౧. మహాకచ్చాయనత్థేరగాథావణ్ణనా

అట్ఠకనిపాతే కమ్మం బహుకన్తిఆదికా ఆయస్మతో మహాకచ్చాయనత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిప్పత్తో, ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా, సయమ్పి తం ఠానం పత్థేన్తో పణిధానం కత్వా, దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా, దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సత్థారం హిమవన్తపబ్బతే ఏకస్మిం వనసణ్డే నిసిన్నం దిస్వా పసన్నమానసో కణికారపుప్ఫేహి పూజం అకాసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన అపరాపరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో కస్సపదసబలస్స కాలే బారాణసియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బుతే భగవతి సువణ్ణచేతియకరణట్ఠానే సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణిట్ఠకాయ పూజం కత్వా, ‘‘భగవా మయ్హం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరం సువణ్ణవణ్ణం హోతూ’’తి పత్థనం అకాసి.

తతో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉజ్జేనియం రఞ్ఞో చణ్డపజ్జోతస్స పురోహితగేహే నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే మాతా ‘‘మయ్హం పుత్తో సువణ్ణవణ్ణో, అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో’’తి కఞ్చనమాణవో త్వేవ నామం అకాసి. సో వుడ్ఢిమన్వాయ తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం లభి. సో గోత్తవసేన కచ్చాయనోతి పఞ్ఞాయిత్థ. తం రాజా చణ్డపజ్జోతో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా, ‘‘ఆచరియ, త్వం తత్థ గన్త్వా సత్థారం ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో అత్తట్ఠమో సత్థు సన్తికం ఉపగతో. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేతి. దేసనాపరియోసానే సో సత్తహి జనేహి సద్ధిం సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪.౧-౨౭) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, అనేజో అజితం జయో;

సతసహస్సే కప్పానం, ఇతో ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘వీరో కమలపత్తక్ఖో, ససఙ్కవిమలాననో;

కనకాచలసఙ్కాసో, రవిదిత్తిసమప్పభో.

‘‘సత్తనేత్తమనోహారీ, వరలక్ఖణభూసితో;

సబ్బవాక్యపథాతీతో, మనుజామరసక్కతో.

‘‘సమ్బుద్ధో బోధయం సత్తే, వాగీసో మధురస్సరో;

కరుణానిబన్ధసన్తానో, పరిసాసు విసారదో.

‘‘దేసేతి మధురం ధమ్మం, చతుసచ్చూపసంహితం;

నిముగ్గే మోహపఙ్కమ్హి, సముద్ధరతి పాణినే.

‘‘తదా ఏకచరో హుత్వా, తాపసో హిమవాలయో;

నభసా మానుసం లోకం, గచ్ఛన్తో జినమద్దసం.

‘‘ఉపేచ్చ సన్తికం తస్స, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం;

వణ్ణయన్తస్స వీరస్స, సావకస్స మహాగుణం.

‘‘సంఖిత్తేన మయా వుత్తం, విత్థారేన పకాసయం;

పరిసం మఞ్చ తోసేతి, యథా కచ్చాయనో అయం.

‘‘నాహం ఏవమిధేకచ్చం, అఞ్ఞం పస్సామి సావకం;

తస్మాతదగ్గే ఏసగ్గో, ఏవం ధారేథ భిక్ఖవో.

‘‘తదాహం విమ్హితో హుత్వా, సుత్వా వాక్యం మనోరమం;

హిమవన్తం గమిత్వాన, ఆహిత్వా పుప్ఫసఞ్చయం.

‘‘పూజేత్వా లోకసరణం, తం ఠానమభిపత్థయిం;

తదా మమాసయం ఞత్వా, బ్యాకాసి స రణఞ్జహో.

‘‘పస్సథేతం ఇసివరం, నిద్ధన్తకనకత్తచం;

ఉద్ధగ్గలోమం పీణంసం, అచలం పఞ్జలిం ఠితం.

‘‘హాసం సుపుణ్ణనయనం, బుద్ధవణ్ణగతాసయం;

ధమ్మజం ఉగ్గహదయం, అమతాసిత్తసన్నిభం.

‘‘కచ్చానస్స గుణం సుత్వా, తం ఠానం పత్థయం ఠితో;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, గోతమస్స మహామునే.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కచ్చానో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘బహుస్సుతో మహాఞాణీ, అధిప్పాయవిదూ మునే;

పాపుణిస్సతి తం ఠానం, యథాయం బ్యాకతో మయా.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే భవే సంసరామి, దేవత్తే అథ మానుసే;

అఞ్ఞం గతిం న గచ్ఛామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘దువే కులే పజాయామి, ఖత్తియే అథ బ్రాహ్మణే;

నీచే కులే న జాయామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో ఉజ్జేనియం పురే;

పజ్జోతస్స చ చణ్డస్స, పురోహితదిజాధినో.

‘‘పుత్తో తిరిటివచ్ఛస్స, నిపుణో వేదపారగూ;

మాతా చ చన్దిమా నామ, కచ్చానోహం వరత్తచో.

‘‘వీమంసనత్థం బుద్ధస్స, భూమిపాలేన పేసితో;

దిస్వా మోక్ఖపురద్వారం, నాయకం గుణసఞ్చయం.

‘‘సుత్వా చ విమలం వాక్యం, గతిపఙ్కవిసోసనం;

పాపుణిం అమతం సన్తం, సేసేహి సహ సత్తహి.

‘‘అధిప్పాయవిదూ జాతో, సుగతస్స మహామతే.

ఠపితో ఏతదగ్గే చ, సుసమిద్ధమనోరథో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ ద్వఙ్గులమత్తకేసమస్సుకా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. ఏవం థేరో సదత్థం నిప్ఫాదేత్వా, ‘‘భన్తే, రాజా పజ్జోతో తుమ్హాకం పాదే వన్దితుం ధమ్మఞ్చ సోతుం ఇచ్ఛతీ’’తి సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా, ‘‘త్వంయేవ, భిక్ఖు, తత్థ గచ్ఛ, తయి గతేపి రాజా పసీదిస్సతీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు ఆణాయ అత్తట్ఠమో తత్థ గన్త్వా రాజానం పసాదేత్వా అవన్తీసు సాసనం పతిట్ఠాపేత్వా పున సత్థు సన్తికమేవ గతో. సో ఏకదివసం సమ్బహులే భిక్ఖూ సమణధమ్మం పహాయ కమ్మారామే సఙ్గణికారామే రసతణ్హానుగతే చ పమాదవిహారినో దిస్వా తేసం ఓవాదవసేన –

౪౯౪. ‘‘కమ్మం బహుకం న కారయే, పరివజ్జేయ్య జనం న ఉయ్యమే;

సో ఉస్సుక్కో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖాధివాహో.

౪౯౫. ‘‘పఙ్కోతి హి నం అవేదయుం, యాయం వన్దనపూజనా కులేసు;

సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం, సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో’’తి. –

ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ కమ్మం బహుకం న కారయేతి నవావాసకారాపనాదిం సమణధమ్మకరణస్స పరిబన్ధభూతం మహన్తం నవకమ్మం న పట్ఠపేయ్య, ఖుద్దకం అప్పసమారమ్భం ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణాదిం సత్థు వచనపటిపూజనత్థం కాతబ్బమేవ. పరివజ్జేయ్య జనన్తి గణసఙ్గణికవసేన జనం వివజ్జేయ్య. జనన్తి వా యాదిసం సంసేవతో భజతో పయిరుపాసతో కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, తాదిసం అకల్యాణమిత్తభూతం జనం పరివజ్జేయ్య. న ఉయ్యమేతి, పచ్చయుప్పాదనత్థం కులసఙ్గణ్హనవసేన న వాయమేయ్య, యస్మా సో ఉస్సుక్కో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖాధివాహోతి యో రసానుగిద్ధో రసతణ్హావసికో భిక్ఖు పచ్చయుప్పాదనపసుతో, సో కులసఙ్గణ్హనత్థం ఉస్సుక్కో, తేసు సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనా యోగం ఆపజ్జతి, యో సుఖాధివాహో సమథవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానసుఖావహో సీలాదిఅత్థో, తం రిఞ్చతి పజహతి ఏకంసేన అత్తానం తతో వివేచేతీతి అత్థో.

ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘కమ్మారామతం సఙ్గణికారామతం పచ్చయగేధఞ్చ వజ్జేథా’’తి ఓవదిత్వా ఇదాని సక్కారాభిలాసం గరహన్తో దుతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – యా అయం భిక్ఖాయ ఉపగతానం పబ్బజితానం కులేసు గేహవాసీహి గుణసమ్భావనాయ కరీయమానా వన్దనా పూజనా చ, యస్మా తం అభావితత్తానం ఓసీదాపనట్ఠేన మలినభావకరణట్ఠేన చ పఙ్కో కద్దమోతి బుద్ధాదయో అరియా పవేదయుం అబ్భఞ్ఞంసు పవేదేసుం వా, యస్మా చ అపరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధానం అన్ధపుథుజ్జనానం సక్కారాభిలాసం దువిఞ్ఞేయ్యసభావతాయ పీళాజననతో అన్తో తుదనతో దురుద్ధరణతో చ సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం పవేదయుం, తతో ఏవ సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో దుప్పజహేయ్యో తస్స పహానపటిపత్తియా అప్పటిపజ్జనతో. సక్కారాభిలాసప్పహానేన హి సక్కారో పహీనో హోతి, తస్మా తస్స పహానాయ ఆయోగో కరణీయోతి దస్సేతి –

౪౯౬. ‘‘న పరస్సుపనిధాయ, కమ్మం మచ్చస్స పాపకం;

అత్తనా తం న సేవేయ్య, కమ్మబన్ధూ హి మాతియా.

౪౯౭. ‘‘న పరే వచనా చోరో, న పరే వచనా ముని;

అత్తా చ నం యథా వేది, దేవాపి నం తథా విదూ.

౪౯౮. ‘‘పరే చ న విజానన్తి, మయమేత్థ యమామసే;

యే చ తత్థ విజానన్తి, తతో సమ్మన్తి మేధగా.

౪౯౯. ‘‘జీవతే వాపి సప్పఞ్ఞో, అపి విత్తపరిక్ఖయో;

పఞ్ఞాయ చ అలాభేన, విత్తవాపి న జీవతి.

౫౦౦. ‘‘సబ్బం సుణాతి సోతేన, సబ్బం పస్సతి చక్ఖునా;

న చ దిట్ఠం సుతం ధీరో, సబ్బం ఉజ్ఝితుమరహతి.

౫౦౧. ‘‘చక్ఖుమాస్స యథా అన్ధో, సోతవా బధిరో యథా;

పఞ్ఞవాస్స యథా మూగో, బలవా దుబ్బలోరివ;

అథ అత్థే సముప్పన్నే, సయేథ మతసాయిక’’న్తి. –

ఇమా ఛ గాథా రఞ్ఞో పజ్జోతస్స ఓవాదవసేన అభాసి. సో కిర బ్రాహ్మణే సద్దహిత్వా పసుఘాతయఞ్ఞం కారేతి, కమ్మం అసోధేత్వావ అచోరే చోరసఞ్ఞాయ దణ్డేసి, అట్టకరణే చ అస్సామికే సామికే కరోతి, సామికే చ అస్సామికే. తతో నం థేరో వివేచేతుం ‘‘న పరస్సా’’తిఆదినా ఛ గాథా అభాసి.

తత్థ న పరస్సుపనిధాయ, కమ్మం మచ్చస్స పాపకన్తి పరస్స మచ్చస్స సత్తస్స ఉపనిధాయ ఉద్దిస్స కారణం కత్వా పాపకం వధబన్ధాదికమ్మం న సేవేయ్య, పరేన న కారాపేయ్యాతి అత్థో. అత్తనా తం న సేవేయ్యాతి అత్తనాపి తం పాపకం న కరేయ్య. కస్మా? కమ్మబన్ధూ హి మాతియా ఇమే మాతియా మచ్చా కమ్మదాయాదా, తస్మా అత్తనా చ కిఞ్చి పాపకమ్మం న కరేయ్య, పరేనపి న కారాపేయ్యాతి అత్థో.

న పరే వచనా చోరోతి అత్తనా చోరియం అకత్వా పరవచనా పరస్స వచనమత్తేన చోరో నామ న హోతి, తథా న పరే వచనా ముని పరస్స వచనమత్తేన ముని సువిసుద్ధకాయవచీమనోసమాచారో న హోతి. ఏత్థ హి పరేతి విభత్తిఅలోపం కత్వా నిద్దేసో. కేచి పన ‘‘పరేసన్తి వత్తబ్బే పరేతి సం-కారలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠ’’న్తి వదన్తి. అత్తా చ నం యథా వేదీతి నం సత్తం తస్స అత్తా చిత్తం యథా ‘‘అహం పరిసుద్ధో, అపరిసుద్ధో వా’’తి యాథావతో అవేది జానాతి. దేవాపి నం తథా విదూతి విసుద్ధిదేవా, ఉపపత్తిదేవా చ తథా విదూ విదన్తి జానన్తి, తస్మా సయం తాదిసా దేవా చ పమాణం సుద్ధాసుద్ధానం సుద్ధాసుద్ధభావజాననే, న యే కేచి ఇచ్ఛాదోసపరేతా సత్తాతి అధిప్పాయో.

పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే, కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జం కమ్మం కమ్మఫలం కాయస్స అసుభతం సఙ్ఖారానం అనిచ్చతం అజానన్తా ఇధ పరే నామ. తే మయమేత్థ ఇమస్మిం జీవలోకే యమామ ఉపరమామ, ‘‘సతతం సమితం మచ్చు సన్తికం గచ్ఛామా’’తి న జానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే చ తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చు సమీపం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి ఏవఞ్హి తే జానన్తా మేధగానం పరవిహింసనానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి, అత్తనా పరే చ అఞ్ఞే న మేధన్తి న బాధేన్తీతి అత్థో. త్వం పన జీవితనిమిత్తం అచోరే చోరే కరోన్తోపి దణ్డనేన సామికే అస్సామికే కరోన్తోపి ధనజానియా బాధసి పఞ్ఞావేకల్లతో. తథా అకరోన్తోపి జీవతే వాపి సప్పఞ్ఞో, అపి విత్తపరిక్ఖయో పరిక్ఖీణధనోపి సప్పఞ్ఞజాతికో ఇతరీతరసన్తోసేన సన్తుట్ఠో అనవజ్జాయ జీవికాయ జీవతియేవ. తస్స హి జీవితం నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘పఞ్ఞాజీవిం జీవితమాహు సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౩, ౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪). దుమ్మేధపుగ్గలో పన పఞ్ఞాయ చ అలాభేన దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ అత్థం విరాధేన్తో విత్తవాపి న జీవతి గరహాదిపవత్తియా జీవన్తో నామ న హోతి, అనుపాయఞ్ఞుతాయ యథాధిగతం ధనం నాసేన్తో జీవితమ్పి సన్ధారేతుం న సక్కోతియేవ.

ఇమా కిర చతస్సోపి గాథా థేరో సుపినన్తేన రఞ్ఞో కథేసి. రాజా సుపినం దిస్వా థేరం నమస్సన్తోయేవ పబుజ్ఝిత్వా పభాతాయ రత్తియా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అత్తనా దిట్ఠనియామేన సుపినం కథేసి. తం సుత్వా థేరో తా గాథా పచ్చునుభాసిత్వా ‘‘సబ్బం సుణాతీ’’తిఆదినా ద్వీహి గాథాహి రాజానం ఓవది. తత్థ సబ్బం సుణాతి సోతేనాతి ఇధ సోతబ్బం సద్దం ఆపాథగతం సబ్బం సుభాసితం దుబ్భాసితఞ్చ అబధిరో సోతేన సుణాతి. తథా సబ్బం రూపం సున్దరం అసున్దరమ్పి చక్ఖునా అనన్ధో పస్సతి, అయమిన్ద్రియానం సభావో. తత్థ పన న చ దిట్ఠం సుతం ధీరో, సబ్బం ఉజ్ఝితున్తి చ నిదస్సనమత్తమేతం. యఞ్హి తం దిట్ఠం సుతం వా, న తం సబ్బం ధీరో సప్పఞ్ఞో ఉజ్ఝితుం పరిచ్చజితుం గహేతుం వా అరహతి. గుణాగుణం పన తత్థ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉజ్ఝితబ్బమేవ ఉజ్ఝితుం గహేతబ్బఞ్చ గహేతుం అరహతి, తస్మా చక్ఖుమాస్స యథా అన్ధో చక్ఖుమాపి సమానో ఉజ్ఝితబ్బే దిట్ఠే అన్ధో యథా అస్స అపస్సన్తో వియ భవేయ్య, తథా ఉజ్ఝితబ్బే సుతే సోతవాపి బధిరో యథా అస్స అసుణన్తో వియ భవేయ్య. పఞ్ఞవాస్స యథా మూగోతి విచారణపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా వచనకుసలోపి అవత్తబ్బే మూగో వియ భవేయ్య. బలవా థామసమ్పన్నోపి అకత్తబ్బే దుబ్బలోరివ, రకారో పదసన్ధికరో, అసమత్థో వియ భవేయ్య. అథ అత్థే సముప్పన్నే, సయేథ మతసాయికన్తి అత్తనా కాతబ్బకిచ్చే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠితే మతసాయికం సయేథ, మతసాయికం సయిత్వాపి తం కిచ్చం తీరేతబ్బమేవ, న విరాధేతబ్బం. అథ వా అథ అత్థే సముప్పన్నేతి అత్తనా అకరణీయే అత్థే కిచ్చే ఉప్పన్నే ఉపట్ఠితే మతసాయికం సయేథ, మతసాయికం సయిత్వాపి తం న కాతబ్బమేవ. న హి పణ్డితో అయుత్తం కాతుమరహతీతి ఏవం థేరేన ఓవదితో రాజా అకత్తబ్బం పహాయ కాతబ్బేయేవ యుత్తప్పయుత్తో అహోసీతి.

మహాకచ్చాయనత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.