౧౧. సోణకుటికణ్ణత్థేరగాథావణ్ణనా

ఉపసమ్పదా చ మే లద్ధాతిఆదికా ఆయస్మతో సోణస్స కుటికణ్ణస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే విభవసమ్పన్నో సేట్ఠి హుత్వా ఉళారాయ ఇస్సరియసమ్పత్తియా ఠితో ఏకదివసం సత్థారం సతసహస్సఖీణాసవపరివుతం మహతియా బుద్ధలీళాయ మహన్తేన బుద్ధానుభావేన నగరం పవిసన్తం దిస్వా పసన్నమానసో వన్దిత్వా అఞ్జలిం కత్వా అట్ఠాసి. సో పచ్ఛాభత్తం ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానం పత్థేత్వా మహాదానం దత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయతం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి.

సో తత్థ యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే సాసనే పబ్బజిత్వా వత్తపటివత్తాని పూరేన్తో ఏకస్స భిక్ఖునో చీవరం సిబ్బిత్వా అదాసి. పున బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే బారాణసియం తున్నవాయో హుత్వా ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స చీవరకోటిం ఛిన్నం ఘటేత్వా అదాసి. ఏవం తత్థ తత్థ పుఞ్ఞాని కత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అవన్తిరట్ఠే కురరఘరే మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సోణోతిస్స నామం అకంసు. కోటిఅగ్ఘనకస్స కణ్ణపిళన్ధనస్స ధారణేన ‘‘కోటికణ్ణో’’తి వత్తబ్బే కుటికణ్ణోతి పఞ్ఞాయిత్థ.

సో అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేన్తో ఆయస్మన్తే మహాకచ్చానే కులఘరం నిస్సాయ పవత్తపబ్బతే విహరన్తే తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాయ తం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహి. సో అపరభాగే సంసారే సఞ్జాతసంవేగో థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన దసవగ్గం సఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా కతిపయకాలం థేరస్స సన్తికే వసిత్వా, థేరం ఆపుచ్ఛిత్వా సత్థారం వన్దితుం సావత్థిం ఉపగతో, సత్థారా ఏకగన్ధకుటియం వాసం లభిత్వా పచ్చూససమయే అజ్ఝిట్ఠో సోళసఅట్ఠకవగ్గియానం ఉస్సారణేన సాధుకారం దత్వా భాసితాయ ‘‘దిస్వా ఆదీనవం లోకే’’తి (ఉదా. ౪౬; మహావ. ౨౫౮) ఉదానగాథాయ పరియోసానే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౪.౨౬-౩౪) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

వసీసతసహస్సేహి, నగరం పావిసీ తదా.

‘‘నగరం పవిసన్తస్స, ఉపసన్తస్స తాదినో;

రతనాని పజ్జోతింసు, నిగ్ఘోసో ఆసి తావదే.

‘‘బుద్ధస్స ఆనుభావేన, భేరీ వజ్జుమఘట్టితా;

సయం వీణా పవజ్జన్తి, బుద్ధస్స పవిసతో పురం.

‘‘బుద్ధసేట్ఠం నమస్సామి, పదుముత్తరమహామునిం;

పాటిహీరఞ్చ పస్సిత్వా, తత్థ చిత్తం పసాదయిం.

‘‘అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో, అహో నో సత్థు సమ్పదా;

అచేతనాపి తూరియా, సయమేవ పవజ్జరే.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం సఞ్ఞమలభిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధసఞ్ఞాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తే పన పతిట్ఠితో అత్తనో ఉపజ్ఝాయేన ఆచిక్ఖితనియామేన పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పదా, ధువన్హానం, చమ్మత్థరణం, గుణఙ్గుణూపాహనం, చీవరవిప్పవాసోతి పఞ్చ వరే యాచిత్వా తే సత్థు సన్తికా లభిత్వా పునదేవ అత్తనో వసితట్ఠానం గన్త్వా ఉపజ్ఝాయస్స తమత్థం ఆరోచేసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన ఉదానట్ఠకథాయం ఆగతనయేన వేదితబ్బో. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౬) పన ‘‘ఉపసమ్పన్నో హుత్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణీ’’తి వుత్తం.

సో అపరభాగే విముత్తిసుఖేన విహరన్తో అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా సోమనస్సజాతో ఉదానవసేన –

౩౬౫. ‘‘ఉపసమ్పదా చ మే లద్ధా, విముత్తో చమ్హి అనాసవో;

సో చ మే భగవా దిట్ఠో, విహారే చ సహావసిం.

౩౬౬. ‘‘బహుదేవ రత్తిం భగవా, అబ్భోకాసేతినామయి;

విహారకుసలో సత్థా, విహారం పావిసీ తదా.

౩౬౭. ‘‘సన్థరిత్వాన సఙ్ఘాటిం, సేయ్యం కప్పేసి గోతమో;

సీహో సేలగుహాయంవ, పహీనభయభేరవో.

౩౬౮. ‘‘తతో కల్యాణవాక్కరణో, సమ్మాసమ్బుద్ధసావకో;

సోణో అభాసి సద్ధమ్మం, బుద్ధసేట్ఠస్స సమ్ముఖా.

౩౬౯. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ, భావయిత్వాన అఞ్జసం;

పప్పుయ్య పరమం సన్తిం, పరినిబ్బిస్సత్యనాసవో’’తి. –

ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి.

తత్థ ఉపసమ్పదా చ మే లద్ధాతి యా సా కిచ్ఛేన దసవగ్గం భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా అత్తనా లద్ధా ఉపసమ్పదా. యా చ పన వరదానవసేన సబ్బపచ్చన్తిమేసు జనపదేసు వినయధరపఞ్చమేన గణేన సత్థారా అనుఞ్ఞాతా ఉపసమ్పదా, తదుభయం సన్ధాయాహ. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన ఇతరేపి సత్థు సన్తికా లద్ధవరే సఙ్గణ్హాతి. విముత్తో చమ్హి అనాసవోతి అగ్గమగ్గేన సకలకిలేసవత్థువిముత్తియా విముత్తో చ అమ్హి. తతో ఏవ కామాసవాదీహి అనాసవో అమ్హీతి యోజనా. సో చ మే భగవా దిట్ఠోతి యదత్థం అహం అవన్తిరట్ఠతో సావత్థిం గతో, సో చ భగవా మయా అదిట్ఠపుబ్బో దిట్ఠో. విహారే చ సహావసిన్తి న కేవలం తస్స భగవతో దస్సనమేవ మయా లద్ధం, అథ ఖో విహారే సత్థు గన్ధకుటియం సత్థారా కారణం సల్లక్ఖేత్వా వాసేన్తేన సహ అవసిం. ‘‘విహారేతి విహారసమీపే’’తి కేచి.

బహుదేవ రత్తిన్తి పఠమం యామం భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనావసేన కమ్మట్ఠానసోధనవసేన చ, మజ్ఝిమం యామం దేవానం బ్రహ్మూనఞ్చ కఙ్ఖచ్ఛేదనవసేన భగవా బహుదేవ రత్తిం అబ్భోకాసే అతినామయి వీతినామేసి. విహారకుసలోతి దిబ్బబ్రహ్మఆనేఞ్జఅరియవిహారేసు కుసలో. విహారం పావిసీతి అతివేలం నిసజ్జచఙ్కమేహి ఉప్పన్నపరిస్సమవినోదనత్థం గన్ధకుటిం పావిసి.

సన్థరిత్వాన సఙ్ఘాటిం, సేయ్యం కప్పేసీతి చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా సీహసేయ్యం కప్పేసి. తేనాహ ‘‘గోతమో సీహో సేలగుహాయంవ పహీనభయభేరవో’’తి. తత్థ గోతమోతి భగవన్తం గోత్తేన కిత్తేతి. సీహో సేలగుహాయంవాతి సేలస్స పబ్బతస్స గుహాయం. యథా సీహో మిగరాజా తేజుస్సదతాయ పహీనభయభేరవో దక్ఖిణేన పస్సేన పాదే పాదం అచ్చాధాయ సేయ్యం కప్పేసి, ఏవం చిత్తుత్రాసలోమహంసనఛమ్భితత్తహేతూనం కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా పహీనభయభేరవో గోతమో భగవా సేయ్యం కప్పేసీతి అత్థో.

తతోతి పచ్ఛా, సీహసేయ్యం కప్పేత్వా తతో వుట్ఠహిత్వా ‘‘పటిభాతు తం భిక్ఖు ధమ్మో భాసితు’’న్తి (ఉదా. ౪౬) సత్థారా అజ్ఝేసితోతి అత్థో. కల్యాణవాక్కరణోతి సున్దరవచీకరణో, లక్ఖణసమ్పన్నవచనక్కమోతి అత్థో. సోణో అభాసి సద్ధమ్మన్తి సోళస అట్ఠకవగ్గియసుత్తాని సోణో కుటికణ్ణో, బుద్ధసేట్ఠస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సమ్ముఖా, పచ్చక్ఖతో అభాసీతి థేరో అత్తానమేవ పరం వియ అవోచ.

పఞ్చక్ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే తీహిపి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా తే పరిజానన్తోయేవ, అఞ్జసం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావయిత్వా, పరమం సన్తిం నిబ్బానం పప్పుయ్య పాపుణిత్వా ఠితో అనాసవో. తతో ఏవ ఇదాని పరినిబ్బిస్సతి అనుపాదిసేసనిబ్బానవసేన నిబ్బాయిస్సతీతి.

సోణకుటికణ్ణత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.