౩. తికనిపాతో

౧. అపరాసామాథేరీగాథావణ్ణనా

తికనిపాతే పణ్ణవీసతివస్సానీతిఆదికా అపరాయ సామాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ విపస్సిస్స భగవతో కాలే చన్దభాగాయ నదియా తీరే కిన్నరయోనియం నిబ్బత్తి. సా తత్థ కిన్నరేహి సద్ధిం కీళాపసుతా విచరతి. అథేకదివసం సత్థా తస్సా కుసలబీజరోపనత్థం తత్థ గన్త్వా నదీతీరే చఙ్కమి. సా భగవన్తం దిస్వా హట్ఠతుట్ఠా సళలపుప్ఫాని ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా తేహి పుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేసి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసమ్బియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా సామావతియా సహాయికా హుత్వా తస్సా మతకాలే సంవేగజాతా పబ్బజిత్వా పఞ్చవీసతి వస్సాని చిత్తసమాధానం అలభిత్వా మహల్లికాకాలే సుగతోవాదం లభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౨.౨౨-౨౯) –

‘‘చన్దభాగానదీతీరే, అహోసిం కిన్నరీ తదా;

అద్దసాహం దేవదేవం, చఙ్కమన్తం నరాసభం.

‘‘ఓచినిత్వాన సళలం, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం;

ఉపసిఙ్ఘి మహావీరో, సళలం దేవగన్ధికం.

‘‘పటిగ్గహేత్వా సమ్బుద్ధో, విపస్సీ లోకనాయకో;

ఉపసిఙ్ఘి మహావీరో, పేక్ఖమానాయ మే తదా.

‘‘అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన, వన్దిత్వా ద్విపదుత్తమం;

సకం చిత్తం పసాదేత్వా, తతో పబ్బతమారుహిం.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం పుప్ఫమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౩౯. ‘‘పణ్ణవీసతి వస్సాని, యతో పబ్బజితాయ మే;

నాభిజానామి చిత్తస్స, సమం లద్ధం కుదాచనం.

౪౦. ‘‘అలద్ధా చేతసో సన్తిం, చిత్తే అవసవత్తినీ;

తతో సంవేగమాపాదిం, సరిత్వా జినసాసనం.

౪౧. ‘‘బహూహి దుక్ఖధమ్మేహి, అప్పమాదరతాయ మే;

తణ్హక్ఖయో అనుప్పత్తో, కతం బుద్ధస్స సాసనం;

అజ్జ మే సత్తమీ రత్తి, యతో తణ్హా విసోసితా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ చిత్తస్స సమన్తి చిత్తస్స వూపసమం, చేతోసమథమగ్గఫలసమాధీతి అత్థో.

తతోతి తస్మా చిత్తవసం వత్తేతుం అసమత్థభావతో. సంవేగమాపాదిన్తి సత్థరి ధరన్తేపి పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పాపేతుం అసక్కోన్తీ పచ్ఛా కథం పాపయిస్సామీతి సంవేగం ఞాణుత్రాసం ఆపజ్జిం. సరిత్వా జినసాసనన్తి కాణకచ్ఛపోపమాదిసత్థుఓవాదం (సం. ని. ౫.౧౧౧౭; మ. ని. ౩.౨౫౨) అనుస్సరిత్వా. సేసం వుత్తనయమేవ.

అపరాసామాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉత్తమాథేరీగాథావణ్ణనా

చతుక్ఖత్తుం పఞ్చక్ఖత్తున్తిఆదికా ఉత్తమాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ విపస్సిస్స భగవతో కాలే బన్ధుమతీనగరే అఞ్ఞతరస్స కుటుమ్బికస్స గేహే ఘరదాసీ హుత్వా నిబ్బత్తి. సా వయప్పత్తా అత్తనో అయ్యకానం వేయ్యావచ్చం కరోన్తీ జీవతి. తేన చ సమయేన బన్ధుమరాజా పుణ్ణమీదివసే ఉపోసథికో హుత్వా పురేభత్తం దానాని దత్వా పచ్ఛాభత్తం గన్త్వా ధమ్మం సుణాతి. అథ మహాజనా యథా రాజా పటిపజ్జతి, తథేవ పుణ్ణమీదివసే ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ వత్తన్తి. అథస్సా దాసియా ఏతదహోసి – ‘‘ఏతరహి ఖో మహారాజా మహాజనా చ ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ వత్తన్తి, యంనూనాహం ఉపోసథదివసేసు ఉపోసథసీలం సమాదాయ వత్తేయ్య’’న్తి. సా తథా కరోన్తీ సుపరిసుద్ధం ఉపోసథసీలం రక్ఖిత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తా అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా పటాచారాయ థేరియా సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తం మత్థకం పాపేతుం నాసక్ఖి. పటాచారా థేరీ తస్సా చిత్తాచారం ఞత్వా ఓవాదమదాసి. సా తస్సా ఓవాదే ఠత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౨.౧-౨౧) –

‘‘నగరే బన్ధుమతియా, బన్ధుమా నామ ఖత్తియో;

దివసే పుణ్ణమాయ సో, ఉపవసి ఉపోసథం.

‘‘అహం తేన సమయేన, కుమ్భదాసీ అహం తహిం;

దిస్వా సరాజకం సేనం, ఏవాహం చిన్తయిం తదా.

‘‘రాజాపి రజ్జం ఛడ్డేత్వా, ఉపవసి ఉపోసథం;

సఫలం నూన తం కమ్మం, జనకాయో పమోదితో.

‘‘యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా, దుగ్గచ్చఞ్చ దలిద్దతం;

మానసం సమ్పహంసిత్వా, ఉపవసిం ఉపోసథం.

‘‘అహం ఉపోసథం కత్వా, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే;

తేన కమ్మేన సుకతేన, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తత్థ మే సుకతం బ్యమ్హం, ఉబ్భయోజనముగ్గతం;

కూటాగారవరూపేతం, మహాసనసుభూసితం.

‘‘అచ్ఛరా సతసహస్సా, ఉపతిట్ఠన్తి మం సదా;

అఞ్ఞే దేవే అతిక్కమ్మ, అతిరోచామి సబ్బదా.

‘‘చతుసట్ఠిదేవరాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం;

తేసట్ఠిచక్కవత్తీనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘సువణ్ణవణ్ణా హుత్వాన, భవేసు సంసరామహం;

సబ్బత్థ పవరా హోమి, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘హత్థియానం అస్సయానం, రథయానఞ్చ సీవికం;

లభామి సబ్బమేవేతం, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘సోణ్ణమయం రూపిమయం, అథోపి ఫలికామయం;

లోహితఙ్గమయఞ్చేవ, సబ్బం పటిలభామహం.

‘‘కోసేయ్యకమ్బలియాని, ఖోమకప్పాసికాని చ;

మహగ్ఘాని చ వత్థాని, సబ్బం పటిలభామహం.

‘‘అన్నం పానం ఖాదనీయం, వత్థసేనాసనాని చ;

సబ్బమేతం పటిలభే, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘వరగన్ధఞ్చ మాలఞ్చ, చుణ్ణకఞ్చ విలేపనం;

సబ్బమేతం పటిలభే, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘కూటాగారఞ్చ పాసాదం, మణ్డపం హమ్మియం గుహం;

సబ్బమేతం పటిలభే, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘జాతియా సత్తవస్సాహం, పబ్బజిం అనగారియం;

అడ్ఢమాసే అసమ్పత్తే, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఉపోసథస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౪౨. ‘‘చతుక్ఖత్తుం పఞ్చక్ఖత్తుం, విహారా ఉపనిక్ఖమిం;

అలద్ధా చేతసో సన్తిం, చిత్తే అవసవత్తినీ.

౪౩. ‘‘సా భిక్ఖునిం ఉపాగచ్ఛిం, యా మే సద్ధాయికా అహు;

సా మే ధమ్మమదేసేసి, ఖన్ధాయతనధాతుయో.

౪౪. ‘‘తస్సా ధమ్మం సుణిత్వాన, యథా మం అనుసాసి సా;

సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన, నిసీదిం పీతిసుఖసమప్పితా;

అట్ఠమియా పాదే పసారేసిం, తమోఖన్ధం పదాలియా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ సా భిక్ఖునిం ఉపాగచ్ఛిం , యా మే సద్ధాయికా అహూతి యా మయా సద్ధాతబ్బా సద్ధేయ్యవచనా అహోసి, తం భిక్ఖునిం సాహం ఉపగచ్ఛిం ఉపసఙ్కమిం, పటాచారాథేరిం సద్ధాయ వదతి. ‘‘సా భిక్ఖునీ ఉపగచ్ఛి, యా మే సాధయికా’’తిపి పాఠో. సా పటాచారా భిక్ఖునీ అనుకమ్పాయ మం ఉపగచ్ఛి, యా మయ్హం సదత్థస్స సాధికాతి అత్థో. సా మే ధమ్మమదేసేసి, ఖన్ధాయతనధాతుయోతి సా పటాచారా థేరీ ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా, ఇమాని ద్వాదసాయతనాని, ఇమా అట్ఠారస ధాతుయో’’తి ఖన్ధాదికే విభజిత్వా దస్సేన్తీ మయ్హం ధమ్మం దేసేసి.

తస్సా ధమ్మం సుణిత్వానాతి తస్సా పటిసమ్భిదాప్పత్తాయ థేరియా సన్తికే ఖన్ధాదివిభాగపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం పాపేత్వా దేసితసణ్హసుఖుమవిపస్సనాధమ్మం సుత్వా. యథా మం అనుసాసి సాతి సా థేరీ యథా మం అనుసాసి ఓవది, తథా పటిపజ్జన్తీ పటిపత్తిం మత్థకం పాపేత్వాపి సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదిం. కథం? పీతిసుఖసమప్పితాతి ఝానమయేన పీతిసుఖేన సమఙ్గీభూతా. అట్ఠమియా పాదే పసారేసిం, తమోఖన్ధం పదాలియాతి అనవసేసం మోహక్ఖన్ధం అగ్గమగ్గేన పదాలేత్వా అట్ఠమే దివసే పల్లఙ్కం భిన్దన్తీ పాదే పసారేసిం. ఇదమేవ చస్సా అఞ్ఞాబ్యాకరణం అహోసి.

ఉత్తమాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అపరా ఉత్తమాథేరీగాథావణ్ణనా

యే ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిఆదికా అపరాయ ఉత్తమాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ విపస్సిస్స భగవతో కాలే బన్ధుమతీనగరే కులదాసీ హుత్వా నిబ్బత్తి. సా ఏకదివసం సత్థు సావకం ఏకం ఖీణాసవత్థేరం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసా తీణి మోదకాని అదాసి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలజనపదే అఞ్ఞతరస్మిం బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తా జనపదచారికం చరన్తస్స సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౨.౩౦-౩౬) –

‘‘నగరే బన్ధుమతియా, కుమ్భదాసీ అహోసహం;

మమ భాగం గహేత్వాన, గచ్ఛం ఉదకహారికా.

‘‘పన్థమ్హి సమణం దిస్వా, సన్తచిత్తం సమాహితం;

పసన్నచిత్తా సుమనా, మోదకే తీణిదాసహం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

ఏకనవుతికప్పాని, వినిపాతం న గచ్ఛహం.

‘‘సమ్పత్తి తం కరిత్వాన, సబ్బం అనుభవిం అహం;

మోదకే తీణి దత్వాన, పత్తాహం అచలం పదం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౪౫. ‘‘యే ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా, మగ్గా నిబ్బానపత్తియా;

భావితా తే మయా సబ్బే, యథా బుద్ధేన దేసితా.

౪౬. ‘‘సుఞ్ఞతస్సానిమిత్తస్స, లాభినీహం యదిచ్ఛకం;

ఓరసా ధీతా బుద్ధస్స, నిబ్బానాభిరతా సదా.

౪౭. ‘‘సబ్బే కామా సముచ్ఛిన్నా, యే దిబ్బా యే చ మానుసా;

విక్ఖీణో జాతిసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ సుఞ్ఞతస్సానిమిత్తస్స, లాభినీహం యదిచ్ఛకన్తి సుఞ్ఞతసమాపత్తియా చ అనిమిత్తసమాపత్తియా చ అహం యదిచ్ఛకం లాభినీ, తత్థ యం యం సమాపజ్జితుం ఇచ్ఛామి యత్థ యత్థ యదా యదా, తం తం తత్థ తత్థ తదా తదా సమాపజ్జిత్వా విహరామీతి అత్థో. యదిపి హి సుఞ్ఞతాప్పణిహితాదినామకస్స యస్స కస్సచిపి మగ్గస్స సుఞ్ఞతాదిభేదం తివిధమ్పి ఫలం సమ్భవతి. అయం పన థేరీ సుఞ్ఞతానిమిత్తసమాపత్తియోవ సమాపజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘సుఞ్ఞతస్సానిమిత్తస్స, లాభినీహం యదిచ్ఛక’’న్తి. యేభుయ్యవసేన వా ఏతం వుత్తం. నిదస్సనమత్తమేతన్తి అపరే.

యే దిబ్బా యే చ మానుసాతి యే దేవలోకపరియాపన్నా యే చ మనుస్సలోకపరియాపన్నా వత్థుకామా, తే సబ్బేపి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన మయా సమ్మదేవ ఉచ్ఛిన్నా, అపరిభోగారహా కతా. వుత్తఞ్హి – ‘‘అభబ్బో, ఆవుసో, ఖీణాసవో భిక్ఖు కామే పరిభుఞ్జితుం. సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారియభూతో’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

అపరా ఉత్తమాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దన్తికాథేరీగాథావణ్ణనా

దివావిహారా నిక్ఖమ్మాతిఆదికా దన్తికాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ బుద్ధసుఞ్ఞకాలే చన్దభాగాయ నదియా తీరే కిన్నరయోనియం నిబ్బత్తి. సా ఏకదివసం కిన్నరేహి సద్ధిం కీళన్తీ విచరమానా అద్దస అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నం. దిస్వాన పసన్నమానసా ఉపసఙ్కమిత్వా సాలపుప్ఫేహి పూజం కత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కోసలరఞ్ఞో పురోహితబ్రాహ్మణస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా జేతవనపటిగ్గహణే పటిలద్ధసద్ధా ఉపాసికా హుత్వా పచ్ఛా మహాపజాపతిగోతమియా సన్తికే పబ్బజిత్వా రాజగహే వసమానా ఏకదివసం పచ్ఛాభత్తం గిజ్ఝకూటం అభిరుహిత్వా దివావిహారం నిసిన్నా హత్థారోహకస్స అభిరుహనత్థాయ పాదం పసారేన్తం హత్థిం దిస్వా తదేవ ఆరమ్మణం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౨.౮౬-౯౬) –

‘‘చన్దభాగానదీతీరే, అహోసిం కిన్నరీ తదా;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, సయమ్భుం అపరాజితం.

‘‘పసన్నచిత్తా సుమనా, వేదజాతా కతఞ్జలీ;

సాలమాలం గహేత్వాన, సయమ్భుం అభిపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా కిన్నరీదేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘ఛత్తింసదేవరాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం;

మనసా పత్థితం మయ్హం, నిబ్బత్తతి యథిచ్ఛితం.

‘‘దసన్నం చక్కవత్తీనం, మహేసిత్తమకారయిం;

ఓచితత్తావ హుత్వాన, సంసరామి భవేస్వహం.

‘‘కుసలం విజ్జతే మయ్హం, పబ్బజిం అనగారియం;

పూజారహా అహం అజ్జ, సక్యపుత్తస్స సాసనే.

‘‘విసుద్ధమనసా అజ్జ, అపేతమనపాపికా;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణా, నత్థి దాని పునబ్భవో.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, సాలమాలాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సజాతా ఉదానవసేన –

౪౮. ‘‘దివావిహారా నిక్ఖమ్మ, గిజ్ఝకూటమ్హి పబ్బతే;

నాగం ఓగాహముత్తిణ్ణం, నదీతీరమ్హి అద్దసం.

౪౯. ‘‘పురిసో అఙ్కుసమాదాయ, ‘దేహి పాద’న్తి యాచతి;

నాగో పసారయీ పాదం, పురిసో నాగమారుహి.

౫౦. ‘‘దిస్వా అదన్తం దమితం, మనుస్సానం వసం గతం;

తతో చిత్తం సమాధేసిం, ఖలు తాయ వనం గతా’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ నాగం ఓగాహముత్తిణ్ణన్తి హత్థినాగం నదియం ఓగాహం కత్వా ఓగయ్హ తతో ఉత్తిణ్ణం. ‘‘ఓగయ్హ ముత్తిణ్ణ’’న్తి వా పాఠో. మ-కారో పదసన్ధికరో. నదీతీరమ్హి అద్దసన్తి చన్దభాగాయ నదియా తీరే అపస్సిం.

కిం కరోన్తన్తి చేతం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పురిసో’’తిఆది. తత్థ ‘దేహి పాద’న్తి యాచతీతి ‘‘పాదం దేహి’’ఇతి పిట్ఠిఆరోహనత్థం పాదం పసారేతుం సఞ్ఞం దేతి, యథాపరిచితఞ్హి సఞ్ఞం దేన్తో ఇధ యాచతీతి వుత్తో.

దిస్వా అదన్తం దమితన్తి పకతియా పుబ్బే అదన్తం ఇదాని హత్థాచరియేన హత్థిసిక్ఖాయ దమితదమథం ఉపగమితం. కీదిసం దమితం? మనుస్సానం వసం గతం యం యం మనుస్సా ఆణాపేన్తి, తం తం దిస్వాతి యోజనా. తతో చిత్తం సమాధేసిం, ఖలు తాయ వనం గతాతి ఖలూతి అవధారణత్థే నిపాతో. తతో హత్థిదస్సనతో పచ్ఛా, తాయ హత్థినో కిరియాయ హేతుభూతాయ, వనం అరఞ్ఞం గతా చిత్తం సమాధేసింయేవ. కథం? ‘‘అయమ్పి నామ తిరచ్ఛానగతో హత్థీ హత్థిదమకస్స వసేన దమథం గతో, కస్మా మనుస్సభూతాయ చిత్తం పురిసదమకస్స సత్థు వసేన దమథం న గమిస్సతీ’’తి సంవేగజాతా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గమగ్గసమాధినా మమ చిత్తం సమాధేసిం అచ్చన్తసమాధానేన సబ్బసో కిలేసే ఖేపేసిన్తి అత్థో.

దన్తికాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉబ్బిరిథేరీగాథావణ్ణనా

అమ్మ, జీవాతిఆదికా ఉబ్బిరియా థేరియా గాథా. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారా తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తీ పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తా ఏకదివసం మాతాపితూసు మఙ్గలం అనుభవితుం గేహన్తరగతేసు అదుతియా సయం గేహే ఓహీనా ఉపకట్ఠాయ వేలాయ భగవతో సావకం ఏకం ఖీణాసవత్థేరం గేహద్వారసమీపేన గచ్ఛన్తం దిస్వా భిక్ఖం దాతుకామా, ‘‘భన్తే, ఇధ పవిసథా’’తి వత్వా థేరే గేహం పవిట్ఠే పఞ్చపతిట్ఠితేన థేరం వన్దిత్వా గోనకాదీహి ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది థేరో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. సా పత్తం గహేత్వా పిణ్డపాతస్స పూరేత్వా థేరస్స హత్థే ఠపేసి. థేరో అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసేసు నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఉళారదిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా తతో చుతా సుగతీసుయేవ సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉబ్బిరీతి లద్ధనామా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా అహోసి. సా వయప్పత్తకాలే కోసలరఞ్ఞా అత్తనో గేహం నీతా, కతిపయసంవచ్ఛరాతిక్కమేన ఏకం ధీతరం లభి. తస్సా జీవన్తీతి నామం అకంసు. రాజా తస్సా ధీతరం దిస్వా తుట్ఠమానసో ఉబ్బిరియా అభిసేకం అదాసి. ధీతా పనస్సా ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే కాలమకాసి. మాతా యత్థ తస్సా సరీరనిక్ఖేపో కతో, తం సుసానం గన్త్వా దివసే దివసే పరిదేవతి. ఏకదివసం సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా థోకం నిసీదిత్వా గతా అచిరవతీనదియా తీరే ఠత్వా ధీతరం ఆరబ్భ పరిదేవతి. తం దిస్వా సత్థా గన్ధకుటియం యథానిసిన్నోవ అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘కస్మా విప్పలపసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మమ ధీతరం ఆరబ్భ విప్పలపామి, భగవా’’తి. ‘‘ఇమస్మిం సుసానే ఝాపితా తవ ధీతరో చతురాసీతిసహస్సమత్తా, తాసం కతర సన్ధాయ విప్పలపసీ’’తి. తాసం తం తం ఆళాహనట్ఠానం దస్సేత్వా –

౫౧. ‘‘అమ్మ జీవాతి వనమ్హి కన్దసి, అత్తానం అధిగచ్ఛ ఉబ్బిరి;

చుల్లాసీతిసహస్సాని, సబ్బా జీవసనామికా;

ఏతమ్హాళాహనే దడ్ఢా, తాసం కమనుసోచసీ’’తి. – సఉపడ్ఢగాథమాహ;

తత్థ, అమ్మ, జీవాతి మాతుపచారనామేన ధీతుయా ఆలపనం, ఇదఞ్చస్సా విప్పలపనాకారదస్సనం. వనమ్హి కన్దసీతి వనమజ్ఝే పరిదేవసి. అత్తానం అధిగచ్ఛ ఉబ్బిరీతి ఉబ్బిరి తవ అత్తానమేవ తావ బుజ్ఝస్సు యాథావతో జానాహి. చుల్లాసీతిసహస్సానీతి చతురాసీతిసహస్సాని. సబ్బా జీవసనామికాతి తా సబ్బాపి జీవన్తి, యా సమాననామికా. ఏతమ్హాళాహనే దడ్ఢాతి ఏతమ్హి సుసానే ఝాపితా. తాసం కమనుసోచసీతి తాసు జీవన్తీనామాసు చతురాసీతిసహస్సమత్తాసు కం సన్ధాయ త్వం అనుసోచసి అనుసోకం ఆపజ్జసీతి ఏవం సత్థారా ధమ్మే దేసితే దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా సత్థు దేసనావిలాసేన అత్తనో చ హేతుసమ్పత్తియా యథాఠాతావ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౨.౩౭-౬౦) –

‘‘నగరే హంసవతియా, అహోసిం బాలికా తదా;

మాతా చ మే పితా చేవ, కమ్మన్తం అగమంసు తే.

‘‘మజ్ఝన్హికమ్హి సూరియే, అద్దసం సమణం అహం;

వీథియా అనుగచ్ఛన్తం, ఆసనం పఞ్ఞపేసహం.

‘‘గోనకావికతికాహి, పఞ్ఞపేత్వా మమాసనం;

పసన్నచిత్తా సుమనా, ఇదం వచనమబ్రవిం.

‘‘సన్తత్తా కుథితా భూమి, సూరో మజ్ఝన్హికే ఠితో;

మాలుతా చ న వాయన్తి, కాలో చేవేత్థ మేహితి.

‘‘పఞ్ఞత్తమాసనమిదం, తవత్థాయ మహాముని;

అనుకమ్పం ఉపాదాయ, నిసీద మమ ఆసనే.

‘‘నిసీది తత్థ సమణో, సుదన్తో సుద్ధమానసో;

తస్స పత్తం గహేత్వాన, యథారన్ధం అదాసహం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తత్థ మే సుకతం బ్యమ్హం, ఆసనేన సునిమ్మితం;