౧౯. పఞ్ఞాసనిపాతో

౧. తాలపుటత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్ఞాసనిపాతే కదా నుహన్తిఆదికా ఆయస్మతో తాలపుటత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే అఞ్ఞతరస్మిం నటకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కులానురూపేసు నచ్చట్ఠానేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా సకలజమ్బుదీపే పాకటో నటగామణి అహోసి. సో పఞ్చసతమాతుగామపరివారో మహతా నటవిభవేన గామనిగమరాజధానీసు సమజ్జం దస్సేత్వా, మహన్తం పూజాసక్కారం లభిత్వా, విచరన్తో రాజగహం ఆగన్త్వా, నగరవాసీనం సమజ్జం దస్సేత్వా, లద్ధసమ్మానసక్కారో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా సత్థు సన్తికం గన్త్వా, వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతమేతం, భన్తే, పుబ్బకానం ఆచరియపాచరియానం నటానం భాసమానానం ‘యో సో నటో రఙ్గమజ్ఝే సమజ్జమజ్ఝే సచ్చాలికేన జనం హాసేతి రమేతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పహాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతీ’తి, ఇధ భగవా కిమాహా’’తి. అథ నం భగవా తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపి ‘‘మా మం ఏతం పుచ్ఛీ’’తి. చతుత్థవారం పుట్ఠో ఆహ – ‘‘గామణి, ఇమే సత్తా పకతియాపి రాగబన్ధనబద్ధా దోసబన్ధనబద్ధా మోహబన్ధనబద్ధా తేసం భియ్యోపి రజనీయే దోసనీయే మోహనీయే ధమ్మే ఉపసంహరన్తో పమాదేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా నిరయే ఉపపజ్జతి. సచే పనస్స ఏవందిట్ఠి హోతి ‘యో సో నటో రఙ్గమజ్ఝే సమజ్జమజ్ఝే సచ్చాలికేన జనం హాసేతి రమేతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పహాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతీ’’’తి సాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిస్స చ ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరా గతి ఇచ్ఛితబ్బా, నిరయస్స వా తిరచ్ఛానయోనియా వాతి. తం సుత్వా తాలపుటో గామణి పరోది. నను గామణి పగేవ మయా పటిక్ఖిత్తో ‘‘మా మం ఏతం పుచ్ఛీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౫౪)? ‘‘నాహం, భన్తే, ఏతం రోదామి, యం మం భగవా నటానం అభిసమ్పరాయం ఏవమాహా’’తి. అపి చాహం, భన్తే, పుబ్బకేహి ఆచరియపాచరియేహి నటేహి వఞ్చితో ‘‘నటో మహాజనస్స నటసమజ్జం దస్సేత్వా సుగతిం ఉపపజ్జతీ’’తి. సో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పన్నో విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి, అధిగతారహత్తో పన అరహత్తప్పత్తితో పుబ్బే యేనాకారేన అత్తనో చిత్తం నిగ్గణ్హనవసేన యోనిసోమనసికారో ఉదపాది, తం అనేకధా విభజిత్వా దస్సేతుం –

౧౦౯౪. ‘‘కదా నుహం పబ్బతకన్దరాసు, ఏకాకియో అద్దుతియో విహస్సం;

అనిచ్చతో సబ్బభవం విపస్సం, తం మే ఇదం తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౦౯౫. ‘‘కదా నుహం భిన్నపటన్ధరో ముని, కాసావవత్థో అమమో నిరాసో;

రాగఞ్చ దోసఞ్చ తథేవ మోహం, హన్త్వా సుఖీ పవనగతో విహస్సం.

౧౦౯౬. ‘‘కదా అనిచ్చం వధరోగనీళం, కాయం ఇమం మచ్చుజరాయుపద్దుతం;

విపస్సమానో వీతభయో విహస్సం, ఏకో వనే తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౦౯౭. ‘‘కదా నుహం భయజననిం దుఖావహం, తణ్హాలతం బహువిధానువత్తనిం;

పఞ్ఞామయం తిఖిణమసిం గహేత్వా, ఛేత్వా వసే తమ్పి కదా భవిస్సతి.

౧౦౯౮. ‘‘కదా ను పఞ్ఞామయముగ్గతేజం, సత్థం ఇసీనం సహసాదియిత్వా;

మారం ససేనం సహసా భఞ్జిస్సం, సీహాసనే తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౦౯౯. ‘‘కదా నుహం సబ్భి సమాగమేసు, దిట్ఠో భవే ధమ్మగరూహి తాదిభి;

యాథావదస్సీహి జితిన్ద్రియేహి, పధానియో తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౦. ‘‘కదా ను మం తన్ది ఖుదా పిపాసా, వాతాతపా కీటసరీసపా వా;

న బాధయిస్సన్తి న తం గిరిబ్బజే, అత్థత్థియం తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౧. ‘‘కదా ను ఖో యం విదితం మహేసినా, చత్తారి సచ్చాని సుదుద్దసాని;

సమాహితత్తో సతిమా అగచ్ఛం, పఞ్ఞాయ తం తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౨. ‘‘కదా ను రూపే అమితే చ సద్దే, గన్ధే రసే ఫుసితబ్బే చ ధమ్మే;

ఆదిత్తతోహం సమథేహి యుత్తో, పఞ్ఞాయ దచ్ఛం తదిదం కదా మే.

౧౧౦౩. ‘‘కదా నుహం దుబ్బచనేన వుత్తో, తతో నిమిత్తం విమనో న హేస్సం;

అథో పసత్థోపి తతో నిమిత్తం, తుట్ఠో న హేస్సం తదిదం కదా మే.

౧౧౦౪. ‘‘కదా ను కట్ఠే చ తిణే లతా చ, ఖన్ధే ఇమేహం అమితే చ ధమ్మే;

అజ్ఝత్తికానేవ చ బాహిరాని చ, సమం తులేయ్యం తదిదం కదా మే.

౧౧౦౫. ‘‘కదా ను మం పావుసకాలమేఘో, నవేన తోయేన సచీవరం వనే;

ఇసిప్పయాతమ్హి పథే వజన్తం, ఓవస్సతే తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౬. ‘‘కదా మయూరస్స సిఖణ్డినో వనే, దిజస్స సుత్వా గిరిగబ్భరే రుతం;

పచ్చుట్ఠహిత్వా అమతస్స పత్తియా, సంచిన్తయే తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౭. ‘‘కదా ను గఙ్గం యమునం సరస్సతిం, పాతాలఖిత్తం వళవాముఖఞ్చ;

అసజ్జమానో పతరేయ్యమిద్ధియా, విభింసనం తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౮. ‘‘కదా ను నాగోవ అసఙ్గచారీ, పదాలయే కామగుణేసు ఛన్దం;

నిబ్బజ్జయం సబ్బసుభం నిమిత్తం, ఝానే యుతో తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౦౯. ‘‘కదా ఇణట్టోవ దలిద్దకో నిధిం, ఆరాధయిత్వా ధనికేహి పీళితో;

తుట్ఠో భవిస్సం అధిగమ్మ సాసనం, మహేసినో తం ను కదా భవిస్సతి.

౧౧౧౦. ‘‘బహూని వస్సాని తయామ్హి యాచితో, అగారవాసేన అలం ను తే ఇదం;

తం దాని మం పబ్బజితం సమానం, కింకారణా చిత్త తువం న యుఞ్జసి.

౧౧౧౧. ‘‘నను అహం చిత్త తయామ్హి యాచితో, గిరిబ్బజే చిత్రఛదా విహఙ్గమా;

మహిన్దఘోసత్థనితాభిగజ్జినో, తే తం రమేస్సన్తి వనమ్హి ఝాయినం.

౧౧౧౨. ‘‘కులమ్హి మిత్తే చ పియే చ ఞాతకే, ఖిడ్డారతిం కామగుణఞ్చ లోకే;

సబ్బం పహాయ ఇమమజ్ఝుపాగతో, అథోపి త్వం చిత్త న మయ్హ తుస్ససి.

౧౧౧౩. ‘‘మమేవ ఏతం న హి త్వం పరేసం, సన్నాహకాలే పరిదేవితేన కిం;

సబ్బం ఇదం చలమితి పేక్ఖమానో, అభినిక్ఖమిం అమతపదం జిగీసం.

౧౧౧౪. ‘‘సుయుత్తవాదీ ద్విపదానముత్తమో, మహాభిసక్కో నరదమ్మసారథి;

చిత్తం చలం మక్కటసన్నిభం ఇతి, అవీతరాగేన సుదున్నివారయం.

౧౧౧౫. ‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, అవిద్దసూ యత్థ సితా పుథుజ్జనా;

తే దుక్ఖమిచ్ఛన్తి పునబ్భవేసినో, చిత్తేన నీతా నిరయే నిరాకతా.

౧౧౧౬. ‘‘మయూరకోఞ్చాభిరుతమ్హి కాననే, దీపీహి బ్యగ్ఘేహి పురక్ఖతో వసం;

కాయే అపేక్ఖం జహ మా విరాధయ, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౧౭. ‘‘భావేహి ఝానాని చ ఇన్ద్రియాని చ, బలాని బోజ్ఝఙ్గసమాధిభావనా;

తిస్సో చ విజ్జా ఫుస బుద్ధసాసనే, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౧౮. ‘‘భావేహి మగ్గం అమతస్స పత్తియా, నియ్యానికం సబ్బదుఖక్ఖయోగధం;

అట్ఠఙ్గికం సబ్బకిలేససోధనం, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౧౯. ‘‘దుక్ఖన్తి ఖన్ధే పటిపస్స యోనిసో, యతో చ దుక్ఖం సముదేతి తం జహ;

ఇధేవ దుక్ఖస్స కరోహి అన్తం, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౦. ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖన్తి విపస్స యోనిసో, సుఞ్ఞం అనత్తాతి అఘం వధన్తి చ;

మనోవిచారే ఉపరున్ధ చేతసో, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౧. ‘‘ముణ్డో విరూపో అభిసాపమాగతో, కపాలహత్థోవ కులేసు భిక్ఖసు;

యుఞ్జస్సు సత్థువచనే మహేసినో, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౨. ‘‘సుసంవుతత్తో విసిఖన్తరే చరం, కులేసు కామేసు అసఙ్గమానసో;

చన్దో యథా దోసినపుణ్ణమాసియా, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౩. ‘‘ఆరఞ్ఞికో హోహి చ పిణ్డపాతికో, సోసానికో హోహి చ పంసుకూలికో;

నేసజ్జికో హోహి సదా ధుతే రతో, ఇతిస్సు మం చిత్త పురే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౪. ‘‘రోపేత్వ రుక్ఖాని యథా ఫలేసీ, మూలే తరుం ఛేత్తు తమేవ ఇచ్ఛసి;

తథూపమం చిత్తమిదం కరోసి, యం మం అనిచ్చమ్హి చలే నియుఞ్జసి.

౧౧౨౫. ‘‘అరూప దూరఙ్గమ ఏకచారి, న తే కరిస్సం వచనం ఇదానిహం;

దుక్ఖా హి కామా కటుకా మహబ్భయా, నిబ్బానమేవాభిమనో చరిస్సం.

౧౧౨౬. ‘‘నాహం అలక్ఖ్యా అహిరిక్కతాయ వా,

న చిత్తహేతూ న చ దూరకన్తనా;

ఆజీవహేతూ చ అహం న నిక్ఖమిం,

కతో చ తే చిత్త పటిస్సవో మయా.

౧౧౨౭. ‘‘అప్పిచ్ఛతా సప్పురిసేహి వణ్ణితా, మక్ఖప్పహానం వూపసమో దుఖస్స;

ఇతిస్సు మం చిత్త తదా నియుఞ్జసి, ఇదాని త్వం గచ్ఛసి పుబ్బచిణ్ణం.

౧౧౨౮. ‘‘తణ్హా అవిజ్జా చ పియాపియఞ్చ, సుభాని రూపాని సుఖా చ వేదనా;

మనాపియా కామగుణా చ వన్తా, వన్తే అహం ఆవమితుం న ఉస్సహే.

౧౧౨౯. ‘‘సబ్బత్థ తే చిత్త వచో కతం మయా, బహూసు జాతీసు నమేసి కోపితో;

అజ్ఝత్తసమ్భవో కతఞ్ఞుతాయ తే, దుక్ఖే చిరం సంసరితం తయా కతే.

౧౧౩౦. ‘‘త్వఞ్ఞేవ నో చిత్త కరోసి బ్రాహ్మణో, త్వం ఖత్తియో రాజదసీ కరోసి;

వేస్సా చ సుద్దా చ భవామ ఏకదా, దేవత్తనం వాపి తవేవ వాహసా.

౧౧౩౧. ‘‘తవేవ హేతూ అసురా భవామసే, త్వంమూలకం నేరయికా భవామసే;

అథో తిరచ్ఛానగతాపి ఏకదా, పేతత్తనం వాపి తవేవ వాహసా.

౧౧౩౨. ‘‘నను దుబ్భిస్ససి మం పునప్పునం, ముహుం ముహుం చారణికంవ దస్సయం;

ఉమ్మత్తకేనేవ మయా పలోభసి, కిఞ్చాపి తే చిత్త విరాధితం మయా.

౧౧౩౩. ‘‘ఇదం పురే చిత్తమచారి చారికం, యేనిచ్ఛకం యత్థకామం యథాసుఖం;

తదజ్జహం నిగ్గహేస్సామి యోనిసో, హత్థిప్పభిన్నం వియ అఙ్గుసగ్గహో.

౧౧౩౪. ‘‘సత్థా చ మే లోకమిమం అధిట్ఠహి, అనిచ్చతో అద్ధువతో అసారతో;

పక్ఖన్ద మం చిత్త జినస్స సాసనే, తారేహి ఓఘా మహతా సుదుత్తరా.

౧౧౩౫. ‘‘న తే ఇదం చిత్త యథా పురాణకం, నాహం అలం తుయ్హ వసే నివత్తితుం;

మహేసినో పబ్బజితోమ్హి సాసనే, న మాదిసా హోన్తి వినాసధారినో.

౧౧౩౬. ‘‘నగా సముద్దా సరితా వసున్ధరా, దిసా చతస్సో విదిసా అధో దివా;

సబ్బే అనిచ్చా తిభవా ఉపద్దుతా, కుహిం గతో చిత్త సుఖం రమిస్ససి.

౧౧౩౭. ‘‘ధితిప్పరం కిం మమ చిత్త కాహిసి, న తే అలం చిత్త వసానువత్తకో;

న జాతు భస్తం ఉభతోముఖం ఛుపే, ధిరత్థు పూరం నవసోతసన్దనిం.

౧౧౩౮. ‘‘వరాహఏణేయ్యవిగాళ్హసేవితే, పబ్భారకుట్టే పకతేవ సున్దరే;

నవమ్బునా పావుససిత్తకాననే, తహిం గుహాగేహగతో రమిస్ససి.

౧౧౩౯. ‘‘సునీలగీవా సుసిఖా సుపేఖునా, సుచిత్తపత్తచ్ఛదనా విహఙ్గమా;

సుమఞ్జుఘోసత్థనితాభిగజ్జినో, తే తం రమేస్సన్తి వనమ్హి ఝాయినం.

౧౧౪౦. ‘‘వుట్ఠమ్హి దేవే చతురఙ్గులే తిణే, సంపుప్ఫితే మేఘనిభమ్హి కాననే;

నగన్తరే విటపిసమో సయిస్సం, తం మే ముదూ హేహితి తూలసన్నిభం.

౧౧౪౧. ‘‘తథా తు కస్సామి యథాపి ఇస్సరో, యం లబ్భతి తేనపి హోతు మే అలం;

న తాహం కస్సామి యథా అతన్దితో, బిళారభస్తంవ యథా సుమద్దితం.

౧౧౪౨. ‘‘తథా తు కస్సామి యథాపి ఇస్సరో, యం లబ్భతి తేనపి హోతు మే అలం;

విరియేన తం మయ్హ వసానయిస్సం, గజంవ మత్తం కుసలఙ్కుసగ్గహో.

౧౧౪౩. ‘‘తయా సుదన్తేన అవట్ఠితేన హి, హయేన యోగ్గాచరియోవ ఉజ్జునా;

పహోమి మగ్గం పటిపజ్జితుం సివం, చిత్తానురక్ఖీహి సదా నిసేవితం.

౧౧౪౪. ‘‘ఆరమ్మణే తం బలసా నిబన్ధిసం, నాగంవ థమ్భమ్హి దళ్హాయ రజ్జుయా;

తం మే సుగుత్తం సతియా సుభావితం, అనిస్సితం సబ్బభవేసు హేహిసి.

౧౧౪౫. ‘‘పఞ్ఞాయ ఛేత్వా విపథానుసారినం, యోగేన నిగ్గయ్హ పథే నివేసియ;

దిస్వా సముదయం విభవఞ్చ సమ్భవం, దాయాదకో హేహిసి అగ్గవాదినో.

౧౧౪౬. ‘‘చతుబ్బిపల్లాసవసం అధిట్ఠితం, గామణ్డలంవ పరినేసి చిత్త మం;

నను సంయోజనబన్ధనచ్ఛిదం, సంసేవసే కారుణికం మహామునిం.

౧౧౪౭. ‘‘మిగో యథా సేరి సుచిత్తకాననే, రమ్మం గిరిం పావుసఅబ్భమాలినిం;

అనాకులే తత్థ నగే రమిస్సం, అసంసయం చిత్త పరా భవిస్ససి.

౧౧౪౮. ‘‘యే తుయ్హ ఛన్దేన వసేన వత్తినో,

నరా చ నారీ చ అనుభోన్తి యం సుఖం;

అవిద్దసూ మారవసానువత్తినో,

భవాభినన్దీ తవ చిత్త సావకా’’తి.

తత్థ కదా నుహన్తి కదా ను అహం. పబ్బతకన్దరాసూతి పబ్బతేసు చ కన్దరేసు చ, పబ్బతస్స వా కన్దరాసు. ఏకాకియోతి ఏకకో. అద్దుతియోతి నిత్తణ్హో. తణ్హా హి పురిసస్స దుతియా నామ. విహస్సన్తి విహరిస్సామి. అనిచ్చతో సబ్బభవం విపస్సన్తి కామభవాదిభేదం సబ్బమ్పి భవం ‘‘హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చ’’న్తి విపస్సన్తో కదా ను విహరిస్సన్తి యోజనా. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి వచనతో (సం. ని. ౩.౧౫) ఇతరమ్పి లక్ఖణద్వయం వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. తం మే ఇదం తం ను కదా భవిస్సతీతి తం ఇదం మే పరివితక్కితం కదా ను భవిస్సతి, కదా ను ఖో మత్థకం పాపుణిస్సతీతి అత్థో. తం నూతి చేత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – కదా ను ఖో అహం మహాగజో వియ సఙ్ఖలికబన్ధనం, గిహిబన్ధనం ఛిన్దిత్వా పబ్బజిత్వా కాయవివేకం పరిబ్రూహయన్తో ఏకాకీ పబ్బతకన్దరాసు అదుతియో సబ్బత్థ నిరపేక్ఖో సబ్బసఙ్ఖారగతం అనిచ్చాదితో విపస్సన్తో విహరిస్సామీతి.

భిన్నపటన్ధరోతి భిన్నవత్థధరో, గాథాసుఖత్థం నకారాగమం కత్వా వుత్తం. సత్థకచ్ఛిన్నఅగ్ఘఫస్సవణ్ణభిన్నం పటచీవరం ధారేన్తోతి అత్థో. మునీతి పబ్బజితో. అమమోతి కులే వా గణే వా మమత్తాభావేన అమమో. కత్థచిపి ఆరమ్మణే ఆసీసనాయ అభావేన నిరాసో. హన్త్వా సుఖీ పవనగతో విహస్సన్తి రాగాదికే కిలేసే అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దిత్వా మగ్గసుఖేన ఫలసుఖేన సుఖీ మహావనగతో కదా ను ఖో అహం విహరిస్సామి.

వధరోగనీళన్తి మరణస్స చ రోగస్స చ కులావకభూతం. కాయం ఇమన్తి ఇమం ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం కాయం. ఖన్ధపఞ్చకోపి హి ‘‘అవిజ్జాగతస్స, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలస్స తణ్హానుగతస్స అయమేవ కాయో బహిద్ధా నామరూప’’న్తిఆదీసు కాయో వుచ్చతి. మచ్చుజరాయుపద్దుతన్తి మరణేన చేవ జరాయ చ పీళితం, విపస్సమానో అహం భయహేతుపహానేన వీతభయో, తం ను కదా భవిస్సతీతి అత్థో.

భయజననిన్తి పఞ్చవీసతియా మహాభయానం ఉప్పాదకారణభూతం కాయికస్స చ చేతసికస్స చ సకలస్సపి వట్టదుక్ఖస్స ఆవహనతో దుఖావహం. తణ్హాలతం బహువిధానువత్తనిన్తి బహువిధఞ్చ ఆరమ్మణం భవమేవ వా అనువత్తతి సన్తనోతీతి బహువిధానువత్తనిం, తణ్హాసఙ్ఖాతలతం. పఞ్ఞామయన్తి మగ్గపఞ్ఞామయం సునిసితం అసిఖగ్గం వీరియపగ్గహితేన సద్ధాహత్థేన గహేత్వా సముచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘కదా నుహం వసే’’తి యం పరివితక్కితం, తమ్పి కదా భవిస్సతీతి యోజనా.

ఉగ్గతేజన్తి సమథవిపస్సనావసేన నిసితతాయ తిక్ఖతేజం. సత్థం ఇసీనన్తి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకఇసీనం సత్థభూతం. మారం ససేనం సహసా భఞ్జిస్సన్తి కిలేససేనాయ ససేనం అభిసఙ్ఖారాదిమారం సహసా సీఘమేవ భఞ్జిస్సామి. సీహాసనేతి థిరాసనే, అపరాజితపల్లఙ్కేతి అత్థో.

సబ్భి సమాగమేసు దిట్ఠో భవేతి ధమ్మగారవయుత్తతాయ ధమ్మగరూహి తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదీహి అవిపరీతదస్సితాయ యాథావదస్సీహి అరియమగ్గేనేవ పాపజితిన్ద్రియతాయ జితిన్ద్రియేహి బుద్ధాదీహి సాధూహి సమాగమేసు ‘‘కదా ను అహం పధానియోతి దిట్ఠో భవేయ్య’’న్తి యం మే పరివితక్కితం, తం ను కదా భవిస్సతీతి యోజనా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పదయోజనా వేదితబ్బా, పదత్థమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ.

తన్దీతి ఆలసియం. ఖుదాతి జిఘచ్ఛా. కీటసరీసపాతి కీటఞ్చేవ సరీసపా చ. న బాధయిస్సన్తీతి మం న బ్యాధయిస్సన్తి సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సానం ఝానేహి పటిబాహితత్తాతి అధిప్పాయో. గిరిబ్బజేతి పబ్బతకన్దరాయ. అత్థత్థియన్తి సదత్థసఙ్ఖాతేన అత్థేన అత్థికం.

యం విదితం మహేసినాతి యం చతుసచ్చం మహేసినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సయమ్భూఞాణేన ఞాతం పటివిద్ధం, తాని చత్తారి సచ్చాని అనుపచితకుసలసమ్భారేహి సుట్ఠు దుద్దసాని మగ్గసమాధినా సమాహితత్తో, సమ్మాసతియా సతిమా, అరియమగ్గపఞ్ఞాయ అహం అగచ్ఛం పటివిజ్ఝిస్సం అధిగమిస్సన్తి అత్థో.

రూపేతి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యరూపే. అమితేతి ఞాణేన అమితే, అపరిచ్ఛిన్నే అపరిఞ్ఞాతేతి అత్థో. ఫుసితబ్బేతి, ఫోట్ఠబ్బే. ధమ్మేతి మనోవిఞ్ఞేయ్యధమ్మే. అమితేతి వా అపరిమాణే నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నే రూపే భేరిసద్దాదివసేన, మూలరసాదివసేన, కక్ఖళముదుతాదివసేన, సుఖదుక్ఖాదివసేన చ, అనేకభేదసద్దాదికే చాతి అత్థో. ఆదిత్తతోతి ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావతో. సమథేహి యుత్తోతి ఝానవిపస్సనామగ్గసమాధీహి సమన్నాగతో. పఞ్ఞాయ దచ్ఛన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దక్ఖిస్సం.

దుబ్బచనేన వుత్తోతి దురుత్తవచనేన ఘట్టితో. తతో నిమిత్తన్తి ఫరుసవాచాహేతు. విమనో న హేస్సన్తి దోమనస్సితో న భవేయ్యం. అథోతి అథ. పసత్థోతి కేనచి పసంసితో.

కట్ఠేతి దారుక్ఖన్ధే. తిణేతి తిణానం ఖన్ధే. ఇమేతి ఇమే మమ సన్తతిపరియాపన్నే పఞ్చ ఖన్ధే. అమితే చ ధమ్మేతి తతో అఞ్ఞేన ఇన్ద్రియక్ఖన్ధేన అమితే రూపధమ్మే. తేనాహ – ‘‘అజ్ఝత్తికానేవ చ బాహిరాని చా’’తి. సమం తులేయ్యన్తి అనిచ్చాదివసేన చేవ అసారాదిఉపమావసేన చ సబ్బం సమమేవ కత్వా తీరేయ్యం.

ఇసిప్పయాతమ్హి పథే వజన్తన్తి బుద్ధాదీహి మహేసీహి సమ్మదేవ పయాతే సమథవిపస్సనామగ్గే వజన్తం పటిపజ్జన్తం. పావుససమయే కాలమేఘో నవేన తోయేన వస్సోదకేన సచీవరం పవనే కదా ను ఓవస్సతి, తేమేతీతి అత్తనో అబ్భోకాసికభావపరివితక్కితం దస్సేతి.

మయూరస్స సిఖణ్డినో వనే దిజస్సాతి మాతుకుచ్ఛితో అణ్డకోసతో చాతి ద్విక్ఖత్తుం జాయనవసేన దిజస్స, సిఖాసమ్భవేన సిఖణ్డినో చ మయూరస్స వనే కదా పన గిరిగబ్భరే రుతం కేకారవం సుత్వా వేలం సల్లక్ఖిత్వా సయనతో వుట్ఠహిత్వా అమతస్స పత్తియా నిబ్బానాధిగమాయ. సంచిన్తయేతి వుచ్చమానే భవే అనిచ్చాదితో మనసి కరేయ్యం విపస్సేయ్యన్తి అత్థో.

గఙ్గం యమునం సరస్సతిన్తి ఏతా మహానదియో అసజ్జమానో భావనామయాయ ఇద్ధియా కదా ను పతరేయ్యన్తి యోజనా. పాతాలఖిత్తం బళవాముఖఞ్చాతి పాతాయ అలం పరియత్తన్తి పాతాలం, తదేవ ఖిత్తం, పథవియా సణ్ఠహనకాలే తథా ఠితన్తి పాతాలఖిత్తం. యోజనసతికాదిభేదాని సముద్దస్స అన్తోపథవియా తీరట్ఠానాని, యేసు కానిచి నాగాదీనం వసనట్ఠానాని హోన్తి, కానిచి సుఞ్ఞానియేవ హుత్వా తిట్ఠన్తి. బళవాముఖన్తి మహాసముద్దే మహన్తం ఆవట్టముఖం. మహానిరయద్వారస్స హి వివటకాలే మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో తతో నిక్ఖన్తో తదభిముఖం అనేకయోజనసతాయామవిత్థారం హేట్ఠా సముద్దపదేసం డహతి, తస్మిం దడ్ఢే ఉపరి ఉదకం ఆవట్టాకారేన పరిబ్భమన్తం మహతా సద్దేన హేట్ఠా నిపతతి. తత్థ బళవాముఖసమఞ్ఞా, ఇతి తఞ్చ పాతాలఖిత్తం బళవాముఖఞ్చ విభింసనం భయానకం అసజ్జమానో ఇద్ధియా కదా ను పతరేయ్యన్తి యం పరివితక్కితం, తం కదా ను భవిస్సతి, భావనామయం ఇద్ధిం నిబ్బత్తేత్వా కదా ను ఏవం ఇద్ధిం వళఞ్జిస్సామీతి అత్థో.

నాగోవ అసఙ్గచారీ పదాలయేతి యథా మత్తవారణో దళ్హథమ్భం భిన్దిత్వా అయసఙ్ఖలికం విద్ధంసేత్వా అసఙ్గచారీ వనం పవిసిత్వా ఏకో అదుతియో హుత్వా అత్తనో రుచివసేన చరతి, ఏవమహం కదా ను సబ్బసుభం నిమిత్తం నిబ్బజ్జయం నిరవసేసతో వజ్జయన్తో కామచ్ఛన్దవసో అహుత్వా ఝానే యుతో పయుత్తో కామగుణేసు ఛన్దం సమ్మదేవ పదాలేయ్యం ఛిన్దేయ్యం పజహేయ్యన్తి యం పరివితక్కితం, తం ను కదా భవిస్సతి.

ఇణట్టోవ దలిద్దకో నిధిం ఆరాధయిత్వాతి యథా కోచి దలిద్దో జీవికపకతో ఇణం గహేత్వా తం సోధేతుం అసక్కోన్తో ఇణట్టో ఇణేన అట్టితో ధనికేహి పీళితో నిధిం ఆరాధయిత్వా అధిగన్త్వా ఇణఞ్చ సోధేత్వా సుఖేన చ జీవన్తో తుట్ఠో భవేయ్య, ఏవం అహమ్పి కదా ను ఇణసదిసం కామచ్ఛన్దం పహాయ మహేసినో అరియధనసమ్పుణ్ణతాయ మణికనకాదిరతనసమ్పుణ్ణనిధిసదిసం బుద్ధస్స సాసనం అధిగన్త్వా తుట్ఠో భవేయ్యన్తి యం పరివితక్కితం, తం కదా ను భవిస్సతీతి.

ఏవం పబ్బజ్జతో పుబ్బే నేక్ఖమ్మవితక్కవసేన పవత్తం అత్తనో వితక్కపవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని పబ్బజిత్వా యేహాకారేహి అత్తానం ఓవదిత్వా అధిగచ్ఛి, తే దస్సేన్తో ‘‘బహూని వస్సానీ’’తిఆదికా గాథా అభాసి. తత్థ బహూని వస్సాని తయామ్హి యాచితో, అగారవాసేన అలం ను తే ఇదన్తి అనేకసంవచ్ఛరాని వివిధదుక్ఖానుబన్ధేన అగారమజ్ఝే వాసేన అలం పరియత్తమేవ తేతి, అమ్భో చిత్త, ఇదం తయా అనేకాని సంవచ్ఛరాని అహం అమ్హి నను యాచితో. తం దాని మం పబ్బజితం సమానన్తి తం మం తయా తథా ఉస్సాహనేన పబ్బజితం సమానం కేన కారణేన చిత్త తువం న యుఞ్జసి, సమథవిపస్సనం ఛడ్డేత్వా నిహీనే ఆలసియే నియోజేసీతి అత్థో.

నను అహం, చిత్త, తయామ్హి యాచితోతి, అమ్భో చిత్త, అహం తయా నను యాచితో అమ్హి ఆయాచితో మఞ్ఞే. యది యాచితో, కస్మా ఇదాని తదనురూపం న పటిపజ్జసీతి అధిప్పాయో. ‘‘గిరిబ్బజే’’తిఆదినా యాచితాకారం దస్సేతి. చిత్రఛదా విహఙ్గమా విచిత్రపేఖుణపక్ఖినో, మయూరాతి అత్థో. మహిన్దఘోసత్థనితాభిగజ్జినోతి జలఘోసత్థనితేన హేతునా సుట్ఠు గజ్జనసీలా. తే తం రమేస్సన్తి వనమ్హి ఝాయినన్తి తే మయూరా తం వనే ఝానపసుతం రమేస్సన్తీతి నను తయా యాచితోతి దస్సేతి.

కులమ్హీతి కులపరివట్టే. ఇమమజ్ఝుపాగతోతి ఇమం అరఞ్ఞట్ఠానం పబ్బజ్జం వా అజ్ఝుపాగతో. అథోపి త్వం, చిత్త, న మయ్హ తుస్ససీతి త్వం అనువత్తిత్వా ఠితమ్పి మం నారాధేస్ససీతి అత్థో.

మమేవ ఏతం న హి త్వం పరేసన్తి ఏతం, చిత్త, మమేవ తస్మా త్వం పరేసం న హోసి. త్వం పన అఞ్ఞేసం వియ కత్వా సన్నాహకాలే కిలేసమారే యుజ్ఝితుం భావనాసన్నాహకాలే నతి వత్వా పరిదేవితేన కిం పయోజనం, ఇదాని తం అఞ్ఞథా వత్తితుం న దస్సామీతి అధిప్పాయో. సబ్బం ఇదం చలమితి పేక్ఖమానోతి యస్మా ‘‘ఇదం చిత్తం అఞ్ఞఞ్చ సబ్బం తేభూమకసఙ్ఖారం చలం అనవట్ఠిత’’న్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా ఓలోకేన్తో గేహతో కామేహి చ అభినిక్ఖమిం అమతపదం నిబ్బానం జిగీసం పరియేసన్తో, తస్మా, చిత్త, అననువత్తన్తో నిబ్బానం పరియేసనమేవ కరోమీతి అధిప్పాయో.

అవీతరాగేన సుదున్నివారయం చిత్తం చలం మక్కటసన్నిభం వనమక్కటసదిసం ఇతి సుయుత్తవాదీ సుభాసితవాదీ ద్విపదానముత్తమో మహాభిసక్కో నరదమ్మసారథీతి యోజనా.

అవిద్దసూ యత్థ సితా పుథుజ్జనాతి యత్థ యేసు వత్థుకామేసు కిలేసకామేసు చ సితా పటిబద్ధా తే అన్ధపుథుజ్జనా తేన కామరాగేన పునబ్భవేసినో ఏకన్తేనేవ దుక్ఖమిచ్ఛన్తి. ఇచ్ఛన్తా చ చిత్తేన నీతా నిరయే నిరాకతాతి చిత్తవసికా నిరయసంవత్తనికం కమ్మం కరోన్తా హితసుఖతో నిరాకతా హుత్వా అత్తనో చిత్తేనేవ నిరయే నీతా న అఞ్ఞథాతి చిత్తస్సేవ నిగ్గహేతబ్బతం దస్సేతి.

పునపి చిత్తంయేవ నిగ్గహేతుం మన్తేన్తో ‘‘మయూరకోఞ్చాభిరుతమ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ మయూరకోఞ్చాభిరుతమ్హీతి సిఖీహి సారసేహి చ అభికూజితే. దీపీహి బ్యగ్ఘేహి పురక్ఖతో వసన్తి మేత్తావిహారితాయ ఏవరూపేహి తిరచ్ఛానగతేహి పురక్ఖతో పరివారితో హుత్వా వనే వసన్తో, ఏతేన సుఞ్ఞభావపరిబ్రూహనమాహ. కాయే అపేక్ఖం జహాతి సబ్బసో కాయే నిరపేక్ఖో జహ, ఏతేన పహితత్తతం వదతి. మా విరాధయాతి ఇమం సుదుల్లభం నవమం ఖణం మా విరాధేహి. ఇతిస్సు మం, చిత్త, పురే నియుఞ్జసీతి ఏవఞ్హి త్వం, చిత్త, మం పబ్బజ్జతో పుబ్బే సమ్మాపటిపత్తియం ఉయ్యోజేసీతి అత్థో.

భావేహీతి ఉప్పాదేహి వడ్ఢేహి చ. ఝానానీతి పఠమాదీని చత్తారి ఝానాని. ఇన్ద్రియానీతి సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని. బలానీతి తానియేవ పఞ్చ బలాని. బోజ్ఝఙ్గసమాధిభావనాతి సత్త బోజ్ఝఙ్గే చతస్సో సమాధిభావనా చ. తిస్సో చ విజ్జాతి పుబ్బేనివాసఞాణాదికా తిస్సో విజ్జా చ. ఫుస పాపుణాహి బుద్ధసాసనే సమ్మాసమ్బుద్ధఓవాదే ఠితో.

నియ్యానికన్తి వట్టదుక్ఖతో నియ్హానవహం. సబ్బదుక్ఖక్ఖయోగధన్తి అమతోగధం నిబ్బానపతిట్ఠం నిబ్బానారమ్మణం. సబ్బకిలేససోధనన్తి అనవసేసకిలేసమలవిసోధనం.

ఖన్ధేతి ఉపాదానక్ఖన్ధే. పటిపస్స యోనిసోతి రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతోతి ఏవమాదీహి వివిధేహి పకారేహి విపస్సనాఞాణేన సమ్మా ఉపాయేన నయేన పస్స. తం జహాతి తం దుక్ఖస్స సముదయం తణ్హం పజహ, సముచ్ఛిన్ద. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే.

అనిచ్చన్తిఆది అన్తవన్తతో అనిచ్చన్తికతో తావకాలికతో నిచ్చపటిక్ఖేపతో చ అనిచ్చన్తి వా పస్స. దుక్ఖన్తి తే ఉదయబ్బయపటిపీళనతో సప్పటిభయతో దుక్ఖమతో సుఖపటిక్ఖేపతో దుక్ఖన్తి వా పస్స. సుఞ్ఞన్తి అవసవత్తనతో అసామికతో అసారతో అత్తపటిక్ఖేపతో చ సుఞ్ఞం, తతో ఏవ అనత్తాతి. విగరహితబ్బతో అవడ్ఢిఆబాధనతో చ అఘన్తి చ వధన్తి చ విపస్స యోనిసోతి యోజనా. మనోవిచారే ఉపరున్ధ చేతసోతి మనోవిచారసఞ్ఞినో గేహసితసోమనస్సుపవిచారాదికే అట్ఠారస చేతసో ఉపరున్ధ వారేహి నిరోధేహి.

ముణ్డోతి ముణ్డభావం ఉపగతో, ఓహారితకేసమస్సుకో. విరూపోతి తేన ముణ్డభావేన పరూళ్హలోమతాయ ఛిన్నభిన్నకాసాయ వత్థతాయ విరూపో వేవణ్ణియం ఉపగతో. అభిసాపమాగతోతి ‘‘పిణ్డోలో విచరతి పత్తపాణీ’’తి అరియేహి కాతబ్బం అభిసాపం ఉపగతో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అభిసాపోయం, భిక్ఖవే, లోకస్మిం పిణ్డోలో విచరసి పత్తపాణీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౦). తేనాహ ‘‘కపాలహత్థోవ కులేసు భిక్ఖసూ’’తి. యుఞ్జస్సు సత్థువచనేతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓవాదే యోగం కరోహి అనుయుఞ్జస్సు.

సుసంవుతత్తోతి సుట్ఠు కాయవాచాచిత్తేహి సమ్మదేవ సంవుతో. విసిఖన్తరే చరన్తి భిక్ఖాచరియాయ ఇచ్ఛావిసేసేసు చరన్తో. చన్దో యథా దోసినపుణ్ణమాసియాతి విగతదోసాయ పుణ్ణమాయ కులేసు నిచ్చనవసాయ పాసాదికతాయ చన్దిమా వియ చరాతి యోజనా.

సదా ధుతే రతోతి సబ్బకాలఞ్చ ధుతగుణే అభిరతో. తథూపమం చిత్తమిదం కరోసీతి యథా కోచి పురిసో ఫలాని ఇచ్ఛన్తో ఫలరుక్ఖే రోపేత్వా తతో అలద్ధఫలోవ తే మూలతో ఛిన్దితుం ఇచ్ఛతి, చిత్త, త్వం తథూపమం తప్పటిభాగం ఇదం కరోసి. యం మం అనిచ్చమ్హి చలే నియుఞ్జసీతి యం మం పబ్బజ్జాయ నియోజేత్వా పబ్బజిత్వా అద్ధాగతం పబ్బజ్జాఫలం అనిచ్చమ్హి చలే సంసారముఖే నియుఞ్జసి నియోజనవసేన పవత్తేసి.

రూపాభావతో అరూపా. చిత్తస్స హి తాదిసం సణ్ఠానం నీలాదివణ్ణభేదో వా నత్థి, తస్మా వుత్తం అరూపాతి. దూరట్ఠానప్పవత్తియా దూరఙ్గమ. యదిపి చిత్తస్స మక్కటసుత్తమత్తమ్పి పురత్థిమాదిదిసాభాగేన గమనం నామ నత్థి, దూరే సన్తం పన ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛతీతి దూరఙ్గమ. ఏకోయేవ హుత్వా చరణవసేన పవత్తనతో ఏకచారి, అన్తమసో ద్వే తీణిపి చిత్తాని ఏకతో ఉప్పజ్జితుం సమత్థాని నామ నత్థి, ఏకమేవ పన చిత్తం ఏకస్మిం సన్తానే ఉప్పజ్జతి. తస్మిం నిరుద్ధే అపరమ్పి ఏకమేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఏకచారి. న తే కరిస్సం వచనం ఇదానిహన్తి యదిపి పుబ్బే తవ వసే అనువత్తిం, ఇదాని పన సత్థు ఓవాదం లద్ధకాలతో పట్ఠాయ చిత్తవసికో న భవిస్సామి. కస్మాతి చే? దుక్ఖా హి కామా కటుకా మహబ్భయా కామా నామేతే అతీతేపి దుక్ఖా, ఆయతిమ్పి కటుకఫలా, అత్తానువాదాదిభేదేన మహతా భయేన అనుబన్ధన్తా మహబ్భయా. నిబ్బానమేవాభిమనో చరిస్సం తస్మా నిబ్బానమేవ ఉద్దిస్స అభిముఖచిత్తో విహరిస్సం.

తమేవ నిబ్బానాభిముఖభావం దస్సేన్తో ‘‘నాహం అలక్ఖ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నాహం అలక్ఖ్యాతి అలక్ఖికతాయ నిస్సిరీకతాయ నాహం గేహతో నిక్ఖమిన్తి యోజనా.

అహిరిక్కతాయాతి యథావజ్జం కేళిం కరోన్తో వియ నిల్లజ్జతాయ. చిత్తహేతూతి ఏకదా నిగణ్ఠో, ఏకదా పరిబ్బాజకాదికో హోన్తో అనవట్ఠితచిత్తో పురిసో వియ చిత్తవసికో హుత్వా. దూరకన్తనాతి రాజాదీహి మేత్తం కత్వా తేసు దుబ్భిత్వా దుబ్భిభావేన. ఆజీవహేతూతి ఆజీవకారణా జీవికాపకతో హుత్వా ఆజీవికాభయేన అహం న నిక్ఖమిం న పబ్బజిం. కతో చ తే, చిత్త, పటిస్సవో మయాతి, ‘‘పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ న తవ వసే వత్తామి, మమేవ పన వసే వత్తామీ’’తి, చిత్త, మయా నను పటిఞ్ఞా కతాతి దస్సేతి.