౧౮. చత్తాలీసనిపాతో

౧. మహాకస్సపత్థేరగాథావణ్ణనా

చత్తాలీసనిపాతే న గణేన పురక్ఖతోతిఆదికా ఆయస్మతో మహాకస్సపత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే వేదేహో నామ అసీతికోటివిభవో కుటుమ్బికో అహోసి. సో బుద్ధమామకో, ధమ్మమామకో, సఙ్ఘమామకో ఉపాసకో హుత్వా విహరన్తో ఏకస్మిం ఉపోసథదివసే పాతోవ సుభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ గన్ధపుప్ఫాదీని గహేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తస్మిఞ్చ ఖణే సత్థా మహానిసభత్థేరం నామ తతియసావకం ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధుతవాదానం, యదిదం నిసభో’’తి ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఉపాసకో తం సుత్వా పసన్నో ధమ్మకథావసానే మహాజనే ఉట్ఠాయ గతే సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘స్వే మయ్హం భిక్ఖం అధివాసేథా’’తి నిమన్తేసి. ‘‘మహా ఖో, ఉపాసక, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి. ‘‘కిత్తకో, భన్తే’’తి? ‘‘అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్స’’న్తి. ‘‘భన్తే, ఏకం సామణేరమ్పి విహారే అసేసేత్వా మయ్హం భిక్ఖం అధివాసేథా’’తి. సత్థా అధివాసేసి. ఉపాసకో సత్థు అధివాసనం విదిత్వా గేహం గన్త్వా మహాదానం సజ్జేత్వా పునదివసే సత్థు కాలం ఆరోచాపేసి. సత్థా పత్తచీవరమాదాయ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఉపాసకస్స ఘరం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో దక్ఖిణోదకావసానే యాగుఆదీని సమ్పటిచ్ఛన్తో భత్తవిస్సగ్గం అకాసి. ఉపాసకోపి సత్థు సన్తికే నిసీది.

తస్మిం అన్తరే మహానిసభత్థేరో పిణ్డాయ చరన్తో తమేవ వీథిం పటిపజ్జి. ఉపాసకో దిస్వా ఉట్ఠాయ గన్త్వా థేరం వన్దిత్వా ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి ఆహ. థేరో పత్తం అదాసి. ‘‘భన్తే, ఇధేవ పవిసథ, సత్థాపి గేహే నిసిన్నో’’తి. ‘‘న వట్టిస్సతి, ఉపాసకా’’తి. సో థేరస్స పత్తం గహేత్వా పిణ్డపాతస్స పూరేత్వా అదాసి. తతో థేరం అనుగన్త్వా నివత్తో సత్థు సన్తికే నిసీదిత్వా ఏవమాహ – ‘‘మహానిసభత్థేరో, భన్తే, ‘సత్థాపి గేహే నిసిన్నో’తి వుత్తేపి పవిసితుం న ఇచ్ఛి, అత్థి ను ఖో ఏతస్స తుమ్హాకం గుణేహి అతిరేకగుణో’’తి. బుద్ధానఞ్చ వణ్ణమచ్ఛేరం నామ నత్థి, తస్మా సత్థా ఏవమాహ – ‘‘ఉపాసక, మయం భిక్ఖం ఆగమయమానా గేహే నిసీదామ, సో పన భిక్ఖు న ఏవం నిసీదిత్వా భిక్ఖం ఉదిక్ఖతి, మయం గామన్తసేనాసనే వసామ, సో అరఞ్ఞస్మింయేవ వసతి, మయం ఛన్నే వసామ, సో అబ్భోకాసేయేవ వసతీ’’తి భగవా ‘‘అయఞ్చ అయఞ్చేతస్స గుణో’’తి మహాసముద్దం పూరయమానో వియ తస్స గుణం కథేసి.

ఉపాసకో పకతియాపి జలమానపదీపో తేలేన ఆసిత్తో వియ సుట్ఠుతరం పసన్నో హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘కిం మయ్హం అఞ్ఞాయ సమ్పత్తియా, అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సన్తికే ధుతవాదానం అగ్గభావత్థాయ పత్థనం కరిస్సామీ’’తి. సో పునపి సత్థారం నిమన్తేత్వా తేనేవ నియామేన సత్త దివసే మహాదానం దత్వా సత్తమే దివసే బుద్ధప్పముఖస్స మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స తిచీవరాని దత్వా సత్థు పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం మే, భన్తే, సత్త దివసే దానం దేన్తస్స మేత్తం కాయకమ్మం, మేత్తం వచీకమ్మం, మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం, ఇమినాహం న అఞ్ఞం దేవసమ్పత్తిం వా సక్కమారబ్రహ్మసమ్పత్తిం వా పత్థేమి, ఇదం పన మే కమ్మం అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సన్తికే మహానిసభత్థేరేన పత్తట్ఠానన్తరం పాపుణనత్థాయ తేరసధుతఙ్గధరానం అగ్గభావస్స అధికారో హోతూ’’తి. సత్థా ‘‘మహన్తం ఠానం ఇమినా పత్థితం, సమిజ్ఝిస్సతి ను ఖో, నో’’తి ఓలోకేన్తో సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ఆహ – ‘‘మనాపం తే ఠానం పత్థితం, అనాగతే సతసహస్సకప్పావసానే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స త్వం తతియసావకో మహాకస్సపత్థేరో నామ భవిస్ససీ’’తి బ్యాకాసి. తం సుత్వా ఉపాసకో ‘‘బుద్ధానం ద్వే కథా నామ నత్థీ’’తి పునదివసే పత్తబ్బం వియ తం సమ్పత్తిం అమఞ్ఞిత్థ. సో యావతాయుకం దానం దత్వా, సీలం సమాదాయ రక్ఖిత్వా, నానప్పకారం కల్యాణకమ్మం కత్వా, కాలం కత్వా, సగ్గే నిబ్బత్తి.

తతో పట్ఠాయ దేవమనుస్సేసు సమ్పత్తిం అనుభవన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సిసమ్మాసమ్బుద్ధే బన్ధుమతీనగరం ఉపనిస్సాయ ఖేమే మిగదాయే విహరన్తే దేవలోకా చవిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం పరిజిణ్ణబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. తస్మిఞ్చ కాలే విపస్సీ భగవా సత్తమే సత్తమే సంవచ్ఛరే ధమ్మం కథేసి, మహన్తం కోలాహలం హోతి. సకలజమ్బుదీపే దేవతా ‘‘సత్థా ధమ్మం కథేస్సతీ’’తి ఆరోచేసుం. బ్రాహ్మణో తం సాసనం అస్సోసి. తస్స చ నివాసనసాటకో ఏకోయేవ హోతి, తథా బ్రాహ్మణియా. పారుపనం పన ద్విన్నమ్పి ఏకమేవ. సో సకలనగరే ‘‘ఏకసాటకబ్రాహ్మణో’’తి పఞ్ఞాయి. సో బ్రాహ్మణానం కేనచిదేవ కిచ్చేన సన్నిపాతే సతి బ్రాహ్మణిం గేహే ఠపేత్వా సయం తం వత్థం పారుపిత్వా గచ్ఛతి. బ్రాహ్మణీనం సన్నిపాతే సతి సయం గేహే అచ్ఛతి, బ్రాహ్మణీ తం వత్థం పారుపిత్వా గచ్ఛతి. తస్మిం పన దివసే బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘భోతి, కిం రత్తిం ధమ్మం సుణిస్ససి, దివా’’తి? ‘‘మయం మాతుగామజాతికా నామ రత్తిం సోతుం న సక్కోమ, దివా సోస్సామా’’తి బ్రాహ్మణం గేహే ఠపేత్వా తం వత్థం పారుపిత్వా ఉపాసికాహి సద్ధిం దివా గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తే నిసిన్నా ధమ్మం సుత్వా ఉపాసికాహియేవ సద్ధిం ఆగమాసి. అథ బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణిం గేహే ఠపేత్వా తం వత్థం పారుపిత్వా విహారం గతో.

తస్మిం సమయే సత్థా పరిసమజ్ఝే అలఙ్కతధమ్మాసనే నిసిన్నో చిత్తబీజనిం ఆదాయ ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ, సినేరుం మన్థం కత్వా సాగరం నిమ్మథేన్తో వియ, ధమ్మకథం కథేసి. బ్రాహ్మణస్స పరిసపరియన్తే నిసిన్నస్స ధమ్మం సుణన్తస్స పఠమయామస్మింయేవ సకలసరీరం పూరయమానా పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జి. సో పారుతవత్థం సఙ్ఘరిత్వా ‘‘దసబలస్స దస్సామీ’’తి చిన్తేసి. అథస్స ఆదీనవసహస్సం దస్సయమానం మచ్ఛేరం ఉప్పజ్జి. సో ‘‘బ్రాహ్మణియా మయ్హఞ్చ ఏకమేవ వత్థం, అఞ్ఞం కిఞ్చి పారుపనం నత్థి, అపారుపిత్వా చ నామ బహి విచరితుం న సక్కా’’తి సబ్బథాపి అదాతుకామో అహోసి, అథస్స నిక్ఖన్తే పఠమయామే మజ్ఝిమయామేపి తథేవ పీతి ఉప్పజ్జి. తథేవ చిన్తేత్వా తథేవ అదాతుకామో అహోసి. అథస్స మజ్ఝిమయామే నిక్ఖన్తే పచ్ఛిమయామేపి తథేవ పీతి ఉప్పజ్జి. తదా సో ‘‘యం వా హోతు తం వా పచ్ఛాపి జానిస్సామీ’’తి వత్థం సఙ్ఘరిత్వా సత్థు పాదమూలే ఠపేసి. తతో వామహత్థం ఆభుజిత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన తిక్ఖత్తుం అప్ఫోటేత్వా ‘‘జితం మే, జితం మే’’తి తయో వారే నది.

తస్మిఞ్చ సమయే బన్ధుమరాజా ధమ్మాసనస్స పచ్ఛతో అన్తోసాణియం నిసిన్నో ధమ్మం సుణాతి. రఞ్ఞో చ నామ ‘‘జితం మే’’తి సద్దో అమనాపో హోతి. సో పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, ఏతం పుచ్ఛ కిం వదసీ’’తి. సో తేన గన్త్వా పుచ్ఛితో ‘‘అవసేసా హత్థియానాదీని ఆరుయ్హ అసిచమ్మాదీని గహేత్వా పరసేనం జినన్తి, న తం అచ్ఛరియం. అహం పన పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తస్స కూటగోణస్స ముగ్గరేన సీసం భిన్దిత్వా తం పలాపేన్తో వియ మచ్ఛేరచిత్తం మద్దిత్వా పారుతవత్థం దసబలస్స అదాసిం, తం మే మచ్ఛరియం జిత’’న్తి ఆహ. సో పురిసో ఆగన్త్వా తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ఆహ – ‘‘అమ్హే, భణే, దసబలస్స అనురూపం న జానిమ్హ, బ్రాహ్మణో జానీ’’తి వత్థయుగం పేసేసి. తం దిస్వా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అయం మయ్హం తుణ్హీనిసిన్నస్స పఠమం కిఞ్చి అదత్వా సత్థు గుణే కథేన్తస్స అదాసి. సత్థు గుణే పటిచ్చ ఉప్పన్నేన పన మయ్హం కో అత్థో’’తి తమ్పి వత్థయుగం దసబలస్సేవ అదాసి. రాజాపి ‘‘కిం బ్రాహ్మణేన కత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తమ్పి తేన వత్థయుగం తథాగతస్సేవ దిన్న’’న్తి సుత్వా అఞ్ఞానిపి ద్వే వత్థయుగాని పేసేసి, సో తానిపి అదాసి. రాజా అఞ్ఞానిపి చత్తారీతి ఏవం యావ ద్వత్తింసవత్థయుగాని పేసేసి. అథ బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదం వడ్ఢేత్వా వడ్ఢేత్వా గహణం వియ హోతీ’’తి అత్తనో అత్థాయ ఏకం, బ్రాహ్మణియా ఏకన్తి ద్వే వత్థయుగాని గహేత్వా తింసయుగాని తథాగతస్సేవ అదాసి. తతో పట్ఠాయ చ సో సత్థు విస్సాసికో జాతో.

అథ నం రాజా ఏకదివసం సీతసమయే సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తం దిస్వా సతసహస్సగ్ఘనకం అత్తనా పారుతరత్తకమ్బలం దత్వా ఆహ – ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఇమం పారుపిత్వా ధమ్మం సుణాహీ’’తి. సో ‘‘కిం మే ఇమినా కమ్బలేన ఇమస్మిం పూతికాయే ఉపనీతేనా’’తి చిన్తేత్వా అన్తోగన్ధకుటియం తథాగతస్స మఞ్చస్స ఉపరి వితానం కత్వా అగమాసి. అథేకదివసం రాజా పాతోవ విహారం గన్త్వా అన్తోగన్ధకుటియం సత్థు సన్తికే నిసీది. తస్మిఞ్చ సమయే ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో కమ్బలే పటిహఞ్ఞన్తి, కమ్బలో అతివియ విరోచతి. రాజా ఉల్లోకేన్తో సఞ్జానిత్వా ఆహ – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, ఏస కమ్బలో, అమ్హేహి ఏకసాటకబ్రాహ్మణస్స దిన్నో’’తి. ‘‘తుమ్హేహి, మహారాజ, బ్రాహ్మణో పూజితో, బ్రాహ్మణేన మయం పూజితా’’తి. రాజా ‘‘బ్రాహ్మణో యుత్తం అఞ్ఞాసి, న మయ’’న్తి పసీదిత్వా యం మనుస్సానం ఉపకారభూతం, తం సబ్బం అట్ఠట్ఠకం కత్వా సబ్బట్ఠకం నామ దానం దత్వా పురోహితట్ఠానే ఠపేసి. సోపి ‘‘అట్ఠట్ఠకం నాల చతుసట్ఠి హోతీ’’తి చతుసట్ఠి సలాకభత్తాని ఉపనిబన్ధాపేత్వా యావజీవం దానం దత్వా సీలం రక్ఖిత్వా తతో చుతో సగ్గే నిబ్బత్తి.

పున తతో చుతో ఇమస్మిం కప్పే కోణాగమనస్స చ భగవతో కస్సపదసబలస్స చాతి ద్విన్నం బుద్ధానం అన్తరే బారాణసియం కుటుమ్బియఘరే నిబ్బత్తో. సో వుద్ధిమన్వాయ ఘరావాసం వసన్తో ఏకదివసం అరఞ్ఞే జఙ్ఘవిహారం చరతి. తస్మిఞ్చ సమయే పచ్చేకబుద్ధో నదీతీరే చీవరకమ్మం కరోన్తో అనువాతే అప్పహోన్తే సఙ్ఘరిత్వా ఠపేతుం ఆరద్ధో. సో దిస్వా ‘‘కస్మా, భన్తే, సఙ్ఘరిత్వా ఠపేథా’’తి ఆహ. ‘‘అనువాతో నప్పహోతీ’’తి. ‘‘ఇమినా, భన్తే, కరోథా’’తి ఉత్తరసాటకం దత్వా ‘‘నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మే కేనచి పరిహాని మా హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి.

ఘరేపిస్స భగినియా సద్ధిం భరియాయ కలహం కరోన్తియా పచ్చేకబుద్ధో పిణ్డాయ పావిసి. అథస్స భగినీ పచ్చేకబుద్ధస్స పిణ్డపాతం దత్వా తస్స భరియం సన్ధాయ ‘‘ఏవరూపం బాలం యోజనసతేన పరివజ్జేయ్య’’న్తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సా గేహఙ్గణే ఠితా సుత్వా ‘‘ఇమాయ దిన్నభత్తం మా ఏస భుఞ్జతూ’’తి పత్తం గహేత్వా పిణ్డపాతం ఛడ్డేత్వా కలలస్స పూరేత్వా అదాసి. ఇతరా దిస్వా ‘‘బాలే, త్వం మం తావ అక్కోస వా పహర వా, ఏవరూపస్స పన ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమిస్స పత్తతో భత్తం ఛడ్డేత్వా కలలం దాతుం న యుత్త’’న్తి ఆహ. అథస్స భరియాయ పటిసఙ్ఖానం ఉప్పజ్జి. సా ‘‘తిట్ఠథ, భన్తే’’తి కలలం ఛడ్డేత్వా పత్తం ధోవిత్వా గన్ధచుణ్ణేన. ఉబ్బట్టేత్వా పణీతభత్తస్స చతుమధురస్స చ పూరేత్వా ఉపరి ఆసిత్తేన పదుమగబ్భవణ్ణేన సప్పినా విజ్జోతమానం పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే ఠపేత్వా ‘‘యథా అయం పిణ్డపాతో ఓభాసజాతో, ఏవం ఓభాసజాతం మే సరీరం హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. పచ్చేకబుద్ధో అనుమోదిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది.

తేపి జాయమ్పతికా యావతాయుకం కుసలం కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా పున తతో చవిత్వా ఉపాసకో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం అసీతికోటివిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఇతరాపి తాదిసస్సేవ సేట్ఠినో ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స వుద్ధిప్పత్తస్స తమేవ సేట్ఠిధీతరం ఆనయింసు. తస్సా పుబ్బే అనిట్ఠవిపాకస్స పాపకమ్మస్స ఆనుభావేన పతికులం పవిట్ఠమత్తాయ ఉమ్మారబ్భన్తరే సకలసరీరం ఉగ్ఘాటితవచ్చకుటి వియ దుగ్గన్ధం జాతం. సేట్ఠికుమారో ‘‘కస్సాయం గన్ధో’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘సేట్ఠికఞ్ఞాయా’’తి సుత్వా, ‘‘నీహరథ, నీహరథా’’తి ఆభతనియామేనేవ కులఘరం పేసేసి. సా ఏతేనేవ నీహారేన సత్తసు ఠానేసు పటినివత్తితా.

తేన చ సమయేన కస్సపదసబలో పరినిబ్బాయి. తస్స ఘనకోట్టిమాహి సతసహస్సగ్ఘనికాహి రత్తసువణ్ణిట్ఠకాహి యోజనుబ్బేధం చేతియం ఆరభింసు. తస్మిం చేతియే కరీయమానే సా సేట్ఠిధీతా చిన్తేసి – ‘‘అహం సత్తసు ఠానేసు పటినివత్తితా, కిం మే జీవితేనా’’తి అత్తనో ఆభరణభణ్డం భఞ్జాపేత్వా సువణ్ణిట్ఠకం కారేసి రతనాయతం విదత్థివిత్థిన్నం చతురఙ్గులుబ్బేధం. తతో హరితాలమనోసిలాపిణ్డం గహేత్వా అట్ఠ ఉప్పలహత్థకే ఆదాయ చేతియకరణట్ఠానం గతా. తస్మిఞ్చ ఖణే ఏకా ఇట్ఠకాపన్తి పరిక్ఖిపిత్వా ఆగచ్ఛమానా ఘటనిట్ఠకాయ ఊనా హోతి, సేట్ఠిధీతా వడ్ఢకిం ఆహ – ‘‘ఇమం ఇట్ఠకం ఏత్థ ఠపేథా’’తి. ‘‘అమ్మ, భద్దకే కాలే ఆగతాసి, సయమేవ ఠపేహీ’’తి. సా ఆరుయ్హ తేలేన హరితాలమనోసిలాపిణ్డం యోజేత్వా తేన బన్ధనేన ఇట్ఠకం పతిట్ఠపేత్వా ఉపరి అట్ఠహి ఉప్పలహత్థకేహి పూజం కత్వా వన్దిత్వా ‘‘నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మే కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతు, ముఖతో ఉప్పలగన్ధో’’తి పత్థనం కత్వా చేతియం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా అగమాసి.

అథ తస్మింయేవ ఖణే యస్స సేట్ఠిపుత్తస్స పఠమం గేహం నీతా, తస్స తం ఆరబ్భ సతి ఉదపాది. నగరేపి నక్ఖత్తం సఙ్ఘుట్ఠం హోతి. సో ఉపట్ఠాకే ఆహ – ‘‘తదా ఇధ ఆనీతా సేట్ఠిధీతా అత్థి, కహం సా’’తి? ‘‘కులగేహే సామీ’’తి. ‘‘ఆనేథ నం, నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి. తే గన్త్వా తం వన్దిత్వా ఠితా ‘‘కిం, తాతా, ఆగతత్థా’’తి తాయ పుట్ఠా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖింసు. ‘‘తాతా, మయా ఆభరణభణ్డేన చేతియం పూజితం, ఆభరణం మే నత్థీ’’తి. తే గన్త్వా సేట్ఠిపుత్తస్స ఆరోచేసుం. ఆనేథ నం, పిళన్ధనం లభిస్సతీతి. తే ఆనయింసు. తస్సా సహ ఘరపవేసనేన సకలగేహం చన్దనగన్ధో చేవ నీలుప్పలగన్ధో చ వాయి. సేట్ఠిపుత్తో తం పుచ్ఛి – ‘‘పఠమం తవ సరీరతో దుగ్గన్ధో వాయి, ఇదాని పన తే సరీరతో చన్దనగన్ధో, ముఖతో ఉప్పలగన్ధో వాయతి. కిం ఏత’’న్తి? సా ఆదితో పట్ఠాయ అత్తనా కతకమ్మం ఆరోచేసి. సేట్ఠిపుత్తో ‘‘నియ్యానికం వత బుద్ధసాసన’’న్తి పసీదిత్వా యోజనికం సువణ్ణచేతియం కమ్బలకఞ్చుకేన పరిక్ఖిపిత్వా తత్థ తత్థ రథచక్కప్పమాణేహి సువణ్ణపదుమేహి అలఙ్కరి. తేసం ద్వాదసహత్థా ఓలమ్బకా హోన్తి.

సో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో బారాణసితో యోజనమత్తే ఠానే అఞ్ఞతరస్మిం అమచ్చకులే నిబ్బత్తి, సేట్ఠికఞ్ఞాపి దేవలోకతో చవిత్వా రాజకులే జేట్ఠధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తేసు వయప్పత్తేసు కుమారస్స వసనగామే నక్ఖత్తం సఙ్ఘుట్ఠం. సో మాతరం ఆహ – ‘‘సాటకం మే, అమ్మ, దేహి, నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి. సా ధోతవత్థం నీహరిత్వా అదాసి. ‘‘అమ్మ, థూలం ఇద’’న్తి ఆహ. సా అఞ్ఞం నీహరిత్వా అదాసి, తమ్పి పటిక్ఖిపి. అథ నం మాతా ఆహ – ‘‘తాత, యాదిసే గేహే మయం జాతా, నత్థి నో ఇతో సుఖుమతరస్స పటిలాభాయ పుఞ్ఞ’’న్తి. ‘‘తేన హి లభనట్ఠానం గచ్ఛామి అమ్మా’’తి. ‘‘పుత్త, అహం అజ్జేవ తుయ్హం బారాణసినగరే రజ్జపటిలాభమ్పి ఇచ్ఛామీ’’తి. సో మాతరం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘గచ్ఛామి, అమ్మా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, తాతా’’తి. ఏవం కిరస్సా చిత్తం అహోసి – ‘‘కహం గమిస్సతి? ఇధ వా ఏత్థ వా గేహే నిసీదిస్సతీ’’తి. సో పన పుఞ్ఞనియామేన నిక్ఖమిత్వా బారాణసిం గన్త్వా ఉయ్యానే మఙ్గలసిలాపట్టే ససీసం పారుపిత్వా నిపజ్జి. సో చ బారాణసిరఞ్ఞో కాలఙ్కతస్స సత్తమో దివసో హోతి.

అమచ్చా రఞ్ఞో సరీరకిచ్చం కత్వా రాజఙ్గణే నిసీదిత్వా మన్తయింసు – ‘‘రఞ్ఞో ఏకా ధీతావ అత్థి, పుత్తో నత్థి, అరాజకం రజ్జం నస్సతి, కో రాజా హోతీ’’తి? ‘‘త్వం హోహి, త్వం హోహీ’’తి ఆహంసు. పురోహితో ఆహ – ‘‘బహుం ఓలోకేతుం న వట్టతి, ఫుస్సరథం విస్సజ్జేమా’’తి. తే కుముదవణ్ణే చత్తారో సిన్ధవే యోజేత్వా పఞ్చవిధం రాజకకుధభణ్డం సేతచ్ఛత్తఞ్చ రథస్మింయేవ ఠపేత్వా రథం విస్సజ్జేత్వా పచ్ఛతో తూరియాని పగ్గణ్హాపేసుం. రథో పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా ఉయ్యానాభిముఖో అహోసి. ‘‘పరిచయేన ఉయ్యానాభిముఖో గచ్ఛతి, నివత్తేమా’’తి కేచి ఆహంసు. పురోహితో ‘‘మా నివత్తయిత్థా’’తి ఆహ. రథో కుమారం పదక్ఖిణం కత్వా ఆరోహనసజ్జో హుత్వా అట్ఠాసి, పురోహితో పారుపనకణ్ణం అపనేత్వా పాదతలాని ఓలోకేన్తో, ‘‘తిట్ఠతు అయం దీపో, ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఏస రజ్జం కారేతుం యుత్తో’’తి వత్వా ‘‘పునపి తూరియాని పగ్గణ్హథ, పునపి పగ్గణ్హథా’’తి తిక్ఖత్తుం తూరియాని పగ్గణ్హాపేసి.

అథ కుమారో ముఖం వివరిత్వా ఓలోకేత్వా, ‘‘కేన కమ్మేన ఆగతత్థా’’తి ఆహ. ‘‘దేవ, తుమ్హాకం రజ్జం పాపుణాతీ’’తి. ‘‘రాజా కహ’’న్తి? ‘‘దేవత్తం గతో, సామీ’’తి. ‘‘కతి దివసా అతిక్కన్తా’’తి? ‘‘అజ్జ సత్తమో దివసో’’తి. ‘‘పుత్తో వా ధీతా వా నత్థీ’’తి? ‘‘ధీతా అత్థి దేవ, పుత్తో నత్థీ’’తి. ‘‘కరిస్సామి రజ్జ’’న్తి. తే తావదేవ అభిసేకమణ్డపం కారేత్వా రాజధీతరం సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా, ఉయ్యానం ఆనేత్వా కుమారస్స అభిసేకం అకంసు. అథస్స కతాభిసేకస్స సతసహస్సగ్ఘనకం వత్థం ఉపహరింసు. సో ‘‘కిమిదం, తాతా’’తి ఆహ. ‘‘నివాసనవత్థం దేవా’’తి. ‘‘నను, తాతా, థూల’’న్తి? ‘‘మనుస్సానం పరిభోగవత్థేసు ఇతో సుఖుమతరం నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘తుమ్హాకం రాజా ఏవరూపం నివాసేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘న మఞ్ఞే పుఞ్ఞవా తుమ్హాకం రాజా, సువణ్ణభిఙ్గారం ఆహరథ, లభిస్సామ వత్థ’’న్తి. సువణ్ణభిఙ్గారం ఆహరింసు. సో ఉట్ఠాయ హత్థే ధోవిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా హత్థేన ఉదకం ఆదాయ పురత్థిమదిసాయం అబ్భుక్కిరి. తావదేవ ఘనపథవిం భిన్దిత్వా అట్ఠ కప్పరుక్ఖా ఉట్ఠహింసు. పున ఉదకం గహేత్వా దక్ఖిణాయం పచ్ఛిమాయం ఉత్తరాయన్తి ఏవం చతూసు దిసాసు అబ్భుక్కిరి. సబ్బదిసాసు అట్ఠట్ఠకం కత్వా ద్వత్తింస కప్పరుక్ఖా ఉట్ఠహింసు. సో ఏకం దిబ్బదుస్సం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ‘‘నన్దరఞ్ఞో విజితే సుత్తకన్తికా ఇత్థియో మా సుత్తం కన్తింసూతి ఏవం భేరిం చరాపేథా’’తి వత్వా ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా అలఙ్కతపటియత్తో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం పవిసిత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ మహాసమ్పత్తిం అనుభవి.

ఏవం కాలే గచ్ఛన్తే ఏకదివసం దేవీ రఞ్ఞో మహాసమ్పత్తిం దిస్వా, ‘‘అహో తపస్సీ’’తి కారుఞ్ఞాకారం దస్సేతి. ‘‘కిమిదం, దేవీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘అతిమహతీ తే, దేవ, సమ్పత్తి. అతీతే బుద్ధానం సద్దహిత్వా కల్యాణం అకత్థ, ఇదాని అనాగతస్స పచ్చయం కుసలం న కరోథా’’తి ఆహ. ‘‘కస్స దస్సామ, సీలవన్తో నత్థీ’’తి? ‘‘అసుఞ్ఞో, దేవ, జమ్బుదీపో అరహన్తేహి, తుమ్హే దానమేవ సజ్జేథ, అహం అరహన్తే లచ్ఛామీ’’తి ఆహ. రాజా పునదివసే పాచీనద్వారే దానం సజ్జాపేసి. దేవీ పాతోవ ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ ఉపరిపాసాదే పురత్థాభిముఖా ఉరేన నిపజ్జిత్వా ‘‘సచే ఏతిస్సం దిసాయం అరహన్తో అత్థి, స్వేవ ఆగన్త్వా అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హన్తూ’’తి ఆహ. తస్సం దిసాయం అరహన్తో నాహేసుం, తం సక్కారం కపణయాచకానం అదంసు. పునదివసే దక్ఖిణద్వారే దానం సజ్జేత్వా తథేవ అకాసి, పునదివసే పచ్ఛిమద్వారే. ఉత్తరద్వారే సజ్జితదివసే పన దేవియా తథేవ నిమన్తేన్తియా హిమవన్తే వసన్తానం పదుమవతియా పుత్తానం పఞ్చసతానం పచ్చేకబుద్ధానం జేట్ఠకో మహాపదుమపచ్చేకబుద్ధో భాతికే ఆమన్తేసి, ‘‘మారిసా, నన్దరాజా, తుమ్హే నిమన్తేతి, అధివాసేథ తస్సా’’తి. తే అధివాసేత్వా పునదివసే అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా, ఆకాసేన ఆగన్త్వా ఉత్తరద్వారే ఓతరింసు. మనుస్సా దిస్వా గన్త్వా ‘‘పఞ్చసతా, దేవ, పచ్చేకబుద్ధా ఆగతా’’తి రఞ్జో ఆరోచేసుం. రాజా సద్ధిం దేవియా గన్త్వా, వన్దిత్వా, పత్తం గహేత్వా పచ్చేకబుద్ధే పాసాదం ఆరోపేత్వా, తత్ర నేసం దానం దత్వా, భత్తకిచ్చావసానే రాజా సఙ్ఘత్థేరస్స, దేవీ, సఙ్ఘనవకస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘అయ్యా పచ్చయేహి న కిలమిస్సన్తి, మయం పుఞ్ఞేన న హాయిస్సామ. అమ్హాకం యావజీవం ఇధ నివాసాయ పటిఞ్ఞం దేథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా ఉయ్యానే పఞ్చపణ్ణసాలాసతాని పఞ్చచఙ్కమనసతానీతి సబ్బాకారేన నివాసనట్ఠానాని సమ్పాదేత్వా తత్థ వసాపేసుం.

ఏవం కాలే గచ్ఛన్తే రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుపితో. సో ‘‘అహం పచ్చన్తం వూపసమేతుం గచ్ఛామి, త్వం పచ్చేకబుద్ధేసు మా పమజ్జీ’’తి దేవిం ఓవదిత్వా గతో. తస్మిం అనాగతేయేవ పచ్చేకబుద్ధానం ఆయుసఙ్ఖారా ఖీణా. మహాపదుమపచ్చేకబుద్ధో తియామరత్తిం ఝానకీళం కీళిత్వా అరుణుగ్గమనే ఆలమ్బనఫలకం ఆలమ్బిత్వా ఠితకోవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. ఏతేనుపాయేన సేసాపీతి సబ్బేవ పరినిబ్బుతా. పునదివసే దేవీ పచ్చేకబుద్ధానం నిసీదనట్ఠానం హరితూపలిత్తం కారేత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా, ధూపం దత్వా తేసం ఆగమనం ఓలోకయన్తీ నిసిన్నా ఆగమనం అపస్సన్తీ పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, తాత, జానాహి, కిం అయ్యానం కిఞ్చి అఫాసుక’’న్తి? సో గన్త్వా మహాపదుమస్స పణ్ణసాలాయ ద్వారం వివరిత్వా తత్థ అపస్సన్తో చఙ్కమనం గన్త్వా ఆలమ్బనఫలకం నిస్సాయ ఠితం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘కాలో, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘పరినిబ్బుతసరీరం కిం కథేస్సతి? సో నిద్దాయతి మఞ్ఞే’’తి గన్త్వా పిట్ఠిపాదే హత్థేన పరామసిత్వా పాదానం సీతలతాయ చేవ థద్ధతాయ చ పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా, దుతియస్స సన్తికం అగమాసి. ఏవం తతియస్సాతి సబ్బేసం పరినిబ్బుతభావం ఞత్వా రాజకులం గతో. ‘‘కహం, తాత, పచ్చేకబుద్ధా’’తి పుట్ఠో ‘‘పరినిబ్బుతా, దేవీ’’తి ఆహ. దేవీ కన్దన్తీ రోదన్తీ నిక్ఖమిత్వా నాగరేహి సద్ధిం తత్థ గన్త్వా సాధుకీళితం కారేత్వా పచ్చేకబుద్ధానం సరీరకిచ్చం కారేత్వా ధాతుయో గహేత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేసి.

రాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగతో పచ్చుగ్గమనం ఆగతం దేవిం పుచ్ఛి – ‘‘కిం, భద్దే, పచ్చేకబుద్ధేసు నప్పమజ్జి, నిరోగా అయ్యా’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతా దేవా’’తి. రాజా చిన్తేతి ‘‘ఏవరూపానమ్పి పణ్డితానం మరణం ఉప్పజ్జతి, అమ్హాకం కుతో మోక్ఖో’’తి. సో నగరం అగన్త్వా, ఉయ్యానమేవ పవిసిత్వా జేట్ఠపుత్తం పక్కోసాపేత్వా, తస్స రజ్జం నియ్యాతేత్వా, సయం సమణపబ్బజ్జం పబ్బజి. దేవీపి ‘‘ఇమస్మిం పబ్బజితే అహం కిం కరిస్సామీ’’తి తత్థేవ ఉయ్యానే పబ్బజిత్వా ద్వేపి ఝానం భావేత్వా తతో చుతా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తింసు.

తేసు తత్థేవ వసన్తేసు అమ్హాకం సత్థా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేన రాజగహం పావిసి. సత్థరి తత్థ పటివసన్తే అయం పిప్పలిమాణవో మగధరట్ఠే మహాతిత్థబ్రాహ్మణగామే కపిలబ్రాహ్మణస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో. అయం భద్దా కాపిలానీ మద్దరట్ఠే సాగలనగరే కోసియగోత్తబ్రాహ్మణస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తా. తేసం అనుక్కమేన వడ్ఢమానానం పిప్పలిమాణవస్స వీసతిమే, భద్దాయ సోళసమే వస్సే సమ్పత్తే మాతాపితరో పుత్తం ఓలోకేత్వా ‘‘తాత, త్వం వయప్పత్తో, కులవంసో నామ పతిట్ఠపేతబ్బో’’తి అతివియ నిప్పీళయింసు. మాణవో ఆహ ‘‘మయ్హం సోతపథే ఏవరూపం కథం మా కథేథ. అహం యావ తుమ్హే ధరథ, తావ పటిజగ్గిస్సామి, తుమ్హాకం అచ్చయేన నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. తే కతిపాహం అతిక్కమిత్వా పున కథయింసు. సోపి తథేవ పటిక్ఖిపి. తతో పట్ఠాయ నిరన్తరం కథేతియేవ.

మాణవో ‘‘మమ మాతరం సఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి రత్తసువణ్ణస్స నిక్ఖసహస్సం దత్వా సబ్బకామేహి సన్తప్పేత్వా సువణ్ణకారేహి ఏకం ఇత్థిరూపం కారాపేత్వా తస్స మజ్జనఘట్టనాదికమ్మపరియోసానే తం రత్తవత్థం నివాసాపేత్వా వణ్ణసమ్పన్నేహి పుప్ఫేహి చేవ నానాఅలఙ్కారేహి చ అలఙ్కారాపేత్వా మాతరం పక్కోసాపేత్వా ఆహ ‘‘అమ్మ, ఏవరూపం ఆరమ్మణం లభన్తో గేహే వసిస్సామి అలభన్తో న వసిస్సామీ’’తి. పణ్డితా బ్రాహ్మణీ చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం పుత్తో పుఞ్ఞవా దిన్నదానో కతాభినీహారో, పుఞ్ఞం కరోన్తో న ఏకకోవ అకాసి, అద్ధా ఏతేన సహకతపుఞ్ఞా సువణ్ణరూపపటిభాగావ భవిస్సతీ’’తి అట్ఠ బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా సబ్బకామేహి సన్తప్పేత్వా సువణ్ణరూపకం రథం ఆరోపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, యత్థ అమ్హాకం జాతిగోత్తభోగేహి సమానే కులే ఏవరూపం దారికం పస్సథ, ఇమమేవ సువణ్ణరూపకం పణ్ణాకారం కత్వా ఏథా’’తి ఉయ్యోజేసి.

తే ‘‘అమ్హాకం నామ ఏతం కమ్మ’’న్తి నిక్ఖమిత్వా ‘‘కత్థ గమిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మద్దరట్ఠం నామ ఇత్థాకరో, మద్దరట్ఠం గమిస్సామా’’తి మద్దరట్ఠే సాగలనగరం అగమంసు. తత్థ తం సువణ్ణరూపకం న్హానతిత్థే ఠపేత్వా ఏకమన్తే నిసీదింసు. అథ భద్దాయ ధాతీ భద్దం న్హాపేత్వా, అలఙ్కరిత్వా, సిరిగబ్భే నిసీదాపేత్వా సయం న్హాయితుం ఉదకతిత్థం గతా తత్థ తం సువణ్ణరూపకం దిస్వా ‘‘కిస్సాయం అవినీతా ఇధాగన్త్వా ఠితా’’తి పిట్ఠిపస్సే పహరిత్వా ‘‘సువణ్ణరూపక’’న్తి ఞత్వా ‘‘అయ్యధీతా మే’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేసిం, ‘‘అయం పన మే అయ్యధీతాయ నివాసనపటిగ్గాహికాయాపి అసదిసా’’తి ఆహ. అథ నం తే మనుస్సా పరివారేత్వా ‘‘ఏవరూపా తే సామిధీతా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘కిం ఏసా, ఇమాయ సువణ్ణపటిమాయ సతగుణేన సహస్సగుణేన మయ్హం అయ్యధీతా అభిరూపతరా, ద్వాదసహత్థే గబ్భే నిసిన్నాయ పదీపకిచ్చం నత్థి, సరీరోభాసేనేవ తమం విధమతీ’’తి. ‘‘తేన హి ఆగచ్ఛా’’తి తం ఖుజ్జం గహేత్వా సువణ్ణరూపకం రథే ఆరోపేత్వా కోసియగోత్తస్స బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారే ఠత్వా ఆగమనం నివేదయింసు.

బ్రాహ్మణో పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మగధరట్ఠే మహాతిత్థగామే కపిలబ్రాహ్మణస్స ఘరతో’’తి. ‘‘కిం కారణా ఆగతా’’తి? ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి. ‘‘కల్యాణం, తాతా, సమజాతిగోత్తవిభవో అమ్హాకం బ్రాహ్మణో, దస్సామి దారిక’’న్తి పణ్ణాకారం గణ్హి. తే కపిలబ్రాహ్మణస్స సాసనం పహిణింసు ‘‘లద్ధా దారికా, కత్తబ్బం కరోథా’’తి. తం సాసనం సుత్వా పిప్పలిమాణవస్స ఆరోచయింసు ‘‘లద్ధా కిర దారికా’’తి. మాణవో ‘‘అహం ‘న లభిస్సన్తీ’తి చిన్తేసిం, ఇమే ‘లద్ధా’తి వదన్తి, అనత్థికో హుత్వా పణ్ణం పేసేస్సామీ’’తి రహోగతో పణ్ణం లిఖి ‘‘భద్దా, అత్తనో జాతిగోత్తభోగానురూపం ఘరావాసం లభతు, అహం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సామి, మా పచ్ఛా విప్పటిసారినీ అహోసీ’’తి. భద్దాపి ‘‘అసుకస్స కిర మం దాతుకామో’’తి సుత్వా ‘‘పణ్ణం పేసేస్సామీ’’తి రహోగతా పణ్ణం లిఖి ‘‘అయ్యపుత్తో అత్తనో జాతిగోత్తభోగానురూపం ఘరావాసం లభతు, అహం పబ్బజిస్సామి, మా పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసీ’’తి. ద్వేపి పణ్ణాని అన్తరామగ్గే సమాగచ్ఛింసు. ‘‘ఇదం కస్స పణ్ణ’’న్తి? ‘‘పిప్పలిమాణవేన భద్దాయ పహిత’’న్తి. ‘‘ఇదం కస్సా’’తి? ‘‘భద్దాయ పిప్పలిమాణవస్స పహిత’’న్తి చ వుత్తే తే ద్వేపి వాచేత్వా ‘‘పస్సథ దారకానం కమ్మ’’న్తి ఫాలేత్వా అరఞ్ఞే ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞం తంసమానం పణ్ణం లిఖిత్వా ఇతో ఏత్తో చ పేసేసుం. ఇతి కుమారస్స కుమారికాయ చ సదిసం పణ్ణం లోకస్సాదరహితమేవాతి అనిచ్ఛమానానంయేవ ద్విన్నం సమాగమో అహోసి.

తం దివసంయేవ పిప్పలిమాణవో ఏకం పుప్ఫదామం గన్థాపేసి భద్దాపి. తాని సయనమజ్ఝే ఠపేసుం భుత్తసాయమాసా ఉభోపి ‘‘సయనం ఆరుహిస్సామా’’తి మాణవో దక్ఖిణపస్సేన సయనం ఆరుహి. భద్దా వామపస్సేన అభిరుహిత్వా ఆహ – ‘‘యస్స పస్సే పుప్ఫాని మిలాయన్తి, తస్స రాగచిత్తం ఉప్పన్నన్తి విజానిస్సామ, ఇమం పుప్ఫదామం న అల్లియితబ్బ’’న్తి. తే పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సరీరసమ్ఫస్సభయేన తియామరత్తిం నిద్దం అనోక్కమన్తావ వీతినామేన్తి, దివా పన హసితమత్తమ్పి నాహోసి. తే లోకామిసేన అసంసట్ఠా యావ మాతాపితరో ధరన్తి, తావ కుటుమ్బం అవిచారేత్వా తేసు కాలఙ్కతేసు విచారయింసు. మహతీ మాణవస్స సమ్పత్తి – ఏకదివసం సరీరం ఉబ్బట్టేత్వా ఛడ్డేతబ్బం సువణ్ణచుణ్ణం ఏవ మగధనాళియా ద్వాదసనాళిమత్తం లద్ధుం వట్టతి. యన్తబద్ధాని సట్ఠిమహాతళాకాని, కమ్మన్తో ద్వాదసయోజనికో, అనురాధపురపమాణా చుద్దస గామా, చుద్దస హత్థానీకాని, చుద్దస అస్సానీకాని, చుద్దస రథానీకాని.

సో ఏకదివసం అలఙ్కతఅస్సం ఆరుయ్హ మహాజనపరివుతో కమ్మన్తం గన్త్వా ఖేత్తకోటియం ఠితో నఙ్గలేహి భిన్నట్ఠానతో కాకాదయో సకుణే గణ్డుప్పాదాదిపాణకే ఉద్ధరిత్వా ఖాదన్తే దిస్వా, ‘‘తాతా, ఇమే కిం ఖాదన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘గణ్డుప్పాదే, అయ్యా’’తి. ‘‘ఏతేహి కతం పాపం కస్స హోతీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం, అయ్యా’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే ఏతేహి కతం పాపం మయ్హం హోతి, కిం మే కరిస్సతి సత్తఅసీతికోటిధనం, కిం ద్వాదసయోజనో కమ్మన్తో, కిం యన్తబద్ధాని తళాకాని, కిం చుద్దస గామా, సబ్బమేతం భద్దాయ కాపిలానియా నియ్యాతేత్వా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిస్సామీ’’తి.

భద్దాపి కాపిలానీ తస్మిం ఖణే అన్తరవత్థుమ్హి తయో తిలకుమ్భే పత్థరాపేత్వా ధాతీహి పరివుతా నిసిన్నా కాకే తిలపాణకే ఖాదమానే దిస్వా, ‘‘అమ్మా, కిం ఇమే ఖాదన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పాణకే అయ్యే’’తి. ‘‘అకుసలం కస్స హోతీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం, అయ్యే’’తి. సా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం చతుహత్థవత్థం నాళికోదనమత్తఞ్చ లద్ధుం వట్టతి, యది పనేతం ఏత్తకేన జనేన కతం అకుసలం మయ్హం హోతి, భవసహస్సేనపి వట్టతో సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కా. అయ్యపుత్తే ఆగతమత్తేయేవ సబ్బం తస్స నియ్యాతేత్వా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిస్సామీ’’తి.

మాణవో ఆగన్త్వా, న్హత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ మహారహే పల్లఙ్కే నిసీది. అథస్స చక్కవత్తినో అనుచ్ఛవికం భోజనం సజ్జయింసు. ద్వేపి భుఞ్జిత్వా పరిజనే నిక్ఖన్తే రహోగతా ఫాసుకట్ఠానే నిసీదింసు. తతో మాణవో భద్దం ఆహ – ‘‘భద్దే, ఇమం ఘరం ఆగచ్ఛన్తీ త్వం కిత్తకం ధనం ఆహరసీ’’తి? ‘‘పఞ్చపణ్ణాస సకటసహస్సాని, అయ్యా’’తి. ‘‘తం సబ్బం, యా చ ఇమస్మిం ఘరే సత్తఅసీతికోటియో యన్తబద్ధసట్ఠితళాకాదిభేదా చ సమ్పత్తి అత్థి, తం సబ్బఞ్చ తుయ్హంయేవ నియ్యాదేమీ’’తి. ‘‘తుమ్హే పన కహం గచ్ఛథ, అయ్యా’’తి? ‘‘అహం పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘అయ్య, అహమ్పి తుమ్హాకంయేవ ఆగమనం ఓలోకయమానా నిసిన్నా. అహమ్పి పబ్బజిస్సామీ’’తి. తేసం ఆదిత్తపణ్ణకుటి వియ తయో భవా ఉపట్ఠహింసు. తే అన్తరాపణతో కసాయరసపీతాని వత్థాని మత్తికాపత్తే చ ఆహరాపేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం కేసే ఓరోపేత్వా ‘‘యే లోకే అరహన్తో, తే ఉద్దిస్స అమ్హాకం పబ్బజ్జా’’తి పబ్బజిత్వా, థవికాసు పత్తే పక్ఖిపిత్వా అంసే లగ్గేత్వా పాసాదతో ఓతరింసు. గేహే దాసేసు వా కమ్మకరేసు వా న కోచి సఞ్జాని.

అథ నే బ్రాహ్మణగామతో నిక్ఖమ్మ దాసగామద్వారేన గచ్ఛన్తే ఆకప్పకుత్తవసేన దాసగామవాసినో సఞ్జానింసు. తే రోదన్తా పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘కిం, అమ్హే, అనాథే కరోథ అయ్యా’’తి ఆహంసు. ‘‘మయం, ‘భణే, ఆదిత్తపణ్ణసాలా వియ తయో భవా’తి పబ్బజిమ్హా. సచే తుమ్హేసు ఏకేకం భుజిస్సం కరోమ, వస్ససతమ్పి నప్పహోతి. తుమ్హేవ తుమ్హాకం సీసం ధోవిత్వా భుజిస్సా హుత్వా జీవథా’’తి వత్వా తేసం రోదన్తానంయేవ పక్కమింసు.

థేరో పురతో గచ్ఛన్తో నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం, భద్దా కాపిలానీ, సకలజమ్బుదీపగ్ఘనికా ఇత్థీ మయ్హం పచ్ఛతో ఆగచ్ఛతి, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం కోచిదేవ ఏవం చిన్తేయ్య ‘ఇమే పబ్బజితాపి వినా భవితుం న సక్కోన్తి, అననుచ్ఛవికం కరోన్తీ’తి, కోచి పాపేన మనం పదూసేత్వా అపాయపూరకో భవేయ్య, ఇమం పహాయ మయ్హం గన్తుం వట్టతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. సో పురతో గచ్ఛన్తో ద్వేధాపథం దిస్వా తస్స మత్థకే అట్ఠాసి. భద్దాపి ఆగన్త్వా, వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం ఆహ – ‘‘భద్దే, తాదిసిం ఇత్థిం మమ పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘ఇమే పబ్బజితాపి వినా భవితుం న సక్కోన్తీ’తి చిన్తేత్వా అమ్హేసు పదుట్ఠచిత్తో మహాజనో అపాయపూరకో భవేయ్య. ఇమస్మిం ద్వేధాపథే త్వం ఏకం గణ్హ, అహమేకేన గమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఆమ, అయ్య, పబ్బజితానం మాతుగామో పలిబోధో, ‘పబ్బజిత్వాపి వినా న భవన్తీ’తి అమ్హాకం దోసం దస్సేస్సన్తి, తుమ్హే ఏకం మగ్గం గణ్హథ, వినా భవిస్సామా’’తి తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘సతసహస్సకప్పపరిమాణే అద్ధానే కతో మిత్తసన్థవో అజ్జ భిజ్జతీ’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హే దక్ఖిణజాతికా నామ, తుమ్హాకం దక్ఖిణమగ్గో వట్టతి, మయం మాతుగామా నామ వామజాతికా, అమ్హాకం వామమగ్గో వట్టతీ’’తి వన్దిత్వా మగ్గం పటిపన్నా. తేసం ద్వేధాభూతకాలే అయం మహాపథవీ ‘‘అహం చక్కవాళసినేరుపబ్బతే ధారేతుం సక్కోన్తీపి తుమ్హాకం గుణే ధారేతుం న సక్కోమీ’’తి వదన్తీ వియ విరవమానా కమ్పి, ఆకాసే అసనిసద్దో వియ పవత్తి, చక్కవాళసినేరుపబ్బతో ఉన్నది.

సమ్మాసమ్బుద్ధో వేళువనమహావిహారే గన్ధకుటియం నిసిన్నో పథవీకమ్పనసద్దం సుత్వా ‘‘కిస్స ను ఖో పథవీ కమ్పతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘పిప్పలిమాణవో చ భద్దా చ కాపిలానీ మం ఉద్దిస్స అప్పమేయ్యం సమ్పత్తిం పహాయ పబ్బజితా. తేసం వియోగట్ఠానే ఉభిన్నం గుణబలేన అయం పథవీకమ్పో జాతో. మయాపి ఏతేసం సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ అసీతిమహాథేరేసు కఞ్చిపి అనామన్తేత్వా తిగావుతం మగ్గం పచ్చుగ్గమనం కత్వా రాజగహస్స చ నాలన్దాయ చ అన్తరే బహుపుత్తకనిగ్రోధరుక్ఖమూలే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. నిసీదన్తో పన అఞ్ఞతరపంసుకూలికో వియ అనిసీదిత్వా బుద్ధవేసం గహేత్వా అసీతిహత్థఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తో నిసీది. ఇతి తస్మిం ఖణే పణ్ణచ్ఛత్తసకటచక్కకూటాగారాదిప్పమాణా బుద్ధరస్మియో ఇతో చితో చ విప్ఫరన్తియో విధావన్తియో చన్దసహస్ససూరియసహస్సఉగ్గమనకాలో వియ కురుమానా తం వనన్తం ఏకోభాసం అకంసు. ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసిరియా సముజ్జలతారాగణేన వియ గగనం, సుపుప్ఫితకమలకువలయేన వియ సలిలం, వనన్తం విరోచిత్థ. నిగ్రోధరుక్ఖస్స నామ ఖన్ధో సేతో హోతి, పత్తాని నీలాని, పక్కాని రత్తాని. తస్మిం పన దివసే సతసాఖో నిగ్రోధో సువణ్ణవణ్ణోవ అహోసి.

మహాకస్సపత్థేరో ‘‘అయం అమ్హాకం సత్థా భవిస్సతి, ఇమం అహం ఉద్దిస్స పబ్బజితో’’తి దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓణతోణతోవ గన్త్వా తీసు ఠానేసు వన్దిత్వా ‘‘సత్థా మే, భన్తే, భగవా, సావకోహమస్మి, సత్థా మే, భన్తే, భగవా సావకోహమస్మీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఆహ. అథ నం భగవా ఆహ ‘‘కస్సప, సచే త్వం ఇమం నిపచ్చకారం మహాపథవియా కరేయ్యాసి, సాపి ధారేతుం న సక్కుణేయ్య. తథాగతస్స ఏవం గుణమహన్తతం జానతా తయా కతో నిపచ్చకారో మయ్హం, లోమమ్పి చాలేతుం న సక్కోతి. నిసీద, కస్సప, దాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి. అథస్స భగవా తీహి ఓవాదేహి ఉపసమ్పదమదాసి. దత్వా బహుపుత్తకనిగ్రోధమూలతో నిక్ఖమిత్వా థేరం పచ్ఛాసమణం కత్వా మగ్గం పటిపజ్జి. సత్థు సరీరం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవిచిత్తం, మహాకస్సపస్స సరీరం సత్తమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం, సో కఞ్చనమహానావాయ పచ్ఛాబద్ధో వియ సత్థు పదానుపదికం అనుగచ్ఛి. సత్థా థోకం మగ్గం గన్త్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసజ్జాకారం దస్సేసి. థేరో ‘‘నిసీదితుకామో సత్థా’’తి ఞత్వా అత్తనో పారుపితపటపిలోతికసఙ్ఘాటిం చతుగ్గుణం కత్వా పఞ్ఞపేసి.

సత్థా తత్థ నిసీదిత్వా హత్థేన చీవరం పరిమజ్జన్తో ‘‘ముదుకా ఖో త్యాయం, కస్సప, పటపిలోతికసఙ్ఘాటీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఆహ. థేరో ‘‘సత్థా మమ సఙ్ఘాటియా ముదుభావం కథేతి, పారుపితుకామో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘పారుపతు, భన్తే, భగవా సఙ్ఘాటి’’న్తి ఆహ. ‘‘త్వం కిం పారుపిస్ససి, కస్సపా’’తి? ‘‘తుమ్హాకం నివాసనం లభన్తో పారుపిస్సామి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన త్వం, కస్సప, ఇమం పరిభోగజిణ్ణం పంసుకూలం ధారేతుం సక్ఖిస్ససి? మయా హి ఇమస్స పంసుకూలస్స గహితదివసే ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ కమ్పి, ఇమం బుద్ధానం పరిభోగజిణ్ణచీవరం నామ న సక్కా పరిత్తగుణేన ధారేతుం, పటిబలేనేవిదం పటిపత్తిపూరణసమత్థేన జాతిపంసుకూలికేన ధారేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా థేరేన సద్ధిం చీవరం పరివత్తేసి.

ఏవం పన చీవరపరివత్తనం కత్వా థేరస్స పారుతచీవరం భగవా పారుపి, సత్థు చీవరం థేరో. తస్మిం సమయే అచేతనాపి అయం మహాపథవీ ‘‘దుక్కరం, భన్తే, అకత్థ, అత్తనా పారుతచీవరం సావకస్స దిన్నపుబ్బో నామ నత్థి, అహం తుమ్హాకం గుణం ధారేతుం న సక్కోమీ’’తి వదన్తీ వియ ఉదకపరియన్తం కత్వా కమ్పి. థేరోపి ‘‘లద్ధం దాని మయా బుద్ధానం పరిభోగచీవరం, కిం మే ఇదాని ఉత్తరి కత్తబ్బం అత్థీ’’తి ఉన్నతిం అకత్వా బుద్ధానం సన్తికేయేవ తేరస ధుతగుణే సమాదాయ సత్తదివసమత్తం పుథుజ్జనో అహోసి, అట్ఠమే దివసే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౩౯౮-౪౨౦) –

‘‘పదుముత్తరస్స భగవతో, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

నిబ్బుతే లోకనాథమ్హి, పూజం కుబ్బన్తి సత్థునో.

‘‘ఉదగ్గచిత్తా జనతా, ఆమోదితపమోదితా;

తేసు సంవేగజాతేసు, పీతి సే ఉదపజ్జథ.

‘‘ఞాతిమిత్తే సమానేత్వా, ఇదం వచనమబ్రవిం;

పరినిబ్బుతో మహావీరో, హన్ద పూజం కరోమసే.

‘‘సాధూతి తే పటిస్సుత్వా, భియ్యో హాసం జనింసు మే;

బుద్ధస్మిం లోకనాథమ్హి, కాహామ పుఞ్ఞసఞ్చయం.

‘‘అగ్ఘియం సుకతం కత్వా, సతహత్థసముగ్గతం;

దియడ్ఢహత్థపత్థటం, విమానం నభముగ్గతం.

‘‘కత్వాన హమ్మియం తత్థ, తాలపన్తీహి చిత్తితం;

సకం చిత్తం పసాదేత్వా, చేతియం పూజయుత్తమం.

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధోవ జలితో, కింసుకో ఇవ ఫుల్లితో;

ఇన్దలట్ఠీవ ఆకాసే, ఓభాసేతి చతుద్దిసా.

‘‘తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, కత్వాన కుసలం బహుం;

పుబ్బకమ్మం సరిత్వాన, తిదసం ఉపపజ్జహం.

‘‘సహస్సయుత్తం హయవాహిం, దిబ్బయానమధిట్ఠితో;

ఉబ్బిద్ధం భవనం మయ్హం, సత్తభూమం సముగ్గతం.

‘‘కూటాగారసహస్సాని, సబ్బసోణ్ణమయా అహుం;

జలన్తి సకతేజేన, దిసా సబ్బా పభాసయం.

‘‘సన్తి అఞ్ఞేపి నియ్యూహా, లోహితఙ్గమయా తదా;

తేపి జోతన్తి ఆభాయ, సమన్తా చతురో దిసా.

‘‘పుఞ్ఞకమ్మాభినిబ్బత్తా, కూటాగారా సునిమ్మితా;

మణిమయాపి జోతన్తి, దిసా దస సమన్తతో.

‘‘తేసం ఉజ్జోతమానానం, ఓభాసో విపులో అహు;

సబ్బే దేవే అభిభోమి, పుఞ్ఞకమ్మస్సిదం ఫలం.

‘‘సట్ఠికప్పసహస్సమ్హి, ఉబ్బిద్ధో నామ ఖత్తియో;

చాతురన్తో విజితావీ, పథవిం ఆవసిం అహం.

‘‘తథేవ భద్దకే కప్పే, తింసక్ఖత్తుం అహోసహం;

సకకమ్మాభిరద్ధోమ్హి, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

‘‘సత్తరతనసమ్పన్నో, చతుదీపమ్హి ఇస్సరో;

తత్థాపి భవనం మయ్హం, ఇన్దలట్ఠీవ ఉగ్గతం.

‘‘ఆయామతో చతుబ్బీసం, విత్థారేన చ ద్వాదస;

రమ్మణం నామ నగరం, దళ్హపాకారతోరణం.

‘‘ఆయామతో పఞ్చసతం, విత్థారేన తదడ్ఢకం;

ఆకిణ్ణం జనకాయేహి, తిదసానం పురం వియ.

‘‘యథా సూచిఘరే సూచీ, పక్ఖిత్తా పణ్ణవీసతి;

అఞ్ఞమఞ్ఞం పఘట్టేన్తి, ఆకిణ్ణం హోతి లఙ్కతం.

‘‘ఏవమ్పి నగరం మయ్హం, హత్థిస్సరథసంకులం;

మనుస్సేహి సదాకిణ్ణం, రమ్మణం నగరుత్తమం.

‘‘తత్థ భుత్వా పివిత్వా చ, పున దేవత్తనం గతో;

భవే పచ్ఛిమకే మయ్హం, అహోసి కులసమ్పదా.

‘‘బ్రహ్మఞ్ఞకులసమ్భూతో, మహారతనసఞ్చయో;

అసీతికోటియో హిత్వా, హిరఞ్ఞస్సాపి పబ్బజిం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ నం సత్థా ‘‘కస్సపో, భిక్ఖవే, చన్దూపమో కులాని ఉపసఙ్కమతి అపకస్సేవ కాయం, అపకస్స చిత్తం, నిచ్చనవకో కులేసు అప్పగబ్భో’’తి ఏవమాదినా (సం. ని. ౨.౧౪౬) పసంసిత్వా అపరభాగే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధుతవాదానం యదిదం మహాకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౧) ధుతఙ్గధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సో వివేకాభిరతికిత్తనముఖేన భిక్ఖూనం ఓవాదం దేన్తో అత్తనో పటిపత్తిం పకాసేన్తో –

౧౦౫౪. ‘‘న గణేన పురక్ఖతో చరే, విమనో హోతి సమాధి దుల్లభో;

నానాజనసఙ్గహో దుఖో, ఇతి దిస్వాన గణం న రోచయే.

౧౦౫౫. ‘‘న కులాని ఉపబ్బజే ముని, విమనో హోతి సమాధి దుల్లభో;

సో ఉస్సుక్కో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖావహో.

౧౦౫౬. ‘‘పఙ్కోతి హి నం అవేదయుం, యాయం వన్దనపూజనా కులేసు;

సుఖుమం సల్లం దురుబ్బహం, సక్కారో కాపురిసేన దుజ్జహో.

౧౦౫౭. ‘‘సేనాసనమ్హా ఓరుయ్హ, నగరం పిణ్డాయ పావిసిం;

భుఞ్జన్తం పురిసం కుట్ఠిం, సక్కచ్చం తం ఉపట్ఠహిం.

౧౦౫౮. ‘‘సో మే పక్కేన హత్థేన, ఆలోపం ఉపనామయి;

ఆలోపం పక్ఖిపన్తస్స, అఙ్గులి చేత్థ ఛిజ్జథ.

౧౦౫౯. ‘‘కుట్టమూలఞ్చ నిస్సాయ, ఆలోపం తం అభుఞ్జిసం;

భుఞ్జమానే వా భుత్తే వా, జేగుచ్ఛం మే న విజ్జతి.

౧౦౬౦. ‘‘ఉత్తిట్ఠపిణ్డో ఆహారో, పూతిముత్తఞ్చ ఓసధం;

సేనాసనం రుక్ఖమూలం, పంసుకూలఞ్చ చీవరం;

యస్సేతే అభిసమ్భుత్వా, స వే చాతుద్దిసో నరో.

౧౦౬౧. ‘‘యత్థ ఏకే విహఞ్ఞన్తి, ఆరుహన్తా సిలుచ్చయం;

తత్థ బుద్ధస్స దాయాదో, సమ్పజానో పటిస్సతో;

ఇద్ధిబలేనుపత్థద్ధో, కస్సపో అభిరూహతి.

౧౦౬౨. ‘‘పిణ్డపాతపటిక్కన్తో, సేలమారుయ్హ కస్సపో;

ఝాయతి అనుపాదానో, పహీనభయభేరవో.

౧౦౬౩. ‘‘పిణ్డపాతపటిక్కన్తో, సేలమారుయ్హ కస్సపో;

ఝాయతి అనుపాదానో, డయ్హమానేసు నిబ్బుతో.

౧౦౬౪. ‘‘పిణ్డపాతపటిక్కన్తో, సేలమారుయ్హ కస్సపో;

ఝాయతి అనుపాదానో, కతకిచ్చో అనాసవో.

౧౦౬౫. ‘‘కరేరిమాలావితతా, భూమిభాగా మనోరమా;

కుఞ్జరాభిరుదా రమ్మా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౬౬. ‘‘నీలబ్భవణ్ణా రుచిరా, వారిసీతా సుచిన్ధరా;

ఇన్దగోపకసఞ్ఛన్నా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౬౭. ‘‘నీలబ్భకూటసదిసా, కూటాగారవరూపమా;

వారణాభిరుదా రమ్మా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౬౮. ‘‘అభివుట్ఠా రమ్మతలా, నగా ఇసిభి సేవితా;

అబ్భున్నదితా సిఖీహి, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౬౯. ‘‘అలం ఝాయితుకామస్స, పహితత్తస్స మే సతో;

అలం మే అత్థకామస్స, పహితత్తస్స భిక్ఖునో.

౧౦౭౦. ‘‘అలం మే ఫాసుకామస్స, పహితత్తస్స భిక్ఖునో;

అలం మే యోగకామస్స, పహితత్తస్స తాదినో.

౧౦౭౧. ‘‘ఉమాపుప్ఫేన సమానా, గగనావబ్భఛాదితా;

నానాదిజగణాకిణ్ణా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౭౨. ‘‘అనాకిణ్ణా గహట్ఠేహి, మిగసఙ్ఘనిసేవితా;

నానాదిజగణాకిణ్ణా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౭౩. ‘‘అచ్ఛోదికా పుథుసిలా, గోనఙ్గులమిగాయుతా;

అమ్బుసేవాలసఞ్ఛన్నా, తే సేలా రమయన్తి మం.

౧౦౭౪. ‘‘న పఞ్చఙ్గికేన తూరియేన, రతి మే హోతి తాదిసీ;

యథా ఏకగ్గచిత్తస్స, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.

౧౦౭౫. ‘‘కమ్మం బహుకం న కారయే, పరివజ్జేయ్య జనం న ఉయ్యమే;

ఉస్సుక్కో సో రసానుగిద్ధో, అత్థం రిఞ్చతి యో సుఖావహో.

౧౦౭౬. ‘‘కమ్మం బహుకం న కారయే, పరివజ్జేయ్య అనత్తనేయ్యమేతం;

కిచ్ఛతి కాయో కిలమతి, దుక్ఖితో సో సమథం న విన్దతి.

౧౦౭౭. ‘‘ఓట్ఠప్పహతమత్తేన, అత్తానమ్పి న పస్సతి;

పత్థద్ధగీవో చరతి, అహం సేయ్యోతి మఞ్ఞతి.

౧౦౭౮. ‘‘అసేయ్యో సేయ్యసమానం, బాలో మఞ్ఞతి అత్తానం;

న తం విఞ్ఞూ పసంసన్తి, పత్థద్ధమానసం నరం.

౧౦౭౯. ‘‘యో చ సేయ్యోహమస్మీతి, నాహం సేయ్యోతి వా పన;

హీనో తంసదిసో వాతి, విధాసు న వికమ్పతి.

౧౦౮౦. ‘‘పఞ్ఞవన్తం తథా తాదిం, సీలేసు సుసమాహితం;

చేతోసమథమనుయుత్తం, తఞ్చే విఞ్ఞూ పసంసరే.

౧౦౮౧. ‘‘యస్స సబ్రహ్మచారీసు, గారవో నూపలబ్భతి;

ఆరకా హోతి సద్ధమ్మా, నభతో పుథవీ యథా.

౧౦౮౨. ‘‘యేసఞ్చ హిరి ఓత్తప్పం, సదా సమ్మా ఉపట్ఠితం;

విరూళ్హబ్రహ్మచరియా తే, తేసం ఖీణా పునబ్భవా.

౧౦౮౩. ‘‘ఉద్ధతో చపలో భిక్ఖు, పంసుకూలేన పారుతో;

కపీవ సీహచమ్మేన, న సో తేనుపసోభతి.

౧౦౮౪. ‘‘అనుద్ధతో అచపలో, నిపకో సంవుతిన్ద్రియో;

సోభతి పంసుకూలేన, సీహోవ గిరిగబ్భరే.

౧౦౮౫. ‘‘ఏతే సమ్బహులా దేవా, ఇద్ధిమన్తో యసస్సినో;

దసదేవసహస్సాని, సబ్బే తే బ్రహ్మకాయికా.

౧౦౮౬. ‘‘ధమ్మసేనాపతిం వీరం, మహాఝాయిం సమాహితం;

సారిపుత్తం నమస్సన్తా, తిట్ఠన్తి పఞ్జలీకతా.

౧౦౮౭. ‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;