౪. చతుక్కనిపాతో

౧. భద్దాకాపిలానీథేరీగాథావణ్ణనా

చతుక్కనిపాతే పుత్తో బుద్ధస్స దాయాదోతిఆదికా భద్దాయ కాపిలానియా థేరియా గాథా. సా కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ అనుప్పన్నే బుద్ధే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా పతికులం గన్త్వా, ఏకదివసం అత్తనో ననన్దాయ సద్ధిం కలహం కరోన్తీ తాయ పచ్చేకబుద్ధస్స పిణ్డపాతే దిన్నే ‘‘అయం ఇమస్స దానం దత్వా ఉళారసమ్పత్తిం లభిస్సతీ’’తి పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా భత్తం ఛడ్డేత్వా కలలస్స పూరేత్వా అదాసి. మహాజనో గరహి – ‘‘బాలే, పచ్చేకబుద్ధో తే కిం అపరజ్ఝీ’’తి? సా తేసం వచనేన లజ్జమానా పున పత్తం గహేత్వా కలలం నీహరిత్వా ధోవిత్వా గన్ధచుణ్ణేన ఉబ్బట్టేత్వా చతుమధురస్స పూరేత్వా ఉపరి ఆసిత్తేన పదుమగబ్భవణ్ణేన సప్పినా విజ్జోతమానం పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే ఠపేత్వా ‘‘యథా అయం పిణ్డపాతో ఓభాసజాతో, ఏవం ఓభాసజాతం మే సరీరం హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సా తతో చవిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ కస్సపబుద్ధకాలే బారాణసియం మహావిభవస్స సేట్ఠినో ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. పుబ్బకమ్మఫలేన దుగ్గన్ధసరీరా మనుస్సేహి జిగుచ్ఛితబ్బా హుత్వా సంవేగజాతా అత్తనో ఆభరణేహి సువణ్ణిట్ఠకం కారేత్వా భగవతో చేతియే పతిట్ఠపేసి, ఉప్పలహత్థేన చ పూజం అకాసి. తేనస్సా సరీరం తస్మింయేవ భవే సుగన్ధం మనోహరం జాతం. సా పతినో పియా మనాపా హుత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా తతో చుతా సగ్గే నిబ్బత్తి. తత్థాపి యావజీవం దిబ్బసుఖం అనుభవిత్వా, తతో చుతా బారాణసిరఞ్ఞో ధీతా హుత్వా తత్థ దేవసమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవన్తీ చిరకాలం పచ్చేకబుద్ధే ఉపట్ఠహిత్వా, తేసు పరినిబ్బుతేసు సంవేగజాతా తాపసపబ్బజ్జాయ పబ్బజిత్వా ఉయ్యానే వసన్తీ ఝానాని భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతా సాగలనగరే కోసియగోత్తస్స బ్రాహ్మణకులస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా మహతా పరిహారేన వడ్ఢిత్వా వయప్పత్తా మహాతిత్థగామే పిప్ఫలికుమారస్స గేహం నీతా. తస్మిం పబ్బజితుం నిక్ఖన్తే మహన్తం భోగక్ఖన్ధం మహన్తఞ్చ ఞాతిపరివట్టం పహాయ పబ్బజ్జత్థాయ నిక్ఖమిత్వా పఞ్చ వస్సాని తిత్థియారామే పవిసిత్వా అపరభాగే మహాపజాపతిగోతమియా సన్తికే పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౩.౨౪౪-౩౧౩) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదాహు హంసవతియం, విదేహో నామ నామతో;

సేట్ఠీ పహూతరతనో, తస్స జాయా అహోసహం.

‘‘కదాచి సో నరాదిచ్చం, ఉపేచ్చ సపరిజ్జనో;

ధమ్మమస్సోసి బుద్ధస్స, సబ్బదుక్ఖభయప్పహం.

‘‘సావకం ధుతవాదానం, అగ్గం కిత్తేసి నాయకో;

సుత్వా సత్తాహికం దానం, దత్వా బుద్ధస్స తాదినో.

‘‘నిపచ్చ సిరసా పాదే, తం ఠానమభిపత్థయిం;

స హాసయన్తో పరిసం, తదా హి నరపుఙ్గవో.

‘‘సేట్ఠినో అనుకమ్పాయ, ఇమా గాథా అభాసథ;

లచ్ఛసే పత్థితం ఠానం, నిబ్బుతో హోహి పుత్తక.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తం సుత్వా ముదితో హుత్వా, యావజీవం తదా జినం;

మేత్తచిత్తో పరిచరి, పచ్చయేహి వినాయకం.

‘‘సాసనం జోతయిత్వాన, సో మద్దిత్వా కుతిత్థియే;

వేనేయ్యం వినయిత్వా చ, నిబ్బుతో సో ససావకో.

‘‘నిబ్బుతే తమ్హి లోకగ్గే, పూజనత్థాయ సత్థునో;

ఞాతిమిత్తే సమానేత్వా, సహ తేహి అకారయి.

‘‘సత్తయోజనికం థూపం, ఉబ్బిద్ధం రతనామయం;

జలన్తం సతరంసింవ, సాలరాజంవ ఫుల్లితం.

‘‘సత్తసతసహస్సాని, పాతియో తత్థ కారయి;

నళగ్గీ వియ జోతన్తీ, రతనేహేవ సత్తహి.

‘‘గన్ధతేలేన పూరేత్వా, దీపానుజ్జలయీ తహిం;

పూజనత్థాయ మహేసిస్స, సబ్బభూతానుకమ్పినో.

‘‘సత్తసతసహస్సాని, పుణ్ణకుమ్భాని కారయి;

రతనేహేవ పుణ్ణాని, పూజనత్థాయ మహేసినో.

‘‘మజ్ఝే అట్ఠట్ఠకుమ్భీనం, ఉస్సితా కఞ్చనగ్ఘియో;

అతిరోచన్తి వణ్ణేన, సరదేవ దివాకరో.

‘‘చతుద్వారేసు సోభన్తి, తోరణా రతనామయా;

ఉస్సితా ఫలకా రమ్మా, సోభన్తి రతనామయా.

‘‘విరోచన్తి పరిక్ఖిత్తా, అవటంసా సునిమ్మితా;

ఉస్సితాని పటాకాని, రతనాని విరోచరే.

‘‘సురత్తం సుకతం చిత్తం, చేతియం రతనామయం;

అతిరోచతి వణ్ణేన, ససఞ్ఝోవ దివాకరో.

‘‘థూపస్స వేదియో తిస్సో, హరితాలేన పూరయి;

ఏకం మనోసిలాయేకం, అఞ్జనేన చ ఏకికం.

‘‘పూజం ఏతాదిసం రమ్మం, కారేత్వా వరవాదినో;

అదాసి దానం సఙ్ఘస్స, యావజీవం యథాబలం.

‘‘సహావ సేట్ఠినా తేన, తాని పుఞ్ఞాని సబ్బసో;

యావజీవం కరిత్వాన, సహావ సుగతిం గతా.

‘‘సమ్పత్తియోనుభోత్వాన, దేవత్తే అథ మానుసే;

ఛాయా వియ సరీరేన, సహ తేనేవ సంసరిం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, విపస్సీ నామ నాయకో;

ఉప్పజ్జి చారుదస్సనో, సబ్బధమ్మవిపస్సకో.

‘‘తదాయం బన్ధుపతియం, బ్రాహ్మణో సాధుసమ్మతో;

అడ్ఢో సన్తో గుణేనాపి, ధనేన చ సుదుగ్గతో.

‘‘తదాపి తస్సాహం ఆసిం, బ్రాహ్మణీ సమచేతసా;

కదాచి సో దిజవరో, సఙ్గమేసి మహామునిం.

‘‘నిసిన్నం జనకాయమ్హి, దేసేన్తం అమతం పదం;

సుత్వా ధమ్మం పముదితో, అదాసి ఏకసాటకం.

‘‘ఘరమేకేన వత్థేన, గన్త్వానేతం స మబ్రవి;

అనుమోద మహాపుఞ్ఞం, దిన్నం బుద్ధస్స సాటకం.

‘‘తదాహం అఞ్జలిం కత్వా, అనుమోదిం సుపీణితా;

సుదిన్నో సాటకో సామి, బుద్ధసేట్ఠస్స తాదినో.

‘‘సుఖితో సజ్జితో హుత్వా, సంసరన్తో భవాభవే;

బారాణసిపురే రమ్మే, రాజా ఆసి మహీపతి.

‘‘తదా తస్స మహేసీహం, ఇత్థిగుమ్బస్స ఉత్తమా;

తస్సాతి దయితా ఆసిం, పుబ్బస్నేహేన భత్తునో.

‘‘పిణ్డాయ విచరన్తే తే, అట్ఠ పచ్చేకనాయకే;

దిస్వా పముదితో హుత్వా, దత్వా పిణ్డం మహారహం.

‘‘పునో నిమన్తయిత్వాన, కత్వా రతనమణ్డపం;

కమ్మారేహి కతం పత్తం, సోవణ్ణం వత తత్తకం.

‘‘సమానేత్వాన తే సబ్బే, తేసం దానమదాసి సో;

సోణ్ణాసనే పవిట్ఠానం, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘తమ్పి దానం సహాదాసిం, కాసిరాజేనహం తదా;

పునాహం బారాణసియం, జాతా కాసికగామకే.

‘‘కుటుమ్బికకులే ఫీతే, సుఖితో సో సభాతుకో;

జేట్ఠస్స భాతునో జాయా, అహోసిం సుపతిబ్బతా.

‘‘పచ్చేకబుద్ధం దిస్వాన, కనియస్స మమ భత్తునో;

భాగన్నం తస్స దత్వాన, ఆగతే తమ్హి పావదిం.

‘‘నాభినన్దిత్థ సో దానం, తతో తస్స అదాసహం;

ఉఖా ఆనియ తం అన్నం, పునో తస్సేవ సో అదా.

‘‘తదన్నం ఛడ్డయిత్వాన, దుట్ఠా బుద్ధస్సహం తదా;

పత్తం కలలపుణ్ణం తం, అదాసిం తస్స తాదినో.

‘‘దానే చ గహణే చేవ, అపచే పదుసేపి చ;

సమచిత్తముఖం దిస్వా, తదాహం సంవిజిం భుసం.

‘‘పునో పత్తం గహేత్వాన, సోధయిత్వా సుగన్ధినా,

పసన్నచిత్తా పూరేత్వా, సఘతం సక్కరం అదం.

‘‘యత్థ యత్థూపపజ్జామి, సురూపా హోమి దానతో;

బుద్ధస్స అపకారేన, దుగ్గన్ధా వదనేన చ.

‘‘పున కస్సపవీరస్స, నిధాయన్తమ్హి చేతియే;

సోవణ్ణం ఇట్ఠకం వరం, అదాసిం ముదితా అహం.

‘‘చతుజ్జాతేన గన్ధేన, నిచయిత్వా తమిట్ఠకం;

ముత్తా దుగ్గన్ధదోసమ్హా, సబ్బఙ్గసుసమాగతా.

‘‘సత్త పాతిసహస్సాని, రతనేహేవ సత్తహి;

కారేత్వా ఘతపూరాని, వట్టీని చ సహస్ససో.

‘‘పక్ఖిపిత్వా పదీపేత్వా, ఠపయిం సత్తపన్తియో;

పూజనత్థం లోకనాథస్స, విప్పసన్నేన చేతసా.

‘‘తదాపి తమ్హి పుఞ్ఞమ్హి, భాగినీయి విసేసతో;

పున కాసీసు సఞ్జాతో, సుమిత్తా ఇతి విస్సుతో.

‘‘తస్సాహం భరియా ఆసిం, సుఖితా సజ్జితా పియా;

తదా పచ్చేకమునినో, అదాసిం ఘనవేఠనం.

‘‘తస్సాపి భాగినీ ఆసిం, మోదిత్వా దానముత్తమం;

పునాపి కాసిరట్ఠమ్హి, జాతో కోలియజాతియా.

‘‘తదా కోలియపుత్తానం, సతేహి సహ పఞ్చహి;

పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధానం, సతాని సముపట్ఠహి.

‘‘తేమాసం తప్పయిత్వాన, అదాసి చ తిచీవరే;

జాయా తస్స తదా ఆసిం, పుఞ్ఞకమ్మపథానుగా.

‘‘తతో చుతో అహు రాజా, నన్దో నామ మహాయసో;

తస్సాపి మహేసీ ఆసిం, సబ్బకామసమిద్ధినీ.

‘‘తదా రాజా భవిత్వాన, బ్రహ్మదత్తో మహీపతి;

పదుమవతీపుత్తానం, పచ్చేకమునినం తదా.

‘‘సతాని పఞ్చనూనాని, యావజీవం ఉపట్ఠహిం;

రాజుయ్యానే నివాసేత్వా, నిబ్బుతాని చ పూజయిం.

‘‘చేతియాని చ కారేత్వా, పబ్బజిత్వా ఉభో మయం;

భావేత్వా అప్పమఞ్ఞాయో, బ్రహ్మలోకం అగమ్హసే.

‘‘తతో చుతో మహాతిత్థే, సుజాతో పిప్ఫలాయనో;

మాతా సుమనదేవీతి, కోసిగోత్తో దిజో పితా.

‘‘అహం మద్దే జనపదే, సాకలాయ పురుత్తమే;

కప్పిలస్స దిజస్సాసిం, ధీతా మాతా సుచీమతి.

‘‘ఘరకఞ్చనబిమ్బేన, నిమ్మినిత్వాన మం పితా;

అదా కస్సపధీరస్స, కామేహి వజ్జితస్సమం.

‘‘కదాచి సో కారుణికో, గన్త్వా కమ్మన్తపేక్ఖకో;

కాకాదికేహి ఖజ్జన్తే, పాణే దిస్వాన సంవిజి.

‘‘ఘరేవాహం తిలే జాతే, దిస్వానాతపతాపనే;

కిమీ కాకేహి ఖజ్జన్తే, సంవేగమలభిం తదా.

‘‘తదా సో పబ్బజీ ధీరో, అహం తమనుపబ్బజిం;

పఞ్చ వస్సాని నివసిం, పరిబ్బాజవతే అహం.

‘‘యదా పబ్బజితా ఆసి, గోతమీ జినపోసికా;

తదాహం తముపగన్త్వా, బుద్ధేన అనుసాసితా.

‘‘న చిరేనేవ కాలేన, అరహత్తమపాపుణిం;

అహో కల్యాణమిత్తత్తం, కస్సపస్స సిరీమతో.

‘‘సుతో బుద్ధస్స దాయాదో, కస్సపో సుసమాహితో;

పుబ్బేనివాసం యో వేది, సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతి.

‘‘అథో జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞావోసితో ముని;

ఏతాహి తీహి విజ్జాహి, తేవిజ్జో హోతి బ్రాహ్మణో.

‘‘తథేవ భద్దాకాపిలానీ, తేవిజ్జా మచ్చుహాయినీ;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జిత్వా మారం సవాహనం.

‘‘దిస్వా ఆదీనవం లోకే, ఉభో పబ్బజితా మయం;

త్యమ్హ ఖీణాసవా దన్తా, సీతిభూతామ్హ నిబ్బుతా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౨౪౪-౩౧౩);

అరహత్తం పన పత్వా పుబ్బేనివాసఞాణే చిణ్ణవసీ అహోసి. తత్థ సాతిసయం కతాధికారత్తా అపరభాగే తం సత్థా జేతవనే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సా ఏకదివసం మహాకస్సపత్థేరస్స గుణాభిత్థవనపుబ్బకం అత్తనో కతకిచ్చతాదివిభావనముఖేన ఉదానం ఉదానేన్తీ –

౬౩. ‘‘పుత్తో బుద్ధస్స దాయాదో, కస్సపో సుసమాహితో;

పుబ్బేనివాసం యోవేది, సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతి.

౬౪. ‘‘అథో జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞావోసితో ముని;

ఏతాహి తీహి విజ్జాహి, తేవిజ్జో హోతి బ్రాహ్మణో.

౬౫. ‘‘తథేవ భద్దాకాపిలానీ, తేవిజ్జా మచ్చుహాయినీ;

ధారేతి అన్తిమం దేహం, జేత్వా మారం సవాహనం.

౬౬. ‘‘దిస్వా ఆదీనవం లోకే, ఉభో పబ్బజితా మయం;

త్యమ్హ ఖీణాసవా దన్తా, సీతిభూతామ్హ నిబ్బుతా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ పుత్తో బుద్ధస్స దాయాదోతి బుద్ధానుబుద్ధభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అనుజాతసుతో తతో ఏవ తస్స దాయభూతస్స నవలోకుత్తరధమ్మస్స ఆదానేన దాయాదో కస్సపో లోకియలోకుత్తరేహి సమాధీహి సుట్ఠు సమాహితచిత్తతాయ సుసమాహితో. పుబ్బేనివాసం యోవేదీతి యో మహాకస్సపత్థేరో పుబ్బేనివాసం అత్తనో పరేసఞ్చ నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పాకటం కత్వా అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతీతి ఛబ్బీసతిదేవలోకభేదం సగ్గం చతుబ్బిధం అపాయఞ్చ దిబ్బచక్ఖునా హత్థతలే ఆమలకం వియ పస్సతి.

అథో జాతిక్ఖయం పత్తోతి తతో పరం జాతిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్తో. అభిఞ్ఞాయ అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అభిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మం అభిజానిత్వా పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానిత్వా, పహాతబ్బం పహాయ, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికత్వా వోసితో నిట్ఠం పత్తో కతకిచ్చో. ఆసవక్ఖయపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం మోనం పత్తత్తా ముని.