౯. నవకనిపాతో

౧. వడ్ఢమాతుథేరీగాథావణ్ణనా

నవకనిపాతే మా సు తే వడ్ఢ లోకమ్హీతిఆదికా వడ్ఢమాతాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ, అనుక్కమేన సమ్భతవిమోక్ఖసమ్భారా హుత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భారుకచ్ఛకనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా పతికులం గతా ఏకం పుత్తం విజాయి. తస్స వడ్ఢోతి నామం అహోసి. తతో పట్ఠాయ సా వడ్ఢమాతాతి వోహరీయిత్థ. సా భిక్ఖూనం సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా పుత్తం ఞాతీనం నియ్యాదేత్వా భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా పబ్బజి. ఇతో పరం యం వత్తబ్బం, తం వడ్ఢత్థేరస్స వత్థుమ్హి (థేరగా. అట్ఠ. ౨.వడ్ఢత్థేరగాథావణ్ణనా) ఆగతమేవ. వడ్ఢత్థేరఞ్హి అత్తనో పుత్తం సన్తరుత్తరం ఏకకం భిక్ఖునుపస్సయే అత్తనో దస్సనత్థాయ ఉపగతం అయం థేరీ ‘‘కస్మా త్వం ఏకకో సన్తరుత్తరోవ ఇధాగతో’’తి చోదేత్వా ఓవదన్తీ –

౨౦౪. ‘‘మా సు తే వడ్ఢ లోకమ్హి, వనథో అహు కుదాచనం;

మా పుత్తక పునప్పునం, అహు దుక్ఖస్స భాగిమా.

౨౦౫. ‘‘సుఖఞ్హి వడ్ఢ మునయో, అనేజా ఛిన్నసంసయా;

సీతిభూతా దమప్పత్తా, విహరన్తి అనాసవా.

౨౦౬. ‘‘తేహానుచిణ్ణం ఇసీహి, మగ్గం దస్సనపత్తియా;

దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, త్వం వడ్ఢ అనుబ్రూహయా’’తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ మా సు తే వడ్ఢ లోకమ్హి, వనథో అహు కుదాచనన్తి సూతి నిపాతమత్తం. వడ్ఢ, పుత్తక, సబ్బస్మిమ్పి సత్తలోకే, సఙ్ఖారలోకే చ కిలేసవనథో తుయ్హం కదాచిపి మా అహు మా అహోసి. తత్థ కారణమాహ – ‘‘మా, పుత్తక, పునప్పునం, అహు దుక్ఖస్స భాగిమా’’తి వనథం అనుచ్ఛిన్దన్తో తం నిమిత్తస్స పునప్పునం అపరాపరం జాతిఆదిదుక్ఖస్స భాగీ మా అహోసి.

ఏవం వనథస్స అసముచ్ఛేదే ఆదీనవం దస్సేత్వా ఇదాని సముచ్ఛేదే ఆనిసంసం దస్సేన్తీ ‘‘సుఖఞ్హి వడ్ఢా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – పుత్తక, వడ్ఢ మోనేయ్యధమ్మసమన్నాగతేన మునయో, ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అభావేన అనేజా, దస్సనమగ్గేనేవ పహీనవిచికిచ్ఛతాయ ఛిన్నసంసయా, సబ్బకిలేసపరిళాహాభావేన సీతిభూతా, ఉత్తమస్స దమథస్స అధిగతత్తా దమప్పత్తా అనాసవా ఖీణాసవా సుఖం విహరన్తి, న తేసం ఏతరహి చేతోదుక్ఖం అత్థి, ఆయతిం పన సబ్బమ్పి దుక్ఖం న భవిస్సతేవ.

యస్మా చేతేవం, తస్మా తేహానుచిణ్ణం ఇసీహి…పే… అనుబ్రూహయాతి తేహి ఖీణాసవేహి ఇసీహి అనుచిణ్ణం పటిపన్నం సమథవిపస్సనామగ్గం ఞాణదస్సనస్స అధిగమాయ సకలస్సాపి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ వడ్ఢ, త్వం అనుబ్రూహయ వడ్ఢేయ్యాసీతి.

తం సుత్వా వడ్ఢత్థేరో ‘‘అద్ధా మమ మాతా అరహత్తే పతిట్ఠితా’’తి చిన్తేత్వా తమత్థం పవేదేన్తో –

౨౦౭. ‘‘విసారదావ భణసి, ఏతమత్థం జనేత్తి మే;

మఞ్ఞామి నూన మామికే, వనథో తే న విజ్జతీ’’తి. – గాథమాహ;

తత్థ విసారదావ భణసి, ఏతమత్థం జనేత్తి మేతి ‘‘మా సు తే వడ్ఢ లోకమ్హి, వనథో అహు కుదాచన’’న్తి ఏతమత్థం ఏతం ఓవాదం, అమ్మ, విగతసారజ్జా కత్థచి అలగ్గా అనల్లీనావ హుత్వా మయ్హం వదసి. తస్మా మఞ్ఞామి నూన మామికే, వనథో తే న విజ్జతీతి, నూన మామికే మయ్హం, అమ్మ, గేహసితపేమమత్తోపి వనథో తుయ్హం మయి న విజ్జతీతి మఞ్ఞామి, న మామికాతి అత్థో.

తం సుత్వా థేరీ ‘‘అణుమత్తోపి కిలేసో కత్థచిపి విసయే మమ న విజ్జతీ’’తి వత్వా అత్తనో కతకిచ్చతం పకాసేన్తీ –

౨౦౮. ‘‘యే కేచి వడ్ఢ సఙ్ఖారా, హీనా ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమా;

అణూపి అణుమత్తోపి, వనథో మే న విజ్జతి.

౨౦౯. ‘‘సబ్బే మే ఆసవా ఖీణా, అప్పమత్తస్స ఝాయతో;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. –

ఇమం గాథాద్వయమాహ.

తత్థ యే కేచీతి అనియమవచనం. సఙ్ఖారాతి సఙ్ఖతధమ్మా. హీనాతి లామకా పతికుట్ఠా. ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమాతి పణీతా చేవ మజ్ఝిమా చ. తేసు వా అసఙ్ఖతా హీనా జాతిసఙ్ఖతా ఉక్కట్ఠా, ఉభయవిమిస్సితా మజ్ఝిమా. హీనేహి వా ఛన్దాదీహి నిబ్బత్తితా హీనా, మజ్ఝిమేహి మజ్ఝిమా, పణీతేహి ఉక్కట్ఠా. అకుసలా ధమ్మా వా హీనా, లోకుత్తరా ధమ్మా ఉక్కట్ఠా, ఇతరా మజ్ఝిమా. అణూపి అణుమత్తోపీతి న కేవలం తయి ఏవ, అథ ఖో యే కేచి హీనాదిభేదభిన్నా సఙ్ఖారా. తేసు సబ్బేసు అణూపి అణుమత్తోపి అతిపరిత్తకోపి వనథో మయ్హం న విజ్జతి.

తత్థ కారణమాహ – ‘‘సబ్బే మే ఆసవా ఖీణా, అప్పమత్తస్స ఝాయతో’’తి. తత్థ అప్పమత్తస్స ఝాయతోతి అప్పమత్తాయ ఝాయన్తియా, లిఙ్గవిపల్లాసేన హేతం వుత్తం. ఏత్థ చ యస్మా తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, తస్మా కతం బుద్ధస్స సాసనం. యస్మా అప్పమత్తా ఝాయినీ, తస్మా సబ్బే మే ఆసవా ఖీణా, అణూపి అణుమత్తోపి వనథో మే న విజ్జతీతి యోజనా.

ఏవం వుత్తఓవాదం అఙ్కుసం కత్వా సఞ్జాతసంవేగో థేరో విహారం గన్త్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సఞ్జాతసోమనస్సో మాతు సన్తికం గన్త్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౧౦. ‘‘ఉళారం వత మే మాతా, పతోదం సమవస్సరి;

పరమత్థసఞ్హితా గాథా, యథాపి అనుకమ్పికా.

౨౧౧. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, అనుసిట్ఠిం జనేత్తియా;

ధమ్మసంవేగమాపాదిం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా.

౨౧౨. ‘‘సోహం పధానపహితత్తో, రత్తిన్దివమతన్దితో;

మాతరా చోదితో సన్తే, అఫుసిం సన్తిముత్తమ’’న్తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

అథ థేరీ అత్తనో వచనం అఙ్కుసం కత్వా పుత్తస్స అరహత్తప్పత్తియా ఆరాధితచిత్తా తేన భాసితగాథా సయం పచ్చనుభాసి. ఏవం తాపి థేరియా గాథా నామ జాతా.

తత్థ ఉళారన్తి విపులం మహన్తం. పతోదన్తి ఓవాదపతోదం. సమవస్సరీతి సమ్మా పవత్తేసి వతాతి యోజనా. కో పన సో పతోదోతి ఆహ ‘‘పరమత్థసఞ్హితా గాథా’’తి. తం ‘‘మా సు తే, వడ్ఢ, లోకమ్హీ’’తిఆదికా గాథా సన్ధాయ వదతి. యథాపి అనుకమ్పికాతి యథా అఞ్ఞాపి అనుగ్గాహికా, ఏవం మయ్హం మాతా పవత్తినివత్తివిభావనగాథాసఙ్ఖాతం ఉళారం పతోదం పాజనదణ్డకం మమ ఞాణవేగసముత్తేజం పవత్తేసీతి అత్థో.

ధమ్మసంవేగమాపాదిన్తి ఞాణభయావహత్తా అతివియ మహన్తం భింసనం సంవేగం ఆపజ్జిం.

పధానపహితత్తోతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానయోగేన దిబ్బానం పటిపేసితచిత్తో. అఫుసిం సన్తిముత్తమన్తి అనుత్తరం సన్తిం నిబ్బానం ఫుసిం అధిగచ్ఛిన్తి అత్థో.

వడ్ఢమాతుథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నవకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.