౧. పఞ్చసతమత్తాథేరీగాథావణ్ణనా

ఛక్కనిపాతే యస్స మగ్గం న జానాసీతిఆదికా పఞ్చసతమత్తానం థేరీనం గాథా. ఇమాపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తియో అనుక్కమేన ఉపచితవిమోక్ఖసమ్భారా హుత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తత్థ తత్థ కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా మాతాపితూహి పతికులం ఆనీతా తత్థ తత్థ పుత్తే లభిత్వా ఘరావాసం వసన్తియో సమానజాతికస్స తాదిసస్స కమ్మస్స కతత్తా సబ్బావ మతపుత్తా హుత్వా, పుత్తసోకేన అభిభూతా పటాచారాయ థేరియా సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా నిసిన్నా అత్తనో సోకకారణం ఆరోచేసుం. థేరీ తాసం సోకం వినోదేన్తీ –

౧౨౭. ‘‘యస్స మగ్గం న జానాసి, ఆగతస్స గతస్స వా;

తం కుతో చాగతం సత్తం, మమ పుత్తోతి రోదసి.

౧౨౮. ‘‘మగ్గఞ్చ ఖోస్స జానాసి, ఆగతస్స గతస్స వా;

న నం సమనుసోచేసి, ఏవంధమ్మా హి పాణినో.

౧౨౯. ‘‘అయాచితో తతాగచ్ఛి, నానుఞ్ఞాతో ఇతో గతో;

కుతోచి నూన ఆగన్త్వా, వసిత్వా కతిపాహకం;

ఇతోపి అఞ్ఞేన గతో, తతోపఞ్ఞేన గచ్ఛతి.

౧౩౦. ‘‘పేతో మనుస్సరూపేన, సంసరన్తో గమిస్సతి;

యథాగతో తథా గతో, కా తత్థ పరిదేవనా’’తి. –

ఇమాహి చతూహి గాథాహి ధమ్మం దేసేసి.

తా తస్సా ధమ్మం సుత్వా సఞ్జాతసంవేగా థేరియా సన్తికే పబ్బజింసు. పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తియో విముత్తిపరిపాచనీయానం ధమ్మానం పరిపాకం గతత్తా న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. అథ తా అధిగతారహత్తా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన ‘‘యస్స మగ్గం న జానాసీ’’తిఆదికాహి ఓవాదగాథాహి సద్ధిం –

౧౩౧. ‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, దుద్దసం హదయస్సితం;

యా మే సోకపరేతాయ, పుత్తసోకం బ్యపానుది.

౧౩౨. ‘‘సాజ్జ అబ్బూళ్హసల్లాహం, నిచ్ఛాతా పరినిబ్బుతా;

బుద్ధం ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ, ఉపేమి సరణం ముని’’న్తి. –

ఇమా గాథా విసుం విసుం అభాసింసు.

తత్థ యస్స మగ్గం న జానాసి, ఆగతస్స గతస్స వాతి యస్స సత్తస్స ఇధ ఆగతస్స ఆగతమగ్గం వా ఇతో గతస్స గతమగ్గం వా త్వం న జానాసి. అనన్తరా అతీతానాగతభవూపపత్తియో సన్ధాయ వదతి. తం కుతో చాగతం సత్తన్తి తం ఏవం అవిఞ్ఞాతాగతగతమగ్గం కుతోచి గతితో ఆగతమగ్గం ఆగచ్ఛన్తేన అన్తరామగ్గే సబ్బేన సబ్బం అకతపరిచయసమాగతపురిససదిసం సత్తం కేవలం మమత్తం ఉప్పాదేత్వా మమ పుత్తోతి కుతో కేన కారణేన రోదసి. అప్పటికారతో మమ పుత్తస్స చ అకాతబ్బతో న ఏత్థ రోదనకారణం అత్థీతి అధిప్పాయో.

మగ్గఞ్చ ఖోస్స జానాసీతి అస్స తవ పుత్తాభిమతస్స సత్తస్స ఆగతస్స ఆగతమగ్గఞ్చ గతస్స గతమగ్గఞ్చ అథ జానేయ్యాసి. న నం సమనుసోచేసీతి ఏవమ్పి నం న సమనుసోచేయ్యాసి. కస్మా? ఏవంధమ్మా హి పాణినో, దిట్ఠధమ్మేపి హి సత్తానం సబ్బేహి పియేహి మనాపేహి నానాభావా వినాభావా తత్థ వసవత్తితాయ అభావతో, పగేవ అభిసమ్పరాయం.

అయాచితో తతాగచ్ఛీతి తతో పరలోకతో కేనచి అయాచితో ఇధ ఆగచ్ఛి. ‘‘ఆగతో’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో. నానుఞ్ఞాతో ఇతో గతోతి ఇధలోకతో కేనచి అననుఞ్ఞాతో పరలోకం గతో. కుతోచీతి నిరయాదితో యతో కుతోచి గతితో. నూనాతి పరిసఙ్కాయం. వసిత్వా కతిపాహకన్తి కతిపయదివసమత్తం ఇధ వసిత్వా. ఇతోపి అఞ్ఞేన గతోతి ఇతోపి భవతో అఞ్ఞేన గతో, ఇతో అఞ్ఞమ్పి భవం పటిసన్ధివసేన ఉపగతో. తతోపఞ్ఞేన గచ్ఛతీతి తతోపి భవతో అఞ్ఞేన గమిస్సతి, అఞ్ఞమేవ భవం ఉపగమిస్సతి.

పేతోతి అపేతో తం తం భవం ఉపపజ్జిత్వా తతో అపగతో. మనుస్సరూపేనాతి నిదస్సనమత్తమేతం, మనుస్సభావేన తిరచ్ఛానాదిభావేన చాతి అత్థో. సంసరన్తోతి అపరాపరం ఉపపత్తివసేన సంసరన్తో. యథాగతో తథా గతోతి యథా అవిఞ్ఞాతగతితో చ అనామన్తేత్వా ఆగతో తథా అవిఞ్ఞాతగతికో అననుఞ్ఞాతోవ గతో. కా తత్థ పరిదేవనాతి తత్థ తాదిసే అవసవత్తిని యథాకామావచరే కా నామ పరిదేవనా, కిం పరిదేవితేన పయోజనన్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏత్థ చ ఆదితో చతస్సో గాథా పటాచారాయ థేరియా తేసం పఞ్చమత్తానం ఇత్థిసతానం సోకవినోదనవసేన విసుం విసుం భాసితా. తస్సా ఓవాదే ఠత్వా పబ్బజిత్వా అధిగతవిసేసాహి తాహి పఞ్చసతమత్తాహి భిక్ఖునీహి ఛపి గాథా పచ్చేకం భాసితాతి దట్ఠబ్బా.

పఞ్చసతా పటాచారాతి పటాచారాయ థేరియా సన్తికే లద్ధఓవాదతాయ పటాచారాయ వుత్తం అవేదిసున్తి కత్వా ‘‘పటాచారా’’తి లద్ధనామా పఞ్చసతా భిక్ఖునియో.

పఞ్చసతమత్తాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.