౩. బాకులత్థేరగాథావణ్ణనా

యో పుబ్బే కరణీయానీతి ఆయస్మతో బాకులత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి కిర అతీతే ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స మత్థకే అనోమదస్సిస్స భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో ‘‘సమ్పరాయికత్థం గవేసిస్సామీ’’తి ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పబ్బతపాదే విహరన్తో పఞ్చాభిఞ్ఞాఅట్ఠసమాపత్తిలాభీ హుత్వా విహరన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో సత్థు ఉదరాబాధే ఉప్పన్నే అరఞ్ఞతో భేసజ్జాని ఆహరిత్వా తం వూపసమేత్వా తత్థ పుఞ్ఞం ఆరోగ్యత్థాయ పరిణామేత్వా తతో చుతో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయం తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా యావజీవం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బన్ధుమతీనగరే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో పురిమనయేనేవ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాలాభీ హుత్వా పబ్బతపాదే వసన్తో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో భిక్ఖూనం తిణపుప్ఫకరోగే ఉప్పన్నే తం వూపసమేత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకనవుతికప్పే దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా ఘరావాసం వసన్తో ఏకం జిణ్ణం వినస్సమానం మహావిహారం దిస్వా తత్థ ఉపోసథాగారాదికం సబ్బం ఆవసథం కారేత్వా తత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సబ్బం భేసజ్జం పటియాదేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ కోసమ్బియం సేట్ఠిగేహే నిబ్బత్తి. సో అరోగభావాయ మహాయమునాయ న్హాపియమానో ధాతియా హత్థతో మచ్ఛేన గిలితో మచ్ఛే కేవట్టహత్థగతే బారాణసిసేట్ఠిభరియాయ విక్కిణిత్వా గహితే ఫాలియమానేపి పుఞ్ఞబలేన అరోగోయేవ హుత్వా తాయ పుత్తోతి గహేత్వా పోసియమానో తం పవత్తిం సుత్వా జనకేహి మాతాపితూహి ‘‘అయం అమ్హాకం పుత్తో, దేథ నో పుత్త’’న్తి అనుయోగే కతే రఞ్ఞా ‘‘ఉభయేసమ్పి సాధారణో హోతూ’’తి ద్విన్నం కులానం దాయాదభావేన వినిచ్ఛయం కత్వా ఠపితత్తా బాకులోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో హుత్వా మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో ఆసీతికో హుత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్తాహమేవ పుథుజ్జనో అహోసి, అట్ఠమే అరుణే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪౦.౩౮౬-౪౧౧) –

‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, సోభితో నామ పబ్బతో;

అస్సమో సుకతో మయ్హం, సకసిస్సేహి మాపితో.

‘‘మణ్డపా చ బహూ తత్థ, పుప్ఫితా సిన్ధువారకా;

కపిత్థా చ బహూ తత్థ, పుప్ఫితా జీవజీవకా.

‘‘నిగ్గుణ్డియో బహూ తత్థ, బదరామలకాని చ;

ఫారుసకా అలాబూ చ, పుణ్డరీకా చ పుప్ఫితా.

‘‘ఆళకా బేలువా తత్థ, కదలీ మాతులుఙ్గకా;

మహానామా బహూ తత్థ, అజ్జునా చ పియఙ్గుకా.

‘‘కోసమ్బా సళలా నిమ్బా, నిగ్రోధా చ కపిత్థనా;

ఏదిసో అస్సమో మయ్హం, ససిస్సోహం తహిం వసిం.

‘‘అనోమదస్సీ భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

గవేసం పటిసల్లానం, మమస్సమముపాగమి.

‘‘ఉపేతమ్హి మహావీరే, అనోమదస్సిమహాయసే;

ఖణేన లోకనాథస్స, వాతాబాధో సముట్ఠహి.

‘‘విచరన్తో అరఞ్ఞమ్హి, అద్దసం లోకనాయకం;

ఉపగన్త్వాన సమ్బుద్ధం, చక్ఖుమన్తం మహాయసం.

‘‘ఇరియఞ్చాపి దిస్వాన, ఉపలక్ఖేసహం తదా;

అసంసయఞ్హి బుద్ధస్స, బ్యాధి నో ఉదపజ్జథ.

‘‘ఖిప్పం అస్సమమాగఞ్ఛిం, మమ సిస్సాన సన్తికే;

భేసజ్జం కత్తుకామోహం, సిస్సే ఆమన్తయిం తదా.

‘‘పటిస్సుణిత్వాన మే వాక్యం, సిస్సా సబ్బే సగారవా;

ఏకజ్ఝం సన్నిపతింసు, సత్థుగారవతా మమ.

‘‘ఖిప్పం పబ్బతమారుయ్హ, సబ్బోసధమహాసహం;

పానీయయోగం కత్వాన, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘పరిభుత్తే మహావీరే, సబ్బఞ్ఞులోకనాయకే;

ఖిప్పం వాతో వూపసమి, సుగతస్స మహేసినో.

‘‘పస్సద్ధం దరథం దిస్వా, అనోమదస్సీ మహాయసో;

సకాసనే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యో మే పాదాసి భేసజ్జం, బ్యాధిఞ్చ సమయీ మమ;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘కప్పసతసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

వాదితే తూరియే తత్థ, మోదిస్సతి సదా అయం.

‘‘మనుస్సలోకమాగన్త్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;

సహస్సక్ఖత్తుం రాజా చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘పఞ్చపఞ్ఞాసకప్పమ్హి, అనోమో నామ ఖత్తియో;

చాతురన్తో విజితావీ, జమ్బుమణ్డస్స ఇస్సరో.

‘‘సత్తరతనసమ్పన్నో, చక్కవత్తీ మహబ్బలో;

తావతింసేపి ఖోభేత్వా, ఇస్సరం కారయిస్సతి.

‘‘దేవభూతో మనుస్సో వా, అప్పాబాధో భవిస్సతి;

పరిగ్గహం వివజ్జేత్వా, బ్యాధిం లోకే తరిస్సతి.

‘‘అపరిమేయ్యే ఇతో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘కిలేసే ఝాపయిత్వాన, తణ్హాసోతం తరిస్సతి;

బాకులో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘ఇదం సబ్బం అభిఞ్ఞాయ, గోతమో సక్యపుఙ్గవో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేస్సతి.

‘‘అనోమదస్సీ భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

వివేకానువిలోకేన్తో, మమస్సమముపాగమి.

‘‘ఉపాగతం మహావీరం, సబ్బఞ్ఞుం లోకనాయకం;

సబ్బోసధేన తప్పేసిం, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘తస్స మే సుకతం కమ్మం, సుఖేత్తే బీజసమ్పదా;

ఖేపేతుం నేవ సక్కోమి, తదా హి సుకతం మమ.

‘‘లాభా మమ సులద్ధం మే, యోహం అద్దక్ఖి నాయకం;

తేన కమ్మావసేసేన, పత్తోమ్హి అచలం పదం.

‘‘సబ్బమేతం అభిఞ్ఞాయ, గోతమో సక్యపుఙ్గవో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘అపరిమేయ్యే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, భేసజ్జస్స ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా ఏకదివసం సత్థారా అత్తనో సావకే పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తేన అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపితో సో పరినిబ్బానసమయే సఙ్ఘమజ్ఝే భిక్ఖూనం ఓవాదముఖేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౨౨౫. ‘‘యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతి;

సుఖా సో ధంసతే ఠానా, పచ్ఛా చ మనుతప్పతి.

౨౨౬. ‘‘యఞ్హి కయిరా తఞ్హి వదే, యం న కయిరా న తం వదే;

అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితా.

౨౨౭. ‘‘సుసుఖం వత నిబ్బానం, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితం;

అసోకం విరజం ఖేమం, యత్థ దుక్ఖం నిరుజ్ఝతీ’’తి. – గాథాత్తయమభాసి;

తత్థ యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతీతి యో పుగ్గలో పుబ్బే పురేతరం జరారోగాదీహి అనభిభూతకాలేయేవ కాతబ్బాని అత్తనో హితసుఖావహాని కమ్మాని పమాదవసేన అకత్వా పచ్ఛా సో కాతబ్బకాలం అతిక్కమిత్వా కాతుం ఇచ్ఛతి. సోతి చ నిపాతమత్తం. తదా పన జరారోగాదీహి అభిభూతత్తా కాతుం న సక్కోతి, అసక్కోన్తో చ సుఖా సో ధంసతే ఠానా, పచ్ఛా చ మనుతప్పతీతి సో పుగ్గలో సుఖా ఠానా సగ్గతో నిబ్బానతో చ తదుపాయస్స అనుప్పాదితత్తా పరిహాయన్తో ‘‘అకతం మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) పచ్ఛా చ అనుతప్పతి విప్పటిసారం ఆపజ్జతి. మ-కారో పదసన్ధికరో. అహం పన కరణీయం కత్వా ఏవ తుమ్హే ఏవం వదామీతి దస్సేన్తో ‘‘యఞ్హి కయిరా’’తి దుతియం గాథమాహ.

తత్థ పరిజానన్తీతి ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పరిచ్ఛిజ్జ జానన్తి న బహుం మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. సమ్మాపటిపత్తివసేన హి యథావాదీ తథాకారీ ఏవ సోభతి, న తతో అఞ్ఞథా. కరణీయపరియాయేన సాధారణతో వుత్తమత్థం ఇదాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘సుసుఖం వతా’’తిఆదినా తతియం గాథమాహ. తస్సత్థో – సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన భగవతా దేసితం సబ్బసో సోకహేతూనం అభావతో అసోకం విగతరాగాదిరజత్తా విరజం చతూహి యోగేహి అనుపద్దుతత్తా ఖేమం నిబ్బానం సుట్ఠు సుఖం వత, కస్మా? యత్థ యస్మిం నిబ్బానే సకలం వట్టదుక్ఖం నిరుజ్ఝతి అచ్చన్తమేవ వూపసమతీతి.

బాకులత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.