౩. ఖేమాథేరీగాథావణ్ణనా

దహరా త్వం రూపవతీతిఆదికా ఖేమాయ థేరియా గాథా. అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే పరాధీనవుత్తికా పరేసం దాసీ అహోసి. సా పరేసం వేయ్యావచ్చకరణేన జీవికం కప్పేన్తీ ఏకదివసం పదుముత్తరస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గసావకం సుజాతత్థేరం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా తయో మోదకే దత్వా తందివసమేవ అత్తనో కేసే విస్సజ్జేత్వా థేరస్స దానం దత్వా ‘‘అనాగతే మహాపఞ్ఞా బుద్ధస్స సావికా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా యావజీవం కుసలకమ్మే అప్పమత్తా హుత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ అనుక్కమేన ఛకామసగ్గే, తేసం తేసం దేవరాజూనం మహేసిభావేన ఉపపన్నా, మనుస్సలోకేపి అనేకవారం చక్కవత్తీనం మణ్డలరాజూనఞ్చ మహేసిభావం ఉపగతా మహాసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా విపస్సిస్స భగవతో కాలే మనుస్సలోకే ఉప్పజ్జిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా, సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసంవేగా పబ్బజిత్వా దసవస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరన్తీ బహుస్సుతా ధమ్మకథికా హుత్వా బహుజనస్స ధమ్మకథనాదినా పఞ్ఞాసంవత్తనియకమ్మం కత్వా తతో చవిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ ఇమస్మిం కప్పే భగవతో చ కకుసన్ధస్స భగవతో చ కోణాగమనస్స కాలే విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా మహన్తం సఙ్ఘారామం కారేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదేసి.

భగవతో పన కస్సపదసబలస్స కాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో సబ్బజేట్ఠికా సమణీ నామ ధీతా హుత్వా, సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసంవేగా అగారేయేవ ఠితా, వీసతి వస్ససహస్సాని కోమారిబ్రహ్మచరియం చరన్తీ సమణగుత్తాదీహి అత్తనో భగినీహి సద్ధిం రమణీయం పరివేణం కారేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదేసి. ఏవమేవ తత్థ తత్థ భవే ఆయతనగతం ఉళారం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మద్దరట్ఠే సాకలనగరే రాజకులే నిబ్బత్తి. ఖేమాతిస్సా నామం అహోసి, సువణ్ణవణ్ణా కఞ్చనసన్నిభత్తచా. సా వయప్పత్తా బిమ్బిసారరఞ్ఞో గేహం గతా. సత్థరి వేళువనే విహరన్తే రూపమత్తా హుత్వా ‘‘రూపే దోసం దస్సేతీ’’తి సత్థు దస్సనాయ న గచ్ఛతి.

రాజా మనుస్సేహి వేళువనస్స వణ్ణే పకాసాపేత్వా దేవియా విహారదస్సనాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథ దేవీ ‘‘విహారం పస్సిస్సామీ’’తి రాజానం పటిపుచ్ఛి. రాజా ‘‘విహారం గన్త్వా సత్థారం అదిస్వా ఆగన్తుం న లభిస్ససీ’’తి వత్వా పురిసానం సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘బలక్కారేనపి దేవిం దసబలం దస్సేథా’’తి. దేవీ విహారం గన్త్వా దివసభాగం ఖేపేత్వా నివత్తేన్తీ సత్థారం అదిస్వావ గన్తుం ఆరద్ధా. అథ నం రాజపురిసా అనిచ్ఛన్తిమ్పి సత్థు సన్తికం నయింసు. సత్థా తం ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ఇద్ధియా దేవచ్ఛరాసదిసం ఇత్థిం నిమ్మినిత్వా తాలపణ్ణం గహేత్వా బీజయమానం అకాసి. ఖేమా దేవీ తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఏవరూపా నామ దేవచ్ఛరపటిభాగా ఇత్థియో భగవతో అవిదూరే తిట్ఠన్తి, అహం ఏతాసం పరిచారికతాయపి నప్పహోమి, మనమ్పి నిక్కారణా పాపచిత్తస్స వసేన నట్ఠా’’తి నిమిత్తం గహేత్వా తమేవ ఇత్థిం ఓలోకయమానా అట్ఠాసి. అథస్సా పస్సన్తియావ సత్థు అధిట్ఠానబలేన సా ఇత్థీ పఠమవయం అతిక్కమ్మ మజ్ఝిమవయమ్పి అతిక్కమ్మ పచ్ఛిమవయం పత్వా ఖణ్డదన్తా పలితకేసా వలిత్తచా హుత్వా సద్ధిం తాలపణ్ణేన పరివత్తిత్వా పతి. తతో ఖేమా కతాధికారత్తా ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఏవంవిధమ్పి సరీరం ఈదిసం విపత్తిం పాపుణి, మయ్హమ్పి సరీరం ఏవంగతికమేవ భవిస్సతీ’’తి. అథస్సా చిత్తాచారం ఞత్వా సత్థా –

‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం, సయం కతం మక్కటకోవ జాలం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన పరిబ్బజన్తి, అనపేక్ఖినో కామసుఖం పహాయా’’తి. –

గాథమాహ. సా గాథాపరియోసానే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి అట్ఠకథాసు ఆగతం. అపదానే పన ‘‘ఇమం గాథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితా రాజానం అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణీ’’తి ఆగతం. తత్థాయం అపదానపాళి (అప. థేరీ ౨.౨.౨౮౯-౩౮౩) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదాహం హంసవతియం, జాతా సేట్ఠికులే అహుం;

నానారతనపజ్జోతే, మహాసుఖసమప్పితా.

‘‘ఉపేత్వా తం మహావీరం, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం;

తతో జాతప్పసాదాహం, ఉపేమి సరణం జినం.

‘‘మాతరం పితరం చాహం, ఆయాచిత్వా వినాయకం;

నిమన్తయిత్వా సత్తాహం, భోజయిం సహసావకం.

‘‘అతిక్కన్తే చ సత్తాహే, మహాపఞ్ఞానముత్తమం;

భిక్ఖునిం ఏతదగ్గమ్హి, ఠపేసి నరసారథి.

‘‘తం సుత్వా ముదితా హుత్వా, పునో తస్స మహేసినో;

కారం కత్వాన తం ఠానం, పణిపచ్చ పణీదహిం.

‘‘తతో మమ జినో ఆహ, సిజ్ఝతం పణిధీ తవ;

ససఙ్ఘే మే కతం కారం, అప్పమేయ్యఫలం తయా.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదా, ఓరసా ధమ్మనిమ్మితా;

ఏతదగ్గమనుప్పత్తా, ఖేమా నామ భవిస్సతి.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసూపగా అహం.

‘‘తతో చుతా యామమగం, తతోహం తుసితం గతా;

తతో చ నిమ్మానరతిం, వసవత్తిపురం తతో.

‘‘యత్థ యత్థూపపజ్జామి, తస్స కమ్మస్స వాహసా;

తత్థ తత్థేవ రాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘తతో చుతా మనుస్సత్తే, రాజూనం చక్కవత్తినం;

మణ్డలీనఞ్చ రాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘సమ్పత్తిం అనుభోత్వాన, దేవేసు మనుజేసు చ;

సబ్బత్థ సుఖితా హుత్వా, నేకకప్పేసు సంసరిం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, విపస్సీ లోకనాయకో;

ఉప్పజ్జి చారుదస్సనో, సబ్బధమ్మవిపస్సకో.

‘‘తమహం లోకనాయకం, ఉపేత్వా నరసారథిం;

ధమ్మం భణితం సుత్వాన, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘దసవస్ససహస్సాని, తస్స వీరస్స సాసనే;

బ్రహ్మచరియం చరిత్వాన, యుత్తయోగా బహుస్సుతా.

‘‘పచ్చయాకారకుసలా, చతుసచ్చవిసారదా;

నిపుణా చిత్తకథికా, సత్థుసాసనకారికా.

‘‘తతో చుతాహం తుసితం, ఉపపన్నా యసస్సినీ;

అభిభోమి తహిం అఞ్ఞే, బ్రహ్మచారీఫలేనహం.

‘‘యత్థ యత్థూపపన్నాహం, మహాభోగా మహద్ధనా;

మేధావినీ సీలవతీ, వినీతపరిసాపి చ.

‘‘భవామి తేన కమ్మేన, యోగేన జినసాసనే;

సబ్బా సమ్పత్తియో మయ్హం, సులభా మనసో పియా.

‘‘యోపి మే భవతే భత్తా, యత్థ యత్థ గతాయపి;

విమానేతి న మం కోచి, పటిపత్తిబలేన మే.

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

నామేన కోణాగమనో, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘తదా హి బారాణసియం, సుసమిద్ధకులప్పజా;

ధనఞ్జానీ సుమేధా చ, అహమ్పి చ తయో జనా.

‘‘సఙ్ఘారామమదాసిమ్హ, దానసహాయికా పురే;

సఙ్ఘస్స చ విహారమ్పి, ఉద్దిస్స కారికా మయం.

‘‘తతో చుతా మయం సబ్బా, తావతింసూపగా అహుం;

యససా అగ్గతం పత్తా, మనుస్సేసు తథేవ చ.

‘‘ఇమస్మింయేవ కప్పమ్హి, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘ఉపట్ఠాకో మహేసిస్స, తదా ఆసి నరిస్సరో;

కాసిరాజా కికీ నామ, బారాణసిపురుత్తమే.

‘‘తస్సాసిం జేట్ఠికా ధీతా, సమణీ ఇతి విస్సుతా;

ధమ్మం సుత్వా జినగ్గస్స, పబ్బజ్జం సమరోచయిం.

‘‘అనుజాని న నో తాతో, అగారేవ తదా మయం;

వీసవస్ససహస్సాని, విచరిమ్హ అతన్దితా.

‘‘కోమారిబ్రహ్మచరియం, రాజకఞ్ఞా సుఖేధితా;

బుద్ధోపట్ఠాననిరతా, ముదితా సత్త ధీతరో.

‘‘సమణీ సమణగుత్తా చ, భిక్ఖునీ భిక్ఖుదాయికా;

ధమ్మా చేవ సుధమ్మా చ, సత్తమీ సఙ్ఘదాయికా.

‘‘అహం ఉప్పలవణ్ణా చ, పటాచారా చ కుణ్డలా;

కిసాగోతమీ ధమ్మదిన్నా, విసాఖా హోతి సత్తమీ.

‘‘కదాచి సో నరాదిచ్చో, ధమ్మం దేసేసి అబ్భుతం;

మహానిదానసుత్తన్తం, సుత్వా తం పరియాపుణిం.

‘‘తేహి కమ్మేహి సుకతేహి, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, సాకలాయ పురుత్తమే;

రఞ్ఞో మద్దస్స ధీతామ్హి, మనాపా దయితా పియా.

‘‘సహ మే జాతమత్తమ్హి, ఖేమం తమ్హి పురే అహు;

తతో ఖేమాతి నామం మే, గుణతో ఉపపజ్జథ.

‘‘యదాహం యోబ్బనం పత్తా, రూపలావఞ్ఞభూసితా;

తదా అదాసి మం తాతో, బిమ్బిసారస్స రాజినో.

‘‘తస్సాహం సుప్పియా ఆసిం, రూపకేలాయనే రతా;

రూపానం దోసవాదీతి, న ఉపేసిం మహాదయం.

‘‘బిమ్బిసారో తదా రాజా, మమానుగ్గహబుద్ధియా;

వణ్ణయిత్వా వేళువనం, గాయకే గాపయీ మమం.

‘‘రమ్మం వేళువనం యేన, న దిట్ఠం సుగతాలయం;

న తేన నన్దనం దిట్ఠం, ఇతి మఞ్ఞామసే మయం.

‘‘యేన వేళువనం దిట్ఠం, నరనన్దననన్దనం;

సుదిట్ఠం నన్దనం తేన, అమరిన్దసునన్దనం.

‘‘విహాయ నన్దనం దేవా, ఓతరిత్వా మహీతలం;

రమ్మం వేళువనం దిస్వా, న తప్పన్తి సువిమ్హితా.

‘‘రాజపుఞ్ఞేన నిబ్బత్తం, బుద్ధపుఞ్ఞేన భూసితం;

కో వత్తా తస్స నిస్సేసం, వనస్స గుణసఞ్చయం.

‘‘తం సుత్వా వనసమిద్ధం, మమ సోతమనోహరం;

దట్ఠుకామా తముయ్యానం, రఞ్ఞో ఆరోచయిం తదా.

‘‘మహతా పరివారేన, తదా చ సో మహీపతి;

మం పేసేసి తముయ్యానం, దస్సనాయ సముస్సుకం.

‘‘గచ్ఛ పస్స మహాభోగే, వనం నేత్తరసాయనం;

యం సదా భాతి సిరియా, సుగతాభానురఞ్జితం.

‘‘యదా చ పిణ్డాయ ముని, గిరిబ్బజపురుత్తమం;

పవిట్ఠోహం తదాయేవ, వనం దట్ఠుముపాగమిం.

‘‘తదా తం ఫుల్లవిపినం, నానాభమరకూజితం;

కోకిలాగీతసహితం, మయూరగణనచ్చితం.

‘‘అప్పసద్దమనాకిణ్ణం, నానాచఙ్కమభూసితం;

కుటిమణ్డపసంకిణ్ణం, యోగీవరవిరాజితం.

‘‘విచరన్తీ అమఞ్ఞిస్సం, సఫలం నయనం మమ;

తత్థాపి తరుణం భిక్ఖుం, యుత్తం దిస్వా విచిన్తయిం.

‘‘ఈదిసే విపినే రమ్మే, ఠితోయం నవయోబ్బనే;

వసన్తమివ కన్తేన, రూపేన చ సమన్వితో.

‘‘నిసిన్నో రుక్ఖమూలమ్హి, ముణ్డో సఙ్ఘాటిపారుతో;

ఝాయతే వతయం భిక్ఖు, హిత్వా విసయజం రతిం.

‘‘నను నామ గహట్ఠేన, కామం భుత్వా యథాసుఖం;

పచ్ఛా జిణ్ణేన ధమ్మోయం, చరితబ్బో సుభద్దకో.

‘‘సుఞ్ఞకన్తి విదిత్వాన, గన్ధగేహం జినాలయం;

ఉపేత్వా జినమద్దక్ఖం, ఉదయన్తం వ భాకరం.

‘‘ఏకకం సుఖమాసీనం, బీజమానం వరిత్థియా;

దిస్వానేవం విచిన్తేసిం, నాయం లూఖో నరాసభో.

‘‘సా కఞ్ఞా కనకాభాసా, పదుమాననలోచనా;

బిమ్బోట్ఠీ కున్దదసనా, మనోనేత్తరసాయనా.

‘‘హేమదోలాభసవనా, కలికాకారసుత్థనీ;

వేదిమజ్ఝావ సుస్సోణీ, రమ్భోరు చారుభూసనా.

‘‘రత్తంసకుపసంబ్యానా, నీలమట్ఠనివాసనా;

అతప్పనేయ్యరూపేన, హాసభావసమన్వితా.

‘‘దిస్వా తమేవం చిన్తేసిం, అహోయమభిరూపినీ;

న మయానేన నేత్తేన, దిట్ఠపుబ్బా కుదాచనం.

‘‘తతో జరాభిభూతా సా, వివణ్ణా వికతాననా;

భిన్నదన్తా సేతసిరా, సలాలా వదనాసుచి.

‘‘సంఖిత్తకణ్ణా సేతక్ఖీ, లమ్బాసుభపయోధరా;

వలివితతసబ్బఙ్గీ, సిరావితతదేహినీ.

‘‘నతఙ్గా దణ్డదుతియా, ఉప్ఫాసులికతా కిసా;

పవేధమానా పతితా, నిస్ససన్తీ ముహుం ముహుం.

‘‘తతో మే ఆసి సంవేగో, అబ్భుతో లోమహంసనో;

ధిరత్థు రూపం అసుచిం, రమన్తే యత్థ బాలిసా.

‘‘తదా మహాకారుణికో, దిస్వా సంవిగ్గమానసం;

ఉదగ్గచిత్తో సుగతో, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స ఖేమే సముస్సయం;

ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం, బాలానం అభినన్దితం.

‘‘అసుభాయ చిత్తం భావేహి, ఏకగ్గం సుసమాహితం;

సతి కాయగతా త్యత్థు, నిబ్బిదా బహులా భవ.

‘‘యథా ఇదం తథా ఏతం, యథా ఏతం తథా ఇదం;

అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, కాయే ఛన్దం విరాజయ.

‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేహి, మానానుసయముజ్జహ;

తతో మానాభిసమయా, ఉపసన్తా చరిస్ససి.

‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం, సయం కతం మక్కటకోవ జాలం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన పరిబ్బజన్తి, అనపేక్ఖినో కామసుఖం పహాయ.

‘‘తతో కల్లితచిత్తం మం, ఞత్వాన నరసారథి;

మహానిదానం దేసేసి, సుత్తన్తం వినయాయ మే.

‘‘సుత్వా సుత్తన్తసేట్ఠం తం, పుబ్బసఞ్ఞమనుస్సరిం;