౨౧. మహానిపాతో

౧. వఙ్గీసత్థేరగాథావణ్ణనా

సత్తతినిపాతే నిక్ఖన్తం వత మం సన్తన్తిఆదికా ఆయస్మతో వఙ్గీసత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో, పురిమనయేనేవ విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పటిభానవన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సత్థు అధికారకమ్మం కత్వా – ‘‘అహమ్పి అనాగతే పటిభానవన్తానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా, సత్థారా బ్యాకతో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వఙ్గీసోతి లద్ధనామో తయో బేదే ఉగ్గణ్హన్తో ఆచరియం ఆరాధేత్వా, ఛవసీసమన్తం నామ సిక్ఖిత్వా ఛవసీసం నఖేన ఆకోటేత్వా ‘‘అయం సత్తో అసుకయోనియం నిబ్బత్తో’’తి జానాతి.

బ్రాహ్మణా ‘‘అయం అమ్హాకం జీవితమగ్గో’’తి ఞత్వా వఙ్గీసం గహేత్వా పటిచ్ఛన్నయానే నిసీదాపేత్వా గామనిగమరాజధానియో విచరన్తి. వఙ్గీసోపి తివస్సమత్థకే మతానమ్పి సీసం ఆహరాపేత్వా నఖేన ఆకోటేత్వా ‘‘అయం సత్తో అసుకయోనియం నిబ్బత్తో’’తి వత్వా మహాజనస్స కఙ్ఖచ్ఛేదనత్థం తే తే జనే ఆవాహేత్వా అత్తనో అత్తనో గతిం కథాపేతి. తేన తస్మిం మహాజనో అభిప్పసీదతి. సో తం నిస్సాయ మహాజనస్స హత్థతో సతమ్పి సహస్సమ్పి లభతీతి. బ్రాహ్మణా వఙ్గీసమాదాయ యథారుచిం విచరిత్వా పున సావత్థిం అగమంసు. వఙ్గీసో సత్థు గుణే సుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమితుకామో అహోసి. బ్రాహ్మణా ‘‘సమణో గోతమో మాయాయ తం ఆవట్టేస్సతీ’’తి పటిక్ఖిపింసు. వఙ్గీసో తేసం వచనం అనాదియిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా మధురపటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తం సత్థా పుచ్ఛి – ‘‘వఙ్గీస, కిఞ్చి సిప్పం జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భో గోతమ, ఛవసీసమన్తం నామ జానామి. తేన తివస్సమత్థకే మతానమ్పి సీసం నఖేన ఆకోటేత్వా నిబ్బత్తట్ఠానం జానామీ’’తి. సత్థా తస్స ఏకం నిరయే నిబ్బత్తస్స సీసం దస్సేసి, ఏకం మనుస్సేసు, ఏకం దేవేసు, ఏకం పరినిబ్బుతస్స సీసం దస్సేసి. సో పఠమం సీసం ఆకోటేత్వా, ‘‘భో గోతమ, అయం సత్తో నిరయే నిబ్బత్తో’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, వఙ్గీస, సుట్ఠు తయా దిట్ఠం. అయం సత్తో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మనుస్సలోకే’’తి. ‘‘అయం కుహి’’న్తి? ‘‘దేవలోకే’’తి తిణ్ణన్నమ్పి నిబ్బత్తట్ఠానం కథేసి. పరినిబ్బుతస్స పన సీసం నఖేన ఆకోటేన్తో నేవ అన్తం న కోటిం పస్సి. అథ నం సత్థా ‘‘న సక్కోసి వఙ్గీసా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఉపపరిక్ఖామి తావా’’తి పునప్పునం పరివత్తేత్వా ఆకోటేన్తోపి బాహిరకమన్తేన ఖీణాసవస్స గతిం కథం జానిస్సతి, అథస్స మత్థకతో సేదో ముచ్చి. సో లజ్జిత్వా తుణ్హీభూతో అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా – ‘‘కిలమసి, వఙ్గీసా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, భో గోతమ, ఇమస్స ఉప్పన్నట్ఠానం జానితుం న సక్కోమి, సచే తుమ్హే జానాథ, కథేథా’’తి. ‘‘వఙ్గీస, అహం ఏతమ్పి జానామి, ఇతో ఉత్తరితరమ్పి జానామీ’’తి వత్వా –

‘‘చుతిం యో వేది సత్తానం, ఉపపత్తిఞ్చ సబ్బసో;

అసత్తం సుగతం బుద్ధం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం.

‘‘యస్స గతిం న జానన్తి, దేవా గన్ధబ్బమానుసా;

ఖీణాసవం అరహన్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౧౯-౪౨౦; సు. ని. ౬౪౮-౬౪౯) –

ఇమా ద్వే గాథా అభాసి. వఙ్గీసో ‘‘తేన హి, భో గోతమ, తం విజ్జం మే దేథా’’తి అపచితిం దస్సేత్వా సత్థు సన్తికే నిసీది. సత్థా ‘‘అమ్హేహి సమానలిఙ్గస్స దేమా’’తి ఆహ. వఙ్గీసో ‘‘యంకిఞ్చి కత్వా మయా ఇమం మన్తం గహేతుం వట్టతీ’’తి బ్రాహ్మణే ఆహ – ‘‘తుమ్హే మయి పబ్బజన్తే మా చిన్తయిత్థ, అహం మన్తం ఉగ్గణ్హిత్వా సకలజమ్బుదీపే జేట్ఠకో భవిస్సామి, తుమ్హాకమ్పి తేన భద్దకమేవ భవిస్సతీ’’తి మన్తత్థాయ సత్థుసన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తదా చ థేరో నిగ్రోధకప్పో భగవతో సన్తికే ఠితో హోతి, తం భగవా ఆణాపేసి – ‘‘నిగ్రోధకప్ప, ఇమం పబ్బాజేహీ’’తి. సో సత్థు ఆణాయ తం పబ్బాజేసి. అథస్స సత్థా ‘‘మన్తపరివారం తావ ఉగ్గణ్హాహీ’’తి ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం విపస్సనాకమ్మట్ఠానఞ్చ ఆచిక్ఖి. సో ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తోవ విపస్సనం పట్ఠపేసి. బ్రాహ్మణా వఙ్గీసం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం, భో వఙ్గీస, సమణస్మ గోతమస్స సన్తికే సిప్పం సిక్ఖిత’’న్తి పుచ్ఛింసు. ‘‘కిం సిప్పసిక్ఖనేన, గచ్ఛథ తుమ్హే, న మయ్హం తుమ్హేహి కత్తబ్బకిచ్చ’’న్తి. బ్రాహ్మణా ‘‘త్వమ్పి దాని సమణస్స గోతమస్స వసం ఆపన్నో, మాయాయ ఆవట్టితో, కిం మయం తవ సన్తికే కరిస్సామా’’తి ఆగతమగ్గేనేవ పక్కమింసు. వఙ్గీసత్థేరో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౫.౯౬-౧౪౨) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘యథాపి సాగరే ఊమి, గగనే వియ తారకా;

ఏవం పావచనం తస్స, అరహన్తేహి చిత్తితం.

‘‘సదేవాసురనాగేహి, మనుజేహి పురక్ఖతో;

సమణబ్రాహ్మణాకిణ్ణే, జనమజ్ఝే జినుత్తమో.

‘‘పభాహి అనురఞ్జన్తో, లోకే లోకన్తగూ జినో;

వచనేన విబోధేన్తో, వేనేయ్యపదుమాని సో.

‘‘వేసారజ్జేహి సమ్పన్నో, చతూహి పురిసుత్తమో;

పహీనభయసారజ్జో, ఖేమప్పత్తో విసారదో.

‘‘ఆసభం పవరం ఠానం, బుద్ధభూమిఞ్చ కేవలం;

పటిజానాతి లోకగ్గో, నత్థి సఞ్చోదకో క్వచి.

‘‘సీహనాదమసమ్భీతం, నదతో తస్స తాదినో;

దేవా నరో వా బ్రహ్మా వా, పటివత్తా న విజ్జతి.

‘‘దేసేన్తో పవరం ధమ్మం, సన్తారేన్తో సదేవకం;

ధమ్మచక్కం పవత్తేతి, పరిసాసు విసారదో.

‘‘పటిభానవతం అగ్గం, సావకం సాధుసమ్మతం;

గుణం బహుం పకిత్తేత్వా, ఏతదగ్గే ఠపేసి తం.

‘‘తదాహం హంసవతియం, బ్రాహ్మణో సాధుసమ్మతో;

సబ్బవేదవిదూ జాతో, వాగీసో వాదిసూదనో.

‘‘ఉపేచ్చ తం మహావీరం, సుత్వాహం ధమ్మదేసనం;

పీతివరం పటిలభిం, సావకస్స గుణే రతో.

‘‘నిమన్తేత్వావ సుగతం, ససఙ్ఘం లోకనన్దనం;

సత్తాహం భోజయిత్వాహం, దుస్సేహచ్ఛాదయిం తదా.

‘‘నిపచ్చ సిరసా పాదే, కతోకాసో కతఞ్జలీ;

ఏకమన్తం ఠితో హట్ఠో, సన్థవిం జినముత్తమం.

‘‘నమో తే వాదిమద్దన, నమో తే ఇసిసత్తమ;

నమో తే సబ్బలోకగ్గ, నమో తే అభయం కర.

‘‘నమో తే మారమథన, నమో తే దిట్ఠిసూదన;

నమో తే సన్తిసుఖద, నమో తే సరణం కర.

‘‘అనాథానం భవం నాథో, భీతానం అభయప్పదో;

విస్సామభూమి సన్తానం, సరణం సరణేసినం.

‘‘ఏవమాదీహి సమ్బుద్ధం, సన్థవిత్వా మహాగుణం;

అవోచం వాదిసూదస్స, గతిం పప్పోమి భిక్ఖునో.

‘‘తదా అవోచ భగవా, అనన్తపటిభానవా;

యో సో బుద్ధం అభోజేసి, సత్తాహం సహసావకం.

‘‘గుణఞ్చ మే పకిత్తేసి, పసన్నో సేహి పాణిభి;

ఏసో పత్థయతే ఠానం, వాదిసూదస్స భిక్ఖునో.

‘‘అనాగతమ్హి అద్ధానే, లచ్ఛసే తం మనోరథం;

దేవమానుససమ్పత్తిం, అనుభోత్వా అనప్పకం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

వఙ్గీసో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తం సుత్వా ముదితో హుత్వా, యావజీవం తదా జినం;

పచ్చయేహి ఉపట్ఠాసిం, మేత్తచిత్తో తథాగతం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తుసితం అగమాసహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో విప్పకులే అహం;

పచ్చాజాతో యదా ఆసిం, జాతియా సత్తవస్సికో.

‘‘సబ్బవేదవిదూ జాతో, వాదసత్థవిసారదో;

వాదిస్సరో చిత్తకథీ, పరవాదప్పమద్దనో.

‘‘వఙ్గే జాతోతి వఙ్గీసో, వచనే ఇస్సరోతి వా;

వఙ్గీసో ఇతి మే నామం, అభవీ లోకసమ్మతం.

‘‘యదాహం విఞ్ఞుతం పత్తో, ఠితో పఠమయోబ్బనే;

తదా రాజగహే రమ్మే, సారిపుత్తమహద్దసం.

‘‘పిణ్డాయ విచరన్తం తం, పత్తపాణిం సుసంవుతం;

అలోలక్ఖిం మితభాణిం, యుగమత్తం నిదక్ఖితం.

‘‘తం దిస్వా విమ్హితో హుత్వా, అవోచం మమనుచ్ఛవం;

కణికారంవ నిచితం, చిత్తం గాథాపదం అహం.

‘‘ఆచిక్ఖి సో మే సత్థారం, సమ్బుద్ధం లోకనాయకం;

తదా సో పణ్డితో వీరో, ఉత్తరిం సమవోచ మే.

‘‘విరాగసంహితం వాక్యం, కత్వా దుద్దసముత్తమం;

విచిత్తపటిభానేహి, తోసితో తేన తాదినా.

‘‘నిపచ్చ సిరసా పాదే, పబ్బాజేహీతి మం బ్రవి;

తతో మం స మహాపఞ్ఞో, బుద్ధసేట్ఠముపానయి.

‘‘నిపచ్చ సిరసా పాదే, నిసీదిం సత్థు సన్తికే;

మమాహ వదతం సేట్ఠో, కచ్చి వఙ్గీస జానాసి.

‘‘కిఞ్చి సిప్పన్తి తస్సాహం, జానామీతి చ అబ్రవిం;

మతసీసం వనచ్ఛుద్ధం, అపి బారసవస్సికం;

తవ విజ్జావిసేసేన, సచే సక్కోసి వాచయ.

‘‘ఆమోతి మే పటిఞ్ఞాతే, తీణి సీసాని దస్సయి;

నిరయనరదేవేసు, ఉపపన్నే అవాచయిం.

‘‘తదా ఖీణాసవస్సేవ, సీసం దస్సేసి నాయకో;

తతోహం విహతారబ్భో, పబ్బజ్జం సమయాచిసం.

‘‘పబ్బజిత్వాన సుగతం, సన్థవామి తహిం తహిం;

తతో మం కబ్బవిత్తోసి, ఉజ్ఝాయన్తిహ భిక్ఖవో.

‘‘తతో వీమంసనత్థం మే, ఆహ బుద్ధో వినాయకో;

తక్కికా పనిమా గాథా, ఠానసో పటిభన్తి తం.

‘‘న కబ్బవిత్తోహం వీర, ఠానసో పటిభన్తి మం;

తేన హి దాని వఙ్గీస, ఠానసో సన్థవాహి మం.

‘‘తదాహం సన్థవిం వీరం, గాథాహి ఇసిసత్తమం;

ఠానసో మే తదా తుట్ఠో, జినో అగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘పటిభానేన చిత్తేన, అఞ్ఞేసమతిమఞ్ఞహం;

పేసలే తేన సంవిగ్గో, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘పటిభానవతం అగ్గో, అఞ్ఞో కోచి న విజ్జతి;

యథాయం భిక్ఖు వఙ్గీసో, ఏవం ధారేథ భిక్ఖవో.

‘‘సతసహస్సే కతం కమ్మం, ఫలం దస్సేసి మే ఇధ;

సుముత్తో సరవేగోవ, కిలేసే ఝాపయిం మమ.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహా పన హుత్వా థేరో సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తో చక్ఖుపథతో పట్ఠాయ చన్దేన, సూరియేన, ఆకాసేన, మహాసముద్దేన, సినేరునా పబ్బతరాజేన, సీహేన మిగరఞ్ఞా, హత్థినాగేనాతి తేన తేన సద్ధిం ఉపమేన్తో అనేకేహి పదసతేహి సత్థారం వణ్ణేన్తోవ ఉపగచ్ఛతి. తేన తం సత్థా సఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో పటిభానవన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. అథ థేరేన అరహత్తప్పత్తితో పుబ్బే చ పచ్ఛా చ తం తం చిత్తం ఆగమ్మ భాసితా. థేరం ఉద్దిస్స ఆనన్దత్థేరాదీహి భాసితా చ –

౧౨౧౮. ‘‘నిక్ఖన్తం వత మం సన్తం, అగారస్మానగారియం;

వితక్కా ఉపధావన్తి, పగబ్భా కణ్హతో ఇమే.

౧౨౧౯. ‘‘ఉగ్గపుత్తా మహిస్సాసా, సిక్ఖితా దళ్హధమ్మినో;

సమన్తా పరికిరేయ్యుం, సహస్సం అపలాయినం.

౧౨౨౦. ‘‘సచేపి ఏత్తకా భియ్యో, ఆగమిస్సన్తి ఇత్థియో;

నేవ మం బ్యాధయిస్సన్తి, ధమ్మే సమ్హి పతిట్ఠితో.

౧౨౨౧. ‘‘సక్ఖీ హి మే సుతం ఏతం, బుద్ధస్సాదిచ్చబన్ధునో;

నిబ్బానగమనం మగ్గం, తత్థ మే నిరతో మనో.

౧౨౨౨. ‘‘ఏవఞ్చే మం విహరన్తం, పాపిమ ఉపగచ్ఛసి;

తథా మచ్చు కరిస్సామి, న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసి.

౧౨౨౩. ‘‘అరతిఞ్చ రతిఞ్చ పహాయ, సబ్బసో గేహసితఞ్చ వితక్కం;

వనథం న కరేయ్య కుహిఞ్చి, నిబ్బనథో అవనథో స భిక్ఖు.

౧౨౨౪. ‘‘యమిధ పథవిఞ్చ వేహాసం, రూపగతం జగతోగధం కిఞ్చి;

పరిజీయతి సబ్బమనిచ్చం, ఏవం సమేచ్చ చరన్తి ముతత్తా.

౧౨౨౫. ‘‘ఉపధీసు జనా గధితాసే, దిట్ఠసుతే పటిఘే చ ముతే చ;

ఏత్థ వినోదయ ఛన్దమనేజో, యో హేత్థ న లిమ్పతి ముని తమాహు.

౧౨౨౬. ‘‘అథ సట్ఠిసితా సవితక్కా, పుథుజ్జనతాయ అధమ్మా నివిట్ఠా;

న చ వగ్గగతస్స కుహిఞ్చి, నో పన దుట్ఠుల్లగాహీ స భిక్ఖు.

౧౨౨౭. ‘‘దబ్బో చిరరత్తసమాహితో, అకుహకో నిపకో అపిహాలు;

సన్తం పదం అజ్ఝగమా ముని, పటిచ్చ పరినిబ్బుతో కఙ్ఖతి కాలం.

౧౨౨౮. ‘‘మానం పజహస్సు గోతమ, మానపథఞ్చ జహస్సు అసేసం;

మానపథమ్హి స ముచ్ఛితో, విప్పటిసారీహువా చిరరత్తం.

౧౨౨౯. ‘‘మక్ఖేన మక్ఖితా పజా, మానహతా నిరయం పపతన్తి;

సోచన్తి జనా చిరరత్తం, మానహతా నిరయం ఉపపన్నా.

౧౨౩౦. ‘‘న హి సోచతి భిక్ఖు కదాచి, మగ్గజినో సమ్మా పటిపన్నో;

కిత్తిఞ్చ సుఖఞ్చానుభోతి, ధమ్మదసోతి తమాహు తథత్తం.

౧౨౩౧. ‘‘తస్మా అఖిలో ఇధ పధానవా, నీవరణాని పహాయ విసుద్ధో;

మానఞ్చ పహాయ అసేసం, విజ్జాయన్తకరో సమితావీ.

౧౨౩౨. ‘‘కామరాగేన డయ్హామి, చిత్తం మే పరిడయ్హతి;

సాధు నిబ్బాపనం బ్రూహి, అనుకమ్పాయ గోతమ.

౧౨౩౩. ‘‘సఞ్ఞాయ విపరియేసా, చిత్తం తే పరిడయ్హతి;

నిమిత్తం పరివజ్జేహి, సుభం రాగూపసంహితం.

౧౨౩౪. ‘‘అసుభాయ చిత్తం భావేహి, ఏకగ్గం సుసమాహితం;

సతి కాయగతా త్యత్థు, నిబ్బిదాబహులో భవ.

౧౨౩౫. ‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేహి, మానానుసయముజ్జహ;

తతో మానాభిసమయా, ఉపసన్తో చరిస్ససి.

౧౨౩౬. ‘‘తమేవ వాచం భాసేయ్య, యాయత్తానం న తాపయే;

పరే చ న విహింసేయ్య, సా వే వాచా సుభాసితా.

౧౨౩౭. ‘‘పియవాచమేవ భాసేయ్య, యా వాచా పటినన్దితా;

యం అనాదాయ పాపాని, పరేసం భాసతే పియం.

౧౨౩౮. ‘‘సచ్చం వే అమతా వాచా, ఏస ధమ్మో సనన్తనో;

సచ్చే అత్థే చ ధమ్మే చ, ఆహు సన్తో పతిట్ఠితా.

౧౨౩౯. ‘‘యం బుద్ధో భాసతి వాచం, ఖేమం నిబ్బానపత్తియా;

దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, సా వే వాచానముత్తమా.