపచ్చయాభిపూజాయ పూజితో. అపచితోతి అపచాయనప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే దేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి బహుమఞ్ఞన్తి చ, సో మానితో. యస్స సబ్బమ్పేతం పూజనవసేన కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. బాహియస్స పన తే సబ్బమేతం అకంసు. తేన వుత్తం – ‘‘బాహియో దారుచీరియో సుప్పారకే పటివసతి సక్కతో’’తిఆది. ఏత్థ చ చీవరం సో అగ్గణ్హన్తోపి ‘‘ఏహి, భన్తే, ఇమం వత్థం పటిగ్గణ్హాహీ’’తి ఉపనామనవసేన చీవరస్సాపి ‘‘లాభీ’’త్వేవ వుత్తో.

రహోగతస్సాతి రహసి గతస్స. పటిసల్లీనస్సాతి ఏకీభూతస్స బహూహి మనుస్సేహి ‘‘అరహా’’తి వుచ్చమానస్స తస్స ఇదాని వుచ్చమానాకారేన చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది చిత్తస్స మిచ్ఛాసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జి. కథం? యే ఖో కేచి లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అహం తేసం అఞ్ఞతరోతి. తస్సత్థో – యే ఇమస్మిం సత్తలోకే కిలేసారీనం హతత్తా పూజాసక్కారాదీనఞ్చ అరహభావేన అరహన్తో, యే కిలేసారీనం హననేన అరహత్తమగ్గం సమాపన్నా, తేసు అహం ఏకోతి.

పురాణసాలోహితాతి పురిమస్మిం భవేసాలోహితా బన్ధుసదిసా ఏకతో కతసమణధమ్మా దేవతా. కేచి పన ‘‘పురాణసాలోహితాతి పురాణకాలే భవన్తరే సాలోహితా మాతుభూతా ఏకా దేవతా’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిపిత్వా పురిమోయేవత్థో గహితో.

పుబ్బే కిర కస్సపదసబలస్స సాసనే ఓసక్కమానే సామణేరాదీనం విప్పకారం దిస్వా సత్త భిక్ఖూ సంవేగప్పత్తా ‘‘యావ సాసనం న అన్తరధాయతి, తావ అత్తనో పతిట్ఠం కరిస్సామా’’తి సువణ్ణచేతియం వన్దిత్వా అరఞ్ఞం పవిట్ఠా ఏకం పబ్బతం దిస్వా ‘‘జీవితే సాలయా నివత్తన్తు, నిరాలయా ఇమం పబ్బతం అభిరుహన్తూ’’తి వత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా సబ్బే తం పబ్బతం అభిరుయ్హ నిస్సేణిం పాతేత్వా సమణధమ్మం కరింసు. తేసు సఙ్ఘత్థేరో ఏకరత్తాతిక్కమేనేవ అరహత్తం పాపుణి. సో ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆనేత్వా తే భిక్ఖూ, ‘‘ఆవుసో, ఇతో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. తే ‘‘తుమ్హే, భన్తే, అత్తనో ఆనుభావేన ఏవం అకత్థ, మయమ్పి సచే తుమ్హే వియ విసేసం నిబ్బత్తేస్సామ, సయమేవ ఆహరిత్వా భుఞ్జిస్సామా’’తి భుఞ్జితుం న ఇచ్ఛింసు. తతో దుతియదివసే దుతియత్థేరో అనాగామిఫలం పాపుణి, సోపి తథేవ పిణ్డపాతం ఆదాయ తత్థ గన్త్వా ఇతరే నిమన్తేసి, తేపి తథేవ పటిక్ఖిపింసు. తేసు అరహత్తప్పత్తో పరినిబ్బాయి, అనాగామీ సుద్ధావాసభూమియం నిబ్బత్తి. ఇతరే పన పఞ్చ జనా ఘటేన్తా వాయమన్తాపి విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖింసు. తే అసక్కోన్తా తత్థేవ పరిసుస్సిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా. ఏకం బుద్ధన్తరం దేవేసుయేవ సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే దేవలోకతో చవిత్వా తత్థ తత్థ కులఘరే నిబ్బత్తింసు. తేసు హి ఏకో పక్కుసాతి రాజా అహోసి, ఏకో కుమారకస్సపో, ఏకో దబ్బో మల్లపుత్తో, ఏకో సభియో పరిబ్బాజకో, ఏకో బాహియో దారుచీరియో. తత్థ యో సో అనాగామీ బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘పురాణసాలోహితా దేవతా’’తి. దేవపుత్తోపి హి దేవధీతా వియ దేవో ఏవ దేవతాతి కత్వా దేవతాతి వుచ్చతి ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా’’తిఆదీసు వియ. ఇధ పన బ్రహ్మా దేవతాతి అధిప్పేతో.

తస్స హి బ్రహ్మునో తత్థ నిబ్బత్తసమనన్తరమేవ అత్తనో బ్రహ్మసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ఆగతట్ఠానం ఆవజ్జేన్తస్స సత్తన్నం జనానం పబ్బతం ఆరుయ్హ సమణధమ్మకరణం, తత్థేకస్స పరినిబ్బుతభావో, అనాగామిఫలం పత్వా అత్తనో చ ఏత్థ నిబ్బత్తభావో ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘కత్థ ను ఖో ఇతరే పఞ్చ జనా’’తి ఆవజ్జేన్తో కామావచరదేవలోకే తేసం నిబ్బత్తభావం ఞత్వా అపరభాగే కాలానుకాలం ‘‘కిన్ను ఖో కరోన్తీ’’తి తేసం పవత్తిం ఓలోకేతియేవ. ఇమస్మిం పన కాలే ‘‘కహం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తో బాహియం సుప్పారకపట్టనం ఉపనిస్సాయ దారుచీరధారిం కోహఞ్ఞేన జీవికం కప్పేన్తం దిస్వా ‘‘అయం మయా సద్ధిం పుబ్బే నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుహిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో అతిసల్లేఖవుత్తియా జీవితే అనపేక్ఖో అరహతాపి ఆభతం పిణ్డపాతం అపరిభుఞ్జిత్వా ఇదాని సమ్భావనాధిప్పాయో అనరహావ అరహత్తం పటిజానిత్వా విచరతి లాభసక్కారసిలోకం నికామయమానో, దసబలస్స చ నిబ్బత్తభావం న జానాతి, హన్ద నం సంవేజేత్వా బుద్ధుప్పాదం జానాపేస్సామీ’’తి తావదేవ బ్రహ్మలోకతో ఓతరిత్వా రత్తిభాగే సుప్పారకపట్టనే దారుచీరియస్స సమ్ముఖే పాతురహోసి. బాహియో అత్తనో వసనట్ఠానే ఉళారం ఓభాసం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి బహి నిక్ఖమిత్వా ఓలోకేన్తో ఆకాసే ఠితం మహాబ్రహ్మానం దిస్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘కే తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి. అథస్స సో బ్రహ్మా ‘‘అహం తే పోరాణకసహాయో తదా అనాగామిఫలం పత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, త్వం పన కిఞ్చి విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో తదా పుథుజ్జనకాలకిరియం కత్వా సంసరన్తో ఇదాని తిత్థియవేసధారీ అనరహావ సమానో ‘అరహా అహ’న్తి ఇమం లద్ధిం గహేత్వా విచరసీతి ఞత్వా ఆగతో, నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహా, పటినిస్సజ్జేతం పాపకం దిట్ఠిగతం, మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ, సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో. సో హి భగవా అరహా, గచ్ఛ నం పయిరుపాసస్సూ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో బాహియస్స దారుచీరియస్స పురాణసాలోహితా దేవతా’’తిఆది.

తత్థ అనుకమ్పికాతి అనుగ్గహసీలా కరుణాధికా. అత్థకామాతి హితకామా మేత్తాధికా. పురిమపదేన చేత్థ బాహియస్స దుక్ఖాపనయనకామతం తస్సా దేవతాయ దస్సేతి, పచ్ఛిమేన హితూపసంహారం. చేతసాతి అత్తనో చిత్తేన, చేతోసీసేన చేత్థ చేతోపరియఞాణం గహితన్తి వేదితబ్బం. చేతోపరివితక్కన్తి తస్స చిత్తప్పవత్తిం. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. తేనుపసఙ్కమీతి సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో బాహియస్స పురతో పాతుభవనవసేన ఉపసఙ్కమి. ఏతదవోచాతి ‘‘యే ఖో కేచి లోకే అరహన్తో వా’’తిఆదిపవత్తమిచ్ఛాపరివితక్కం బాహియం సహోఢం చోరం గణ్హన్తో వియ ‘‘నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహా’’తిఆదికం ఏతం ఇదాని వుచ్చమానవచనం బ్రహ్మా అవోచ. నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహాతి ఏతేన తదా బాహియస్స అసేక్ఖభావం పటిక్ఖిపతి, నాపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నోతి ఏతేన సేక్ఖభావం, ఉభయేనపిస్స అనరియభావమేవ దీపేతి. సాపి తే పటిపదా నత్థి, యాయ త్వం అరహా వా అస్స అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నోతి ఇమినా పనస్స కల్యాణపుథుజ్జనభావమ్పి పటిక్ఖిపతి. తత్థ పటిపదాతి సీలవిసుద్ధిఆదయో ఛ విసుద్ధియో. పటిపజ్జతి ఏతాయ అరియమగ్గేతి పటిపదా. అస్సాతి భవేయ్యాసి.

అయఞ్చస్స అరహత్తాధిమానో కిం నిస్సాయ ఉప్పన్నోతి? ‘‘అప్పిచ్ఛతాయ సన్తుట్ఠితాయ సల్లేఖతాయ దీఘరత్తం కతాధికారత్తా తదఙ్గప్పహానవసేన కిలేసానం విహతత్తా అరహత్తాధిమానో ఉప్పన్నో’’తి కేచి వదన్తి. అపరే పనాహు ‘‘బాహియో పఠమాదిఝానచతుక్కలాభీ, తస్మాస్స విక్ఖమ్భనప్పహానేన కిలేసానం అసముదాచారతో అరహత్తాధిమానో ఉప్పజ్జతీ’’తి. తదుభయమ్పి తేసం మతిమత్తమేవ ‘‘సమ్భావనాధిప్పాయో లాభసక్కారసిలోకం నికామయమానో’’తి చ అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా. తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అథ బాహియో ఆకాసే ఠత్వా కథేన్తం మహాబ్రహ్మానం ఓలోకేత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహో భారియం వత కమ్మం, యమహం అరహాతి చిన్తేసిం, అయఞ్చ ‘అరహత్తగామినీ పటిపదాపి తే నత్థీ’తి వదతి, అత్థి ను ఖో లోకే కోచి అరహా’’తి? అథ నం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ కే చరహి దేవతే లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా’’తి.

తత్థ అథాతి పుచ్ఛారమ్భే నిపాతో. కే చరహీతి కే ఏతరహి. లోకేతి ఓకాసలోకే. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – భాజనలోకభూతే సకలస్మిం జమ్బుదీపతలే కస్మిం ఠానే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా ఏతరహి విహరన్తి, యత్థ మయం తే ఉపసఙ్కమిత్వా తేసం ఓవాదే ఠత్వా వట్టదుక్ఖతో ముచ్చిస్సామాతి. ఉత్తరేసూతి సుప్పారకపట్టనతో పుబ్బుత్తరదిసాభాగం సన్ధాయ వుత్తం.

అరహన్తి ఆరకత్తా అరహం. ఆరకా హి సో సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితో మగ్గేన సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తా. అరీనం వా హతత్తా అరహం. భగవతా హి కిలేసారయో అనవసేసతో అరియమగ్గేన హతా సముచ్ఛిన్నాతి. అరానం వా హతత్తా అరహం. యఞ్చ అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారారం జరామరణనేమి ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం. తస్సానేన బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బేపి అరా హతా విహతా విద్ధంసితాతి. అరహతీతి వా అరహం. భగవా హి సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా ఉళారే చీవరాదిపచ్చయే పూజావిసేసఞ్చ అరహతి. రహాభావతో వా అరహం. తథాగతో హి సబ్బసో సముచ్ఛిన్నరాగాదికిలేసత్తా పాపకిలేసస్సాపి అసమ్భవతో పాపకరణే రహాభావతోపి అరహన్తి వుచ్చతి.

సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో. భగవా హి అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యతో, పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిఞ్ఞేయ్యతో, పహాతబ్బే ధమ్మే పహాతబ్బతో, సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బతో, భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతబ్బతో అభిసమ్బుజ్ఝి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;

పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. (సు. ని. ౫౬౩; మ. ని. ౨.౩౯౯; విసుద్ధి. ౧.౧౩౧);

అపిచ కుసలే ధమ్మే అనవజ్జసుఖవిపాకతో, అకుసలే ధమ్మే సావజ్జదుక్ఖవిపాకతోతిఆదినా సబ్బత్తికదుకాదివసేన అయమత్థో నేతబ్బో. ఇతి అవిపరీతం సయమ్భుఞాణేన సబ్బాకారతో సబ్బధమ్మానం అభిసమ్బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౯-౧౩౧) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. అరహత్తాయాతి అగ్గఫలప్పటిలాభాయ. ధమ్మం దేసేతీతి ఆదికల్యాణాదిగుణవిసేసయుత్తం సీలాదిపటిపదాధమ్మం సమథవిపస్సనాధమ్మమేవ వా వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం ఉపదిసతి కథేతి.

సంవేజితోతి ‘‘ధిరత్థు వత, భో, పుథుజ్జనభావస్స, యేనాహం అనరహావ సమానో అరహాతి అమఞ్ఞిం, సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చ లోకే ఉప్పజ్జిత్వా ధమ్మం దేసేన్తం న జానిం, దుజ్జానం ఖో పనిదం జీవితం, దుజ్జానం మరణ’’న్తి సంవేగమాపాదితో, దేవతావచనేన యథావుత్తేనాకారేన సంవిగ్గమానసోతి అత్థో. తావదేవాతి తస్మింయేవ ఖణే. సుప్పారకా పక్కామీతి బుద్ధోతి నామమపి సవనేన ఉప్పన్నాయ బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా సంవేగేన చ చోదియమానహదయో సుప్పారకపట్టనతో సావత్థిం ఉద్దిస్స పక్కన్తో. సబ్బత్థ ఏకరత్తిపరివాసేనాతి సబ్బస్మిం మగ్గే ఏకరత్తివాసేనేవ అగమాసి. సుప్పారకపట్టనతో హి సావత్థి వీసయోజనసతే హోతి, తఞ్చాయం ఏత్తకం అద్ధానం ఏకరత్తివాసేన అగమాసి. యదా సుప్పారకతో నిక్ఖన్తో, తదహేవ సావత్థిం సమ్పత్తోతి.

కథం పనాయం ఏవం అగమాసీతి? దేవతానుభావేన, ‘‘బుద్ధానుభావేనా’’తిపి వదన్తి. ‘‘సబ్బత్థ ఏకరత్తిపరివాసేనా’’తి పన వుత్తత్తా మగ్గస్స చ వీసయోజనసతికత్తా అన్తరామగ్గే గామనిగమరాజధానీసు యత్థ యత్థ రత్తియం వసతి, తత్థ తత్థ దుతియం అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేనేవ సావత్థిం ఉపసఙ్కమీతి అయమత్థో దీపితో హోతీతి. నయిదం ఏవం దట్ఠబ్బం. సబ్బస్మిం వీసయోజనసతికే మగ్గే ఏకరత్తివాసేనాతి ఇమస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా. ఏకరత్తిమత్తం సో సకలస్మిం తస్మిం మగ్గే వసిత్వా పచ్ఛిమదివసే పుబ్బణ్హసమయే సావత్థిం అనుప్పత్తోతి.

భగవాపి బాహియస్స ఆగమనం ఞత్వా ‘‘న తావస్స ఇన్ద్రియాని పరిపాకం గతాని, ఖణన్తరే పన పరిపాకం గమిస్సన్తీ’’తి తస్స ఇన్ద్రియానం పరిపాకం ఆగమయమానో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తస్మిం ఖణే సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. సో చ జేతవనం పవిసిత్వా భుత్తపాతరాసే కాయాలసియవిమోచనత్థం అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తే సమ్బహులే భిక్ఖూ పస్సిత్వా ‘‘కహం ను ఖో ఏతరహి భగవా’’తి పుచ్ఛి. భిక్ఖూ ‘‘భగవా సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి వత్వా పుచ్ఛింసు ‘‘త్వం పన కుతో ఆగతో’’తి? ‘‘సుప్పారకపట్టనతో ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘దూరతో ఆగతోసి, నిసీద, తావ పాదే ధోవిత్వా మక్ఖేత్వా థోకం విస్సమాహి, ఆగతకాలే సత్థారం దక్ఖసీ’’తి. ‘‘అహం, భన్తే, అత్తనో జీవితన్తరాయం న జానామి, ఏకరత్తేనేవమ్హి కత్థచిపి చిరం అట్ఠత్వా అనిసీదిత్వా వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతో, సత్థారం పస్సిత్వావ విస్సమిస్సామీ’’తి వత్వా తరమానరూపో సావత్థిం పవిసిత్వా అనోపమాయ బుద్ధసిరియా విరోచమానం భగవన్తం పస్సి. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తి. అథ ఖో బాహియో దారుచీరియో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆది.

తత్థ కహన్తి కత్థ. నూతి సంసయే, ఖోతి పదపూరణే, కస్మిం ను ఖో పదేసేతి అత్థో. దస్సనకామమ్హాతి దట్ఠుకామా అమ్హ. మయఞ్హి తం భగవన్తం అన్ధో వియ చక్ఖుం, బధిరో వియ సోతం, మూగో వియ కల్యాణవాక్కరణం, హత్థపాదవికలో వియ హత్థపాదే, దలిద్దో వియ ధనసమ్పదం, కన్తారద్ధానప్పటిపన్నో వియ ఖేమన్తభూమిం, రోగాభిభూతో వియ ఆరోగ్యం, మహాసముద్దే భిన్ననావో వియ మహాకుల్లం పస్సితుం ఉపసఙ్కమితుఞ్చ ఇచ్ఛామాతి దస్సేతి. తరమానరూపోతి తరమానాకారో.

పాసాదికన్తి బాత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాకేతుమాలాలఙ్కతాయ సమన్తపాసాదికాయ అత్తనో సరీరసోభాసమ్పత్తియా రూపకాయదస్సనబ్యావటస్స జనస్స సబ్బభాగతో పసాదావహం. పసాదనీయన్తి దసబలచతువేసారజ్జఛఅసాధారణఞాణఅట్ఠారసావేణిక- బుద్ధధమ్మప్పభుతిఅపరిమాణగుణగణసమన్నాగతాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తియా సరిక్ఖకజనస్స పసాదనీయం పసీదితబ్బయుత్తం పసాదారహం వా. సన్తిన్ద్రియన్తి చక్ఖాదిపఞ్చిన్ద్రియలోలభావాపగమనేన వూపసన్తపఞ్చిన్ద్రియం. సన్తమానసన్తి ఛట్ఠస్స మనిన్ద్రియస్స నిబ్బిసేవనభావూపగమనేన వూపసన్తమానసం. ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తన్తి లోకుత్తరపఞ్ఞావిముత్తిచేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఉత్తమం దమథం సమథఞ్చ అనుప్పత్వా అధిగన్త్వా ఠితం. దన్తన్తి సుపరిసుద్ధకాయసమాచారతాయ చేవ హత్థపాదకుక్కుచ్చాభావతో దవాదిఅభావతో చ కాయేన దన్తం. గుత్తన్తి సుపరిసుద్ధవచీసమాచారతాయ చేవ నిరత్థకవాచాభావతో దవాదిఅభావతో చ వాచాయ గుత్తం. యతిన్ద్రియన్తి సుపరిసుద్ధమనోసమాచారతాయ అరియిద్ధియోగేన అబ్యావటఅప్పటిసఙ్ఖానుపేక్ఖాభావతో చ మనిన్ద్రియవసేన యతిన్ద్రియం. నాగన్తి ఛన్దాదివసేన అగమనతో, పహీనానం రాగాదికిలేసానం పునానాగమనతో, కస్సచిపి ఆగుస్స సబ్బథాపి అకరణతో, పునబ్భవస్స చ అగమనతోతి ఇమేహి కారణేహి నాగం. ఏత్థ చ పాసాదికన్తి ఇమినా రూపకాయేన భగవతో పమాణభూతతం దీపేతి, పసాదనీయన్తి ఇమినా ధమ్మకాయేన, సన్తిన్ద్రియన్తిఆదినా సేసేహి పమాణభూతతం దీపేతి. తేన చతుప్పమాణికే లోకసన్నివాసే అనవసేసతో సత్తానం భగవతో పమాణభావో పకాసితోతి వేదితబ్బో.

ఏవంభూతఞ్చ భగవన్తం అన్తరవీథియం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘చిరస్సం వత మే సమ్మాసమ్బుద్ధో దిట్ఠో’’తి హట్ఠతుట్ఠో పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా నిరన్తరం ఫుటసరీరో పీతివిప్ఫారితవివటనిచ్చలలోచనో దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓణతసరీరో భగవతో సరీరప్పభావేమజ్ఝం అజ్ఝోగాహేత్వా తత్థ నిముజ్జన్తో భగవతో సమీపం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా భగవతో పాదే సమ్బాహన్తో పరిచుమ్బన్తో ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా ధమ్మ’’న్తి ఆహ. తేన వుత్తం – ‘‘భగవతో పాదే సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’’తి.

తత్థ సుగతోతి సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా గదత్తా సుగతో. గమనమ్పి హి గతన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ భగవతో సోభనం పరిసుద్ధం అనవజ్జం. కిం పన తన్తి? అరియమగ్గో. తేన హేస గమనేన ఖేమం దిసం అసజ్జమానో గతో, అఞ్ఞేపి గమేతీతి సోభనగమనత్తా సుగతో. సున్దరఞ్చేస ఠానం అమతం నిబ్బానం గతోతి సున్దరం ఠానం గతత్తా సుగతో. సమ్మా చ గతత్తా సుగతో తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే పున అపచ్చాగమనతో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో. సకదాగామి…పే… అరహత్తమగ్గేన…పే… న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో’’తి (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౭).

అథ వా సమ్మా గతత్తాతి తీసుపి అవత్థాసు సమ్మాపటిపత్తియా గతత్తా, సుప్పటిపన్నత్తాతి అత్థో. దీపఙ్కరపాదమూలతో హి పట్ఠాయ యావ మహాబోధిమణ్డా తావ సమతింసపారమిపూరితాయ సమ్మాపటిపత్తియా ఞాతత్థచరియాయ లోకత్థచరియాయ బుద్ధత్థచరియాయ కోటిం పాపుణిత్వా సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ పరిబ్రూహన్తో సస్సతం ఉచ్ఛేదం కామసుఖం అత్తకిలమథన్తి ఇమే అన్తే అనుపగచ్ఛన్తియా అనుత్తరాయ బోజ్ఝఙ్గభావనాసఙ్ఖాతాయ మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ అరియసచ్చేసు తతో పరం సమధిగతధమ్మాధిపతేయ్యో సబ్బసత్తేసు అవిసయాయ సమ్మాపటిపత్తియా చ గతో పటిపన్నోతి ఏవమ్పి సమ్మా గతత్తా సుగతో. సమ్మా చేస గదతి యుత్తట్ఠానే యుత్తమేవ వాచం భాసతీతి సుగతో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘కాలవాదీ, భూతవాదీ, అత్థవాదీ, ధమ్మవాదీ, వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహిత’’న్తి (దీ. ని. ౧.౯; మ. ని. ౩.౧౪).

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘యా సా వాచా అభూతా అతచ్ఛా అనత్థసంహితా, యా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౮౬).

ఏవం సమ్మా గదత్తాపి సుగతో.

యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయాతి యం ధమ్మస్స ఉపదిసనం చిరకాలం మమ ఝానవిమోక్ఖాదిహితాయ తదధిగన్తబ్బసుఖాయ చ సియా. అకాలో ఖో తావ బాహియాతి తవ ధమ్మదేసనాయ న తావ కాలోతి అత్థో. కిం పన భగవతో సత్తహితపటిపత్తియా అకాలోపి నామ అత్థి, యతో భగవా కాలవాదీతి? వుచ్చతే – కాలోతి చేత్థ వేనేయ్యానం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలో అధిప్పేతో. యస్మా పన తదా బాహియస్స అత్తనో ఇన్ద్రియానం పరిపక్కాపరిపక్కభావో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తస్మా భగవా తం అవత్వా అత్తనో అన్తరవీథియం ఠితభావమస్స కారణం అపదిసన్తో ఆహ ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి. దుజ్జానన్తి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యం. జీవితన్తరాయానన్తి జీవితస్స అన్తరాయకరధమ్మానం వత్తనం అవత్తనం వాతి వత్తుకామో సమ్భమవసేన ‘‘జీవితన్తరాయాన’’న్తి ఆహ. తథా హి అనేకపచ్చయప్పటిబద్ధవుత్తిజీవితం అనేకరూపా చ తదన్తరాయా. వుత్తఞ్హి –

‘‘అజ్జేవ కిచ్చమాతప్పం, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;

న హి నో సఙ్గరం తేన, మహాసేనేన మచ్చునా’’తి. (మ. ని. ౩.౨౭౨; నేత్తి. ౧౦౩);

కస్మా పనాయం జీవితన్తరాయమేవ తావ పురక్ఖరోతి? ‘‘నిమిత్తఞ్ఞుతాయ అదిట్ఠకోసల్లేన వా’’తి కేచి. అపరే ‘‘దేవతాయ సన్తికే జీవితన్తరాయస్స సుతత్తా’’తి వదన్తి. అన్తిమభవికత్తా పన ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా చోదియమానో ఏవమాహ. న హి తేసం అప్పత్తఅరహత్తానం జీవితక్ఖయో హోతి. కిం పన కారణా భగవా తస్స ధమ్మం దేసేతుకామోవ ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపి? ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘ఇమస్స మం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సకలసరీరం పీతియా నిరన్తరం ఫుటం, అతిబలవా పీతివేగో, ధమ్మం సుత్వాపి న తావ సక్ఖిస్సతి పటివిజ్ఝితుం. యావ పన మజ్ఝత్తుపేక్ఖా సణ్ఠాతి, తావ తిట్ఠతు, వీసయోజనసతం మగ్గం ఆగతత్తా దరథోపిస్స కాయే బలవా, సోపి తావ పటిప్పస్సమ్భతూ’’తి. తస్మా ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపి. కేచి పన ‘‘ధమ్మస్సవనే ఆదరజననత్థం భగవా ఏవమకాసీ’’తి వదన్తి. తతియవారం యాచితో పన మజ్ఝత్తుపేక్ఖం దరథప్పటిపస్సద్ధిం పచ్చుపట్ఠితఞ్చస్స జీవితన్తరాయం దిస్వా ‘‘ఇదాని ధమ్మదేసనాయ కాలో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తస్మా తిహా’’తిఆదినా ధమ్మదేసనం ఆరభి.

తత్థ తస్మాతి యస్మా త్వం ఉస్సుక్కజాతో హుత్వా అతివియ మం యాచసి, యస్మా వా జీవితన్తరాయానం దుజ్జానతం వదసి, ఇన్ద్రియాని చ తే పరిపాకం గతాని, తస్మా. తిహాతి నిపాతమత్తం. తేతి తయా ఏవన్తి ఇదాని వత్తబ్బాకారం వదతి.

సిక్ఖితబ్బన్తి అధిసీలసిక్ఖాదీనం తిస్సన్నమ్పి సిక్ఖానం వసేన సిక్ఖనం కాతబ్బం. యథా పన సిక్ఖితబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ దిట్ఠే దిట్ఠమత్తన్తి రూపాయతనే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠమత్తం. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపే రూపమత్తమేవ పస్సతి, న అనిచ్చాదిసభావం, ఏవమేవ సేసం. చక్ఖుద్వారికవిఞ్ఞాణేన హి మే దిట్ఠమత్తమేవ భవిస్సతీతి సిక్ఖితబ్బన్తి అత్థో. అథ వా దిట్ఠే దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపవిజాననన్తి అత్థో. మత్తన్తి పమాణం. దిట్ఠా మత్తా ఏతస్సాతి దిట్ఠమత్తం, చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ చిత్తం భవిస్సతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఆపాథగతే రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణం న రజ్జతి, న దుస్సతి, న ముయ్హతి, ఏవం రాగాదివిరహేన చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవ మే జవనం భవిస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణప్పమాణేనేవ జవనం ఠపేస్సామీతి.

అథ వా దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠం రూపం, దిట్ఠమత్తం నామ తత్థేవ ఉప్పన్నం సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనసఙ్ఖాతం చిత్తత్తయం. యథా తం న రజ్జతి, న దుస్సతి, న ముయ్హతి, ఏవం ఆపాథగతే రూపే తేనేవ సమ్పటిచ్ఛనాదిప్పమాణేన జవనం ఉప్పాదేస్సామి, నాహం తం పమాణం అతిక్కమిత్వా రజ్జనాదివసేన ఉప్పజ్జితుం దస్సామీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏసేవ నయో సుతముతే. ముతన్తి తదారమ్మణవిఞ్ఞాణేహి సద్ధిం గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం వేదితబ్బం. విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఏత్థ పన విఞ్ఞాతం నామ మనోద్వారావజ్జనేన విఞ్ఞాతారమ్మణం. తస్మిం విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తన్తి ఆవజ్జనప్పమాణం. యథా ఆవజ్జనం న రజ్జతి, న దుస్సతి, న ముయ్హతి, ఏవం రజ్జనాదివసేన చ ఉప్పజ్జితుం అదత్వా ఆవజ్జనప్పమాణేనేవ చిత్తం ఠపేస్సామీతి అయమేత్థ అత్థో. ఏవఞ్హి తే, బాహియ, సిక్ఖితబ్బన్తి ఏవం ఇమాయ పటిపదాయ తయా, బాహియ, తిస్సన్నం సిక్ఖానం అనువత్తనవసేన సిక్ఖితబ్బం.

ఇతి భగవా బాహియస్స సంఖిత్తరుచితాయ ఛహి విఞ్ఞాణకాయేహి సద్ధిం ఛళారమ్మణభేదభిన్నం విపస్సనాయ విసయం దిట్ఠాదీహి చతూహి కోట్ఠాసేహి విభజిత్వా తత్థస్స ఞాతతీరణపరిఞ్ఞం దస్సేతి. కథం? ఏత్థ హి రూపాయతనం పస్సితబ్బట్ఠేన దిట్ఠం నామ, చక్ఖువిఞ్ఞాణం పన సద్ధిం తంద్వారికవిఞ్ఞాణేహి దస్సనట్ఠేన, తదుభయమ్పి యథాపచ్చయం పవత్తమానం ధమ్మమత్తమేవ, న ఏత్థ కోచి కత్తా వా కారేతా వా, యతో తం హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చం, ఉదయబ్బయప్పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖం, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి కుతో తత్థ పణ్డితస్స రజ్జనాదీనం ఓకాసోతి? అయమేత్థ అధిప్పాయో సుతాదీసుపి.

ఇదాని ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాసు పతిట్ఠితస్స ఉపరి సహ మగ్గఫలేన పహానపరిఞ్ఞం దస్సేతుం, ‘‘యతో ఖో తే, బాహియా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యతోతి యదా, యస్మా వా. తేతి తవ. తతోతి తదా, తస్మా వా. తేనాతి తేన దిట్ఠాదినా, దిట్ఠాదిపటిబద్ధేన రాగాదినా వా. ఇదం వుత్తం హోతి – బాహియ, తవ యస్మిం కాలే యేన వా కారణేన దిట్ఠాదీసు మయా వుత్తవిధిం పటిపజ్జన్తస్స అవిపరీతసభావావబోధేన దిట్ఠాదిమత్తం భవిస్సతి, తస్మిం కాలే తేన వా కారణేన దిట్ఠాదిపటిబద్ధేన రాగాదినా సహ న భవిస్ససి, రత్తో వా దుట్ఠో వా మూళ్హో వా న భవిస్ససి, పహీనరాగాదికత్తా తేన వా దిట్ఠాదినా సహ పటిబద్ధో న భవిస్ససీతి. తతో త్వం, బాహియ, న తత్థాతి యదా యస్మా వా త్వం తేన రాగేన వా రత్తో దోసేన వా దుట్ఠో మోహేన వా మూళ్హో న భవిస్ససి, తదా తస్మా వా త్వం తత్థ దిట్ఠాదికే న భవిస్ససి, తస్మిం దిట్ఠే వా సుతముతవిఞ్ఞాతే వా ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి తణ్హామానదిట్ఠీహి అల్లీనో పతిట్ఠితో న భవిస్ససి. ఏత్తావతా పహానపరిఞ్ఞం మత్థకం పాపేత్వా ఖీణాసవభూమి దస్సితా.

తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేనాతి యదా త్వం, బాహియ, తేన రాగాదినా తత్థ దిట్ఠాదీసు పటిబద్ధో న భవిస్ససి, తదా త్వం నేవ ఇధలోకే న పరలోకే న ఉభయత్థాపి. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి కిలేసదుక్ఖస్స చ వట్టదుక్ఖస్స చ అయమేవ హి అన్తో అయం పరివటుమభావోతి అయమేవ హి ఏత్థ అత్థో. యే పన ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి పదం గహేత్వా అన్తరాభవం నామ ఇచ్ఛన్తి, తేసం తం మిచ్ఛా. అన్తరాభవస్స హి భావో అభిధమ్మే పటిక్ఖిత్తోయేవ. అన్తరేనాతి వచనం పన వికప్పన్తరదీపనం, తస్మా అయమేత్థ అత్థో – ‘‘నేవ ఇధ న హురం, అపరో వికప్పో న ఉభయ’’న్తి.

అథ వా అన్తరేనాతి వచనం పన వికప్పన్తరాభావదీపనం. తస్సత్థో – ‘‘నేవ ఇధ న హురం, ఉభయమన్తరే పన న అఞ్ఞట్ఠానం అత్థీ’’తి. యేపి చ ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీ సమ్భవేసీ’’తి చ ఇమేసం సుత్తపదానం అత్థం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘అత్థియేవ అన్తరాభవో’’తి వదన్తి, తేపి యస్మా అవిహాదీసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనవసేసకిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతీతి అన్తరాపరినిబ్బాయీ, న అన్తరాభవభూతోతి పురిమస్స సుత్తపదస్స అత్థో. పచ్ఛిమస్స చ యే భూతా ఏవ, న భవిస్సన్తి, తే ఖీణాసవా పురిమపదే భూతాతి వుత్తా. తబ్బిరుద్ధతాయ సమ్భవమేసన్తీతి సమ్భవేసినో, అప్పహీనభవసంయోజనత్తా సేఖా పుథుజ్జనా చ. చతూసు వా యోనీసు అణ్డజజలాబుజసత్తా యావ అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసీ నామ, అణ్డకోసతో వత్థికోసతో చ బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజా ఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసీ నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసినో, తతో పరం భూతాతి అత్థో. తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖిపితబ్బా. సతి హి ఉజుకే పాళిఅనుగతే అత్థే కిం అనిద్ధారితసామత్థియేన అన్తరాభవేన పరికప్పితేన పయోజనన్తి.

యే పన ‘‘సన్తానవసేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావో దిట్ఠో, యథా తం వీహిఆదిఅవిఞ్ఞాణకసన్తానే, ఏవం సవిఞ్ఞాణకసన్తానేపి అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావేన భవితబ్బం. అయఞ్చ నయో సతి అన్తరాభవే యుజ్జతి, న అఞ్ఞథా’’తి యుత్తిం వదన్తి. తేన హి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స చిత్తానుగతికం కాయం అధిట్ఠహన్తస్స ఖణేన బ్రహ్మలోకతో ఇధూపసఙ్కమనే ఇతో వా బ్రహ్మలోకగమనే యుత్తి వత్తబ్బా. యది సబ్బత్థేవ అవిచ్ఛిన్నదేసే ధమ్మానం పవత్తి ఇచ్ఛితా, యదిపి సియా ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయో అచిన్తేయ్యోతి. తం ఇధాపి సమానం ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో’’తి వచనతో. తస్మా తం తేసం మతిమత్తమేవ. అచిన్తేయ్యసభావా హి సభావధమ్మా, తే కత్థచి పచ్చయవసేన విచ్ఛిన్నదేసే పాతుభవన్తి, కత్థచి అవిచ్ఛిన్నదేసే. తథా హి ముఖఘోసాదీహి పచ్చయేహి అఞ్ఞస్మిం దేసే ఆదాసపబ్బతప్పదేసాదికే పటిబిమ్బపటిఘోసాదికం పచ్చయుప్పన్నం నిబ్బత్తమానం దిస్సతి, తస్మా న సబ్బం సబ్బత్థ ఉపనేతబ్బన్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పటిబిమ్బస్స ఉదాహరణభావసాధనాదికో అన్తరాభవకథావిచారో కథావత్థుపకరణస్స (కథా. ౫౦౫; కథా. అట్ఠ. ౫౦౫) టీకాయం గహేతబ్బో.

అపరే పన ‘‘ఇధాతి కామభవో, హురన్తి అరూపభవో, ఉభయమన్తరేనాతి రూపభవో వుత్తో’’తి. అఞ్ఞే ‘‘ఇధాతి అజ్ఝత్తికాయతనాని, హురన్తి బాహిరాయతనాని, ఉభయమన్తరేనాతి చిత్తచేతసికా’’తి. ‘‘ఇధాతి వా పచ్చయధమ్మా, హురన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మా, ఉభయమన్తరేనాతి పణ్ణత్తిధమ్మా వుత్తా’’తి వదన్తి. తం సబ్బం అట్ఠకథాసు నత్థి. ఏవం తావ ‘‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదినా దిట్ఠాదివసేన చతుధా తేభూమకధమ్మా సఙ్గహేతబ్బా. తత్థ సుభసుఖనిచ్చఅత్తగ్గాహపరివజ్జనముఖేన అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తానుపస్సనా దస్సితాతి హేట్ఠిమాహి విసుద్ధీహి సద్ధిం సఙ్ఖేపేనేవ విపస్సనా కథితా. ‘‘తతో త్వం, బాహియ, న తేనా’’తి ఇమినా రాగాదీనం సముచ్ఛేదస్స అధిప్పేతత్తా మగ్గో. ‘‘తతో త్వం, బాహియ, న తత్థా’’తి ఇమినా ఫలం. ‘‘నేవిధా’’తిఆదినా అనుపాదిసేసా పరినిబ్బానధాతు కథితాతి దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో బాహియస్స…పే… ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీ’’తి.

ఇమాయ సంఖిత్తపదాయ దేసనాయ తావదేవాతి తస్మింయేవ ఖణే, న కాలన్తరే. అనుపాదాయాతి అగ్గహేత్వా. ఆసవేహీతి ఆభవగ్గం ఆగోత్రభుం సవనతో పవత్తనతో చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదిఆసవసదిసతాయ చ ‘‘ఆసవా’’తి లద్ధనామేహి కామరాగాదీహి. విముచ్చీతి సముచ్ఛేదవిముత్తియా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తియా చ విముచ్చి నిస్సజ్జి. సో హి సత్థు ధమ్మం సుణన్తో ఏవ సీలాని సోధేత్వా యథాలద్ధం చిత్తసమాధిం నిస్సాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఖిప్పాభిఞ్ఞతాయ తావదేవ సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సో సంసారసోతం ఛిన్దిత్వా కతవట్టపరియన్తో అన్తిమదేహధరో హుత్వా ఏకూనవీసతియా పచ్చవేక్ఖణాసు పవత్తాసు ధమ్మతాయ చోదియమానో భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచి. ‘‘పరిపుణ్ణం తే పత్తచీవర’’న్తి పుట్ఠో ‘‘న పరిపుణ్ణ’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘తేన హి పత్తచీవరం పరియేసా’’తి వత్వా పక్కామి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… పక్కామీ’’తి.

సో కిర కస్సపదసబలస్స సాసనే వీసవస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కరోన్తో ‘‘భిక్ఖునా నామ అత్తనా పచ్చయే లభిత్వా యథాదానం కరోన్తేన అత్తనావ పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి ఏకస్స భిక్ఖుస్సపి పత్తేన వా చీవరేన వా సఙ్గహం నాకాసి, తేనస్స ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాయ ఉపనిస్సయో నాహోసి. కేచి పనాహు – ‘‘సో కిర బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే చోరో హుత్వా ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా అరఞ్ఞే చోరికం కరోన్తో ఏకం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా పత్తచీవరలోభేన తం ఉసునా విజ్ఝిత్వా పత్తచీవరం గణ్హి, తేనస్స ఇద్ధిమయపత్తచీవరం న ఉప్పజ్జిస్సతీతి, సత్థా తం ఞత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బజ్జం న అదాసీ’’తి. తమ్పి పత్తచీవరపరియేసనం చరమానం ఏకా ధేను వేగేన ఆపతన్తీ పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అథ ఖో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో బాహియం దారుచీరియం గావీ తరుణవచ్ఛా అధిపతిత్వా జీవితా వోరోపేసీ’’తి.

తత్థ అచిరపక్కన్తస్సాతి న చిరం పక్కన్తస్స భగవతో. గావీ తరుణవచ్ఛాతి ఏకా యక్ఖినీ తరుణవచ్ఛధేనురూపా. అధిపతిత్వాతి అభిభవిత్వా మద్దిత్వా. జీవితా వోరోపేసీతి పురిమస్మిం అత్తభావే లద్ధాఘాతతాయ దిట్ఠమత్తేనేవ వేరిచిత్తం ఉప్పాదేత్వా సిఙ్గేన పహరిత్వా జీవితా వోరోపేసి.

సత్థా పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం నగరతో నిక్ఖమన్తో బాహియస్స సరీరం సఙ్కారట్ఠానే పతితం దిస్వా భిక్ఖూ ఆణాపేసి – ‘‘భిక్ఖవే, ఏకస్మిం ఘరద్వారే ఠత్వా మఞ్చకం ఆహరాపేత్వా ఇదం సరీరం నగరతో నీహరిత్వా ఝాపేత్వా థూపం కరోథా’’తి, భిక్ఖూ తథా అకంసు. కత్వా చ పన విహారం గన్త్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనా కతకిచ్చం ఆరోచేత్వా తస్స అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. అథ నేసం భగవా తస్స పరినిబ్బుతభావం ఆచిక్ఖి. భిక్ఖూ ‘‘తుమ్హే, భన్తే, ‘బాహియో దారుచీరియో అరహత్తం పత్తో’తి వదథ, కదా సో అరహత్తం పత్తో’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘మమ ధమ్మం సుతకాలే’’తి చ వుత్తే ‘‘కదా పనస్స తుమ్హేహి ధమ్మో కథితో’’తి? ‘‘పిణ్డాయ చరన్తేన అజ్జేవ అన్తరవీథియం ఠత్వా’’తి. ‘‘అప్పమత్తకో సో, భన్తే, తుమ్హేహి అన్తరవీథియం ఠత్వా కథితధమ్మో, కథం సో తావతకేన విసేసం నిబ్బత్తేసీ’’తి? ‘‘కిం, భిక్ఖవే, మమ ధమ్మం ‘అప్పం వా బహుం వా’తి పమిణథ, అనేకాని గాథాసహస్సానిపి అనత్థసంహితాని న సేయ్యో, అత్థనిస్సితం పన ఏకమ్పి గాథాపదం సేయ్యో’’తి దస్సేన్తో –

‘‘సహస్సమపి చే గాథా, అనత్థపదసఞ్హితా;

ఏకం గాథాపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౦౧) –

ధమ్మపదే ఇమం గాథం వత్వా ‘‘న కేవలం సో పరినిబ్బానమత్తేన, అథ ఖో మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గభావేనపి పూజారహో’’తి దస్సేన్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం, యదిదం బాహియో దారుచీరియో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౬) తం ఆయస్మన్తం ఏతదగ్గే ఠపేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా…పే… పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే, బాహియో దారుచీరియో’’తి.

తత్థ పచ్ఛాభత్తన్తి భత్తకిచ్చతో పచ్ఛా. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతపరియేసనతో పటినివత్తో. పదద్వయేనాపి కతభత్తకిచ్చోతి వుత్తం హోతి. నీహరిత్వాతి నగరతో బహి నేత్వా. ఝాపేథాతి దహథ. థూపఞ్చస్స కరోథాతి అస్స బాహియస్స సరీరధాతుయో గహేత్వా చేతియఞ్చ కరోథ. తత్థ కారణమాహ – ‘‘సబ్రహ్మచారీ వో, భిక్ఖవే, కాలకతో’’తి. తస్సత్థో – యం తుమ్హే సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మం అధిసీలాదిపటిపత్తిధమ్మం సన్దిట్ఠం చరథ, తం సో తుమ్హేహి సమానం బ్రహ్మం అచరీతి సబ్రహ్మచారీ మరణకాలస్స పత్తియావ కాలకతో, తస్మా తం మఞ్చకేన నీహరిత్వా ఝాపేథ, థూపఞ్చస్స కరోథాతి.

తస్స కా గతీతి పఞ్చసు గతీసు తస్స కతమా గతి ఉపపత్తి భవభూతా, గతీతి నిప్ఫత్తి, అరియో పుథుజ్జనో వాతి కా నిట్ఠాతి అత్థో. అభిసమ్పరాయోతి పేచ్చ భవుప్పత్తి భవనిరోధో వా. కిఞ్చాపి తస్స థూపకరణాణత్తియావ పరినిబ్బుతభావో అత్థతో పకాసితో హోతి, యే పన భిక్ఖూ తత్తకేన న జానింసు, తే ‘‘తస్స కా గతీ’’తి పుచ్ఛింసు. పాకటతరం వా కారాపేతుకామా తథా భగవన్తం పుచ్ఛింసు.

పణ్డితోతి అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ అధిగతత్తా పణ్డేన ఇతో గతో పవత్తోతి పణ్డితో. పచ్చపాదీతి పటిపజ్జి. ధమ్మస్సాతి లోకుత్తరధమ్మస్స. అనుధమ్మన్తి సీలవిసుద్ధిఆదిపటిపదాధమ్మం. అథ వా ధమ్మస్సాతి నిబ్బానధమ్మస్స. అనుధమ్మన్తి అరియమగ్గఫలధమ్మం. న చ మం ధమ్మాధికరణన్తి ధమ్మదేసనాహేతు న చ మం విహేసేసి యథానుసిట్ఠం పటిపన్నత్తా. యో హి సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా కమ్మట్ఠానం వా గహేత్వా యథానుసిట్ఠం న పటిపజ్జతి, సో సత్థారం విహేసేతి నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘విహింససఞ్ఞీ పగుణం న భాసిం, ధమ్మం పణీతం మనుజేసు బ్రహ్మే’’తి (మహావ. ౯; మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯). అథ వా న చ మం ధమ్మాధికరణన్తి న చ ఇమం ధమ్మాధికరణం. ఇదం వుత్తం హోతి – వట్టదుక్ఖతో నియ్యానహేతుభూతం ఇమం మమ సాసనధమ్మం సుప్పటిపన్నత్తా న విహేసేతి. దుప్పటిపన్నో హి సాసనం భిన్దన్తో సత్థు ధమ్మసరీరే పహారం దేతి నామ. అయం పన సమ్మాపటిపత్తిం మత్థకం పాపేత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. తేన వుత్తం – ‘‘పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే, బాహియో దారుచీరియో’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం థేరస్స బాహియస్స అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతభావం, తథా పరినిబ్బుతానఞ్చ ఖీణాసవానం గతియా పచురజనేహి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యభావం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం అప్పతిట్ఠితపరినిబ్బానానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యత్థాతి యస్మిం నిబ్బానే ఆపో చ న గాధతి, పథవీ చ తేజో చ వాయో చ న గాధతి, న పతిట్ఠాతి. కస్మా? నిబ్బానస్స అసఙ్ఖతసభావత్తా. న హి తత్థ సఙ్ఖతధమ్మానం లేసోపి సమ్భవతి. సుక్కాతి సుక్కవణ్ణతాయ సుక్కాతి లద్ధనామా గహనక్ఖత్తతారకా. న జోతన్తీతి న భాసన్తి. ఆదిచ్చో నప్పకాసతీతి తీసు దీపేసు ఏకస్మిం ఖణే ఆలోకఫరణసమత్థో ఆదిచ్చోపి ఆభావసేన న దిబ్బతి. న తత్థ చన్దిమా భాతీతి సతిపి భాసురభావే కన్తసీతలకిరణో చన్దోపి తస్మిం నిబ్బానే అభావతో ఏవ అత్తనో జుణ్హావిభాసనేన న విరోచతి. యది తత్థ చన్దిమసూరియాదయో నత్థి, లోకన్తరో వియ నిచ్చన్ధకారమేవ తం భవేయ్యాతి ఆసఙ్కం సన్ధాయాహ ‘‘తమో తత్థ న విజ్జతీ’’తి. సతి హి రూపాభావే తమో నామ న సియా.

యదా చ అత్తనా వేది, ముని మోనేన బ్రాహ్మణోతి చతుసచ్చముననతో మోనన్తి లద్ధనామేన మగ్గఞాణేన కాయమోనేయ్యాదీహి చ సమన్నాగతత్తా ‘‘మునీ’’తి లద్ధనామో అరియసావకబ్రాహ్మణో తేనేవ మోనసఙ్ఖాతేన పటివేధఞాణేన యదా యస్మిం కాలే అగ్గమగ్గక్ఖణే అత్తనా సయమేవ అనుస్సవాదికే పహాయ అత్తపచ్చక్ఖం కత్వా నిబ్బానం వేది పటివిజ్ఝి. ‘‘అవేదీ’’తిపి పాఠో, అఞ్ఞాసీతి అత్థో. అథ రూపా అరూపా చ, సుఖదుక్ఖా పముచ్చతీతి అథాతి తస్స నిబ్బానస్స జాననతో పచ్ఛా. రూపాతి రూపధమ్మా, తేన పఞ్చవోకారభవో ఏకవోకారభవో చ గహితో హోతి. అరూపాతి అరూపధమ్మా, తేన రూపేనామిస్సీకతో అరూపభవో గహితో హోతి. సో ‘‘చతువోకారభవో’’తిపి వుచ్చతి. సుఖదుక్ఖాతి సబ్బత్థ ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖతోపి వట్టతో. అథ వా రూపాతి రూపలోకపటిసన్ధితో. అరూపాతి అరూపలోకపటిసన్ధితో. సుఖదుక్ఖాతి కామావచరపటిసన్ధితో. కామభవో హి బ్యామిస్ససుఖదుక్ఖో. ఏవమేతస్మా సకలతోపి వట్టతో అచ్చన్తమేవ ముచ్చతీతి గాథాద్వయేనపి భగవా ‘‘మయ్హం పుత్తస్స బాహియస్స ఏవరూపా నిబ్బానగతీ’’తి దస్సేతి.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ బోధివగ్గవణ్ణనా.