౧౭. తింసనిపాతో
౧. ఫుస్సత్థేరగాథావణ్ణనా
తింసనిపాతే పాసాదికే బహూ దిస్వాతిఆదికా ఆయస్మతో ఫుస్సత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్స మణ్డలికరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఫుస్సోతి నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో ఖత్తియకుమారేహి సిక్ఖితబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో. ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా కామేసు అలగ్గచిత్తో అఞ్ఞతరస్స మహాథేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావనం అనుయుఞ్జన్తో ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపాదకం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. అథేకదివసం పణ్డరగోత్తో నామ ఏకో తాపసో తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా నిసిన్నో సమ్బహులే భిక్ఖూ సీలాచారసమ్పన్నే సుసంవుతిన్ద్రియే భావితకాయే భావితచిత్తే దిస్వా పసన్నచిత్తో ‘‘సాధు వతాయం పటిపత్తి లోకే చిరం తిట్ఠేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, అనాగతమద్ధానం భిక్ఖూనం పటిపత్తి భవిస్సతీ’’తి థేరం పుచ్ఛి. తమత్థం దస్సేన్తో సఙ్గీతికారా –
౯౪౯. ‘‘పాసాదికే బహూ దిస్వా, భావితత్తే సుసంవుతే;
ఇసి పణ్డరసగోత్తో, అపుచ్ఛి ఫుస్ససవ్హయ’’న్తి. – గాథం ఆదితో ఠపేసుం;
తత్థ పాసాదికేతి అత్తనో పటిపత్తియా పసాదారహే. బహూతి సమ్బహులే. భావితత్తేతి సమథవిపస్సనాభావనాహి భావితచిత్తే. సుసంవుతేతి సుట్ఠు సంవుతిన్ద్రియే. ఇసీతి తాపసో. పణ్డరసగోత్తోతి పణ్డరస్స నామ ఇసినో వంసే జాతత్తా తేన సమానగోత్తో. ఫుస్ససవ్హయన్తి ఫుస్ససద్దేన అవ్హాతబ్బం, ఫుస్సనామకన్తి అత్థో.
౯౫౦. ‘‘కిం ఛన్దా కిమధిప్పాయా, కిమాకప్పా భవిస్సరే;
అనాగతమ్హి కాలమ్హి, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి. –
అయం తస్స ఇసినో పుచ్ఛాగాథా.
తత్థ కిం ఛన్దాతి ఇమస్మిం సాసనే అనాగతే భిక్ఖూ కీదిసచ్ఛన్దా కీదిసాధిముత్తికా, కిం హీనాధిముత్తికా, ఉదాహు పణీతాధిముత్తికాతి అత్థో. కిమధిప్పాయాతి కీదిసాధిప్పాయా కీదిసజ్ఝాసయా, కిం సంకిలేసజ్ఝాసయా, ఉదాహు వోదానజ్ఝాసయాతి అత్థో. అథ వా ఛన్దా నామ కత్తుకమ్యతా, తస్మా కీదిసీ తేసం కత్తుకమ్యతాతి అత్థో. అధిప్పాయో అజ్ఝాసయోయేవ. కిమాకప్పాతి కీదిసాకప్పా. ఆకప్పాతి చ వేసగహణాదివారిత్తచారిత్తవన్తోతి అత్థో. భవిస్సరేతి భవిస్సన్తి. తం మేతి తం అనాగతే భిక్ఖూనం ఛన్దాధిప్పాయాకప్పభేదం పుచ్ఛితో మయ్హం అక్ఖాహి కథేహీతి థేరం అజ్ఝేసతి. తస్స థేరో తమత్థం ఆచిక్ఖన్తో సక్కచ్చసవనే తావ నియోజేతుం –
౯౫౧. ‘‘సుణోహి వచనం మయ్హం, ఇసి పణ్డరసవ్హయ;
సక్కచ్చం ఉపధారేహి, ఆచిక్ఖిస్సామ్యనాగత’’న్తి. – గాథమాహ;
తస్సత్థో – భో పణ్డరనామ ఇసి, యం త్వం మం పుచ్ఛసి, తం తే అనాగతం ఆచిక్ఖిస్సామి, ఆచిక్ఖతో పన మమ వచనం సుణాహి అనాగతత్థదీపనతో సంవేగావహతో చ సక్కచ్చం ఉపధారేహీతి.
అథ థేరో అనాగతంసఞాణేన భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనఞ్చ భావినిం పవత్తిం యథాభూతం దిస్వా తస్స ఆచిక్ఖన్తో –
౯౫౨. ‘‘కోధనా ఉపనాహీ చ, మక్ఖీ థమ్భీ సఠా బహూ;
ఇస్సుకీ నానావాదా చ, భవిస్సన్తి అనాగతే.
౯౫౩. ‘‘అఞ్ఞాతమానినో ధమ్మే, గమ్భీరే తీరగోచరా;
లహుకా అగరూ ధమ్మే, అఞ్ఞమఞ్ఞమగారవా.
౯౫౪. ‘‘బహూ ఆదీనవా లోకే, ఉప్పజ్జిస్సన్త్యనాగతే;
సుదేసితం ఇమం ధమ్మం, కిలేసిస్సన్తి దుమ్మతీ.
౯౫౫. ‘‘గుణహీనాపి సఙ్ఘమ్హి, వోహరన్తా విసారదా;
బలవన్తో భవిస్సన్తి, ముఖరా అస్సుతావినో.
౯౫౬. ‘‘గుణవన్తోపి సఙ్ఘమ్హి, వోహరన్తా యథాత్థతో;
దుబ్బలా తే భవిస్సన్తి, హిరీమనా అనత్థికా.
౯౫౭. ‘‘రజతం జాతరూపఞ్చ, ఖేత్తం వత్థుమజేళకం.
దాసిదాసఞ్చ దుమ్మేధా, సాదియిస్సన్త్యనాగతే.
౯౫౮. ‘‘ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో బాలా, సీలేసు అసమాహితా;
ఉన్నళా విచరిస్సన్తి, కలహాభిరతా మగా.
౯౫౯. ‘‘ఉద్ధతా చ భవిస్సన్తి, నీలచీవరపారుతా;
కుహా థద్ధా లపా సిఙ్గీ, చరిస్సన్త్యరియా వియ.
౯౬౦. ‘‘తేలసణ్ఠేహి కేసేహి, చపలా అఞ్జనక్ఖికా;
రథియాయ గమిస్సన్తి, దన్తవణ్ణికపారుతా.
౯౬౧. ‘‘అజేగుచ్ఛం విముత్తేహి, సురత్తం అరహద్ధజం;
జిగుచ్ఛిస్సన్తి కాసావం, ఓదాతేసు సముచ్ఛితా.
౯౬౨. ‘‘లాభకామా భవిస్సన్తి, కుసీతా హీనవీరియా;
కిచ్ఛన్తా వనపత్థాని, గామన్తేసు వసిస్సరే.
౯౬౩. ‘‘యే యే లాభం లభిస్సన్తి, మిచ్ఛాజీవరతా సదా;
తే తేవ అనుసిక్ఖన్తా, భజిస్సన్తి అసంయతా.
౯౬౪. ‘‘యే యే అలాభినో లాభం, న తే పుజ్జా భవిస్సరే;
సుపేసలేపి తే ధీరే, సేవిస్సన్తి న తే తదా.
౯౬౫. ‘‘మిలక్ఖురజనం రత్తం, గరహన్తా సకం ధజం;
తిత్థియానం ధజం కేచి, ధారిస్సన్త్యవదాతకం.
౯౬౬. ‘‘అగారవో చ కాసావే, తదా తేసం భవిస్సతి;
పటిసఙ్ఖా చ కాసావే, భిక్ఖూనం న భవిస్సతి.
౯౬౭. ‘‘అభిభూతస్స దుక్ఖేన, సల్లవిద్ధస్స రుప్పతో;
పటిసఙ్ఖా మహాఘోరా, నాగస్సాసి అచిన్తియా.
౯౬౮. ‘‘ఛద్దన్తో హి తదా దిస్వా, సురత్తం అరహద్ధజం;
తావదేవభణీ గాథా, గజో అత్థోపసంహితా.
౯౬౯. ‘‘అనిక్కసావో కాసావం, యో వత్థం పరిధస్సతి;
అపేతో దమసచ్చేన, న సో కాసావమరహతి.
౯౭౦. ‘‘యో చ వన్తకసావస్స, సీలేసు సుసమాహితో;
ఉపేతో దమసచ్చేన, స వే కాసావమరహతి.
౯౭౧. ‘‘విపన్నసీలో దుమ్మేధో, పాకటో కామకారియో;
విబ్భన్తచిత్తో నిస్సుక్కో, న సో కాసావమరహతి.
౯౭౨. ‘‘యో చ సీలేన సమ్పన్నో, వీతరాగో సమాహితో;
ఓదాతమనసఙ్కప్పో, స వే కాసావమరహతి.
౯౭౩. ‘‘ఉద్ధతో ఉన్నళో బాలో, సీలం యస్స న విజ్జతి;
ఓదాతకం అరహతి, కాసావం కిం కరిస్సతి.
౯౭౪. ‘‘భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ, దుట్ఠచిత్తా అనాదరా;
తాదీనం మేత్తచిత్తానం, నిగ్గణ్హిస్సన్త్యనాగతే.
౯౭౫. ‘‘సిక్ఖాపేన్తాపి థేరేహి, బాలా చీవరధారణం;
న సుణిస్సన్తి దుమ్మేధా, పాకటా కామకారియా.
౯౭౬. ‘‘తే తథా సిక్ఖితా బాలా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా;
నాదియిస్సన్తుపజ్ఝాయే, ఖళుఙ్కో వియ సారథిం.
౯౭౭. ‘‘ఏవం అనాగతద్ధానం, పటిపత్తి భవిస్సతి;
భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనఞ్చ, పత్తే కాలమ్హి పచ్ఛిమే.
౯౭౮. ‘‘పురా ఆగచ్ఛతే ఏతం, అనాగతం మహబ్భయం;
సుబ్బచా హోథ సఖిలా, అఞ్ఞమఞ్ఞం సగారవా.
౯౭౯. ‘‘మేత్తచిత్తా కారుణికా, హోథ సీలేసు సంవుతా;
ఆరద్ధవీరియా పహితత్తా, నిచ్చం దళ్హపరక్కమా.
౯౮౦. ‘‘పమాదం భయతో దిస్వా, అప్పమాదఞ్చ ఖేమతో;
భావేథట్ఠఙ్గికం మగ్గం, ఫుసన్తా అమతం పద’’న్తి. – ఇమా గాథా అభాసి;
తత్థ కోధనాతి కుజ్ఝనసీలా. భవిస్సన్తి అనాగతేతి సమ్బన్ధో. కిం థేరస్స కాలే తథా నాహేసున్తి? న నాహేసుం. తదా పన కల్యాణమిత్తబహులతాయ ఓవాదకేసు విఞ్ఞాపకేసు సబ్రహ్మచారీసు బహూసు విజ్జమానేసు కిలేసేసు బలవన్తేసు పటిసఙ్ఖానబహులతాయ చ యేభుయ్యేన భిక్ఖూ అక్కోధనా అహేసుం, ఆయతిం తబ్బిపరియాయే అతికోధనా భవిస్సన్తి, తస్మా ‘‘అనాగతే’’తి వుత్తం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఉపనాహీతి ఆఘాతవత్థూసు ఆఘాతస్స ఉపనయ్హనసీలా ఉపనాహసమ్భవతో వా ఉపనాహీ. తత్థ పురిమకాలికో బ్యాపాదో కోధో, అపరకాలికో ఉపనాహో. సకిం పవత్తో వా దోసో కోధో, అనేకక్ఖత్తుం పవత్తో ఉపనాహో. పరేసం విజ్జమానే గుణే మక్ఖన్తి పుఞ్జన్తి, తేసం వా ఉదకపుఞ్జనియా వియ ఉదకస్స మక్ఖో మక్ఖనం పుఞ్జనం ఏతేసం అత్థీతి మక్ఖీ. అతిమానలక్ఖణో థమ్భో ఏతేసం అత్థీతి థమ్భీ. సఠాతి అసన్తగుణవిభావనలక్ఖణేన సాఠేయ్యేన సమన్నాగతా. ఇస్సుకీతి పరసమ్పత్తిఖియ్యనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ సమన్నాగతా. నానావాదాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధవాదా విరుద్ధదిట్ఠికా, కలహకారకా చాతి అత్థో.
అఞ్ఞాతమానినో ధమ్మే, గమ్భీరే తీరగోచరాతి గమ్భీరే దురోభాసే సద్ధమ్మే అఞ్ఞాతే ఏవ ‘‘ఞాతోతి, దిట్ఠో’’తి ఏవం మానినో, తతో ఏవ తస్స ఓరభాగే పవత్తితాయ ఓరిమతీరగోచరా. లహుకాతి లహుసభావా చపలా. అగరూ ధమ్మేతి సద్ధమ్మే గారవరహితా. అఞ్ఞమఞ్ఞమగారవాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అప్పతిస్సా, సఙ్ఘే సబ్రహ్మచారీసు చ గరుగారవవిరహితా. బహూ ఆదీనవాతి వుత్తప్పకారా, వక్ఖమానా చ బహూ అనేకదోసా అన్తరాయా. లోకేతి సత్తలోకే. ఉప్పజ్జిస్సన్త్యనాగతేతి అనాగతే పాతు భవిస్సన్తి. సుదేసితం ఇమం ధమ్మన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధేన సుట్ఠు అవిపరీతం ఆదికల్యాణాదిప్పకారేన దేసితం ఇమం ఆగమసద్ధమ్మం. కిలేసిస్సన్తీతి కిలిట్ఠం కిలేసదూసితం కరిస్సన్తి, ‘‘ఆపత్తిం ‘అనాపత్తీ’తి గరుకాపత్తిం ‘లహుకాపత్తీ’’’తిఆదినా దుచ్చరితసంకిలేసేన అసద్ధమ్మేన సణ్హసుఖుమం రూపారూపధమ్మం పటిక్ఖిపిస్సన్తి, దిట్ఠిసంకిలేసేన ఉభయత్రాపి తణ్హాసంకిలేసేన సంకిలేసిస్సన్తి మలినం కరిస్సన్తి. దుమ్మతీతి నిప్పఞ్ఞా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘భవిస్సన్తి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అనాగతమద్ధానం…పే… అభిధమ్మకథం వేదల్లకథం కథేన్తా కణ్హధమ్మం ఓక్కమమానా న బుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి (అ. ని. ౫.౭౯).
గుణహీనాతి సీలాదిగుణవిరహితా దుస్సీలా, అలజ్జినో చ. అథ వా గుణహీనాతి వినయవారిత్తాదిగుణేన హీనా ధమ్మవినయే అప్పకతఞ్ఞునో. సఙ్ఘమ్హీతి సఙ్ఘమజ్ఝే. వోహరన్తాతి కథేన్తా, సఙ్ఘే వినిచ్ఛయకథాయ వత్తమానాయ యంకిఞ్చి భణన్తా. విసారదాతి నిబ్భయా పగబ్భా. బలవన్తోతి పక్ఖబలేన బలవన్తో. ముఖరాతి ముఖఖరా ఖరవాదినో. అస్సుతావినోతి న సుతవన్తో, కేవలం లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సయేన గుణధరా హుత్వా ‘‘ధమ్మం ‘అధమ్మో’తి, అధమ్మఞ్చ ‘ధమ్మో’తి, వినయం ‘అవినయో’తి, అవినయఞ్చ ‘వినయో’’’తి ఏవం అత్తనా యథిచ్ఛితమత్థం సఙ్ఘమజ్ఝే పతిట్ఠపేన్తా బలవన్తో భవిస్సన్తి.
గుణవన్తోతి సీలాదిగుణసమ్పన్నా. వోహరన్తా యథాత్థతోతి అత్థానురూపం, అవిపరీతత్థం ‘‘ధమ్మం ‘ధమ్మో’తి, అధమ్మం ‘అధమ్మో’తి, వినయం ‘వినయో’తి అవినయం ‘అవినయో’’’తి ఏవం దీపేన్తా. దుబ్బలా తే భవిస్సన్తీతి పరిసాయం అలజ్జుస్సన్నతాయ బలవిరహితా తే భవిస్సన్తి, తేసం వచనం న తిట్ఠిస్సతి. హిరీమనా అనత్థికాతి హిరీమన్తో కేనచి అనత్థికా. తే హి ధమ్మేన వత్తుం సమత్థాపి పాపజిగుచ్ఛతాయ అప్పకిచ్చతాయ చ కేహిచి విరోధం అకరోన్తా అత్తనో వాదం పతిట్ఠాపేతుం న వాయమన్తా దిట్ఠావికమ్మం వా అధిట్ఠానం వా అకత్వా తుణ్హీ హోన్తి.
రజతన్తి రూపియం, తేన కహాపణలోహమాసకాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. జాతరూపన్తి సువణ్ణం, తేన మణిముత్తాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వా-సద్దో సముచ్చయత్థో ‘‘అపదా వా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦) వియ. ‘‘రజతజాతరూపఞ్చా’’తి వా పాఠో. ఖేత్తన్తి యత్థ పుబ్బణ్ణాపరణ్ణం రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థం అకతభూమిభాగో వత్థు. అజేళకన్తి ఏళకా నామ అజాయేవ, తే ఠపేత్వా అవసేసా పసుజాతీ అజా నామ. అజేళకగ్గహణేనేవ హేత్థ గోమహింసాదీనమ్పి సఙ్గహో కతో. దాసిదాసఞ్చాతి దాసియో చ దాసే చ. దుమ్మేధాతి అవిద్దసునో, కప్పియాకప్పియం సారుప్పాసారుప్పం అజానన్తా అత్తనో అత్థాయ సాదియిస్సన్తి సమ్పటిచ్ఛిస్సన్తి.
ఉజ్ఝానసఞ్ఞినోతి పరే హేట్ఠతో కత్వా ఓలోకనచిత్తా, అనుజ్ఝాయితబ్బట్ఠానేపి వా ఉజ్ఝానసీలా. బాలాతి దుచ్చిన్తితచిన్తనాదినా బాలలక్ఖణేన సమన్నాగతా, తతో ఏవ సీలేసు అసమాహితా చతుపారిసుద్ధిసీలేసు న సమాహితచిత్తా. ఉన్నళాతి, సముస్సితతుచ్ఛమానా. విచరిస్సన్తీతి మానద్ధజం ఉక్ఖిపిత్వా విచరిస్సన్తి. కలహాభిరతా మగాతి సారమ్భబహులతాయ కరణుత్తరియపసుతా కలహే ఏవ అభిరతా మగసదిసా మిగా వియ అత్తహితాపేక్ఖా ఘాసేసనాభిరతా దుబ్బలవిహేసపరాతి అత్థో.
ఉద్ధతాతి ఉద్ధచ్చేన సమన్నాగతా చిత్తేకగ్గతారహితా. నీలచీవరపారుతాతి అకప్పియరజనరత్తేన నీలవణ్ణేన చీవరేన పారుతా, తాదిసం చీవరం నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ విచరణకా. కుహాతి సామన్తజప్పనాదినా కుహనవత్థునా కుహకా, అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ కోహఞ్ఞం కత్వా పరేసం విమ్హాపయా. థద్ధాతి కోధేన మానేన చ థద్ధమానసా కక్ఖళహదయా. లపాతి లపనకా కుహనవుత్తికా, పసన్నమానసేహి మనుస్సేహి ‘‘కేన, భన్తే, అయ్యస్స అత్థో’’తి పచ్చయదాయకానం వదాపనకా, పయుత్తవాచావసేన, నిప్పేసికతావసేన చ పచ్చయత్థం లపకాతి వా అత్థో. సిఙ్గీతి ‘‘తత్థ కతమం సిఙ్గం? యం సిఙ్గం సిఙ్గారతా చాతురతా చాతురియం పరిక్ఖతతా పారిక్ఖతియ’’న్తి (విభ. ౮౫౨) ఏవం వుత్తేహి సిఙ్గసదిసేహి పాకటకిలేసేహి సమన్నాగతా, సిఙ్గారచరితాతి అత్థో. ‘‘అరియా వియా’’తి ఇదం ‘‘కుహా’’తి ఏతస్సేవ అత్థదస్సనం. కుహకానఞ్హి అరియానమివ ఠితభావం దస్సేన్తో అరియా వియ విచరన్తీతి ఆహ.
తేలసణ్ఠేహీతి సిత్థకతేలేన వా ఉదకతేలేన వా ఓసణ్ఠితేహి. చపలాతి కాయమణ్డనపరిక్ఖారమణ్డనాదినా చాపల్లేన యుత్తా. అఞ్జనక్ఖికాతి అలఙ్కారఞ్జనేన అఞ్జితనేత్తా. రథియాయ గమిస్సన్తీతి భిక్ఖాచరియాయ కులూపసఙ్కమనాపదేసేహి, మహారచ్ఛాయ ఇతో చితో చ పరిబ్భమిస్సన్తి. దన్తవణ్ణికపారుతాతి దన్తవణ్ణరత్తేన చీవరేన పారుతసరీరా.
అజేగుచ్ఛన్తి అజిగుచ్ఛితబ్బం. విముత్తేహీతి అరియేహి. సురత్తన్తి కప్పియరజనేన సుట్ఠు రత్తం, అరహన్తానం బుద్ధాదీనం చిణ్ణతాయ అరహద్ధజం జిగుచ్ఛిస్సన్తి కాసావం. కస్మా? ఓదాతేసు సముచ్ఛితా గేధం ఆపన్నా. దన్తవణ్ణపారుపనస్స హి ఇదం కారణవచనం. తే హి సేతకం సమ్భావేన్తా ‘‘సబ్బేన సబ్బం సేతకే గహితే లిఙ్గపరిచ్చాగో ఏవ సియా’’తి దన్తవణ్ణం పారుపన్తి.
లాభకామాతి లాభగిద్ధా. భిక్ఖాచరియాసుపి కోసజ్జయోగతో కుసీతా. సమణధమ్మం కాతుం చిత్తస్స ఉస్సాహాభావేన హీనవీరియా. కిచ్ఛన్తాతి, కిలమన్తా, వనపత్థేసు వసితుం కిచ్ఛన్తా కిలన్తచిత్తాతి అత్థో. గామన్తేసూతి గామన్తసేనాసనేసు గామసమీపేసు సేనాసనేసు, గామద్వారేసు వా సేనాసనేసు. వసిస్సరేతి వసిస్సన్తి.
తే తేవ అనుసిక్ఖన్తాతి యే యే మిచ్ఛాజీవప్పయోగేన లద్ధలాభా, తే తే ఏవ పుగ్గలే అనుసిక్ఖన్తా భమిస్సన్తి. భమిస్సన్తీతి సయమ్పి తే వియ మిచ్ఛాజీవేన లాభం ఉప్పాదేతుం రాజకులాదీని సేవన్తా పరిబ్భమిస్సన్తి. ‘‘భజిస్సన్తీ’’తి వా పాఠో, సేవిస్సన్తీతి అత్థో. అసంయతాతి సీలసంయమరహితా.
యే యే అలాభినో లాభన్తి యే యే భిక్ఖూ మిచ్ఛాజీవపరివజ్జనేన అప్పపుఞ్ఞతాయ చ లాభస్స పచ్చయస్స న లాభినో, తే పుజ్జా పూజనీయా పాసంసా తదా అనాగతే కాలే న భవిస్సన్తి. సుపేసలేపి తే ధీరేతి ధితిసమ్పన్నతాయ ధీరే సుట్ఠు పేసలేపి తే భిక్ఖూ న సేవిస్సన్తి, తదా అనాగతే తే లాభినో లాభకామావ భిక్ఖూతి అత్థో.
మిలక్ఖురజనం రత్తన్తి కాలకచ్ఛకరజనేన రత్తం. సమాసపదఞ్హేతం, గాథాసుఖత్థం సానునాసికనిద్దేసో. గరహన్తా సకం ధజన్తి అత్తనో ధజభూతం కాసావం జిగుచ్ఛన్తా. సాసనే పబ్బజితానఞ్హి కాసావో ధజో నామ. తిత్థియానం ధజం కేచీతి కేచి సక్యపుత్తియభావం పటిజానన్తా ఏవ తిత్థియానం సేతవత్థికానం ధజభూతం అవదాతకం సేతవత్థం ధారేస్సన్తి.
అగారవో చ కాసావేతి అరహద్ధజభూతే కాసావే అగారవో అబహుమానం తదా అనాగతే తేసం భవిస్సతి. పటిసఙ్ఖా చ కాసావేతి ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవామీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన పచ్చవేక్ఖణమత్తమ్పి కాసావపరిభోగే న భవిస్సతి.
కాసావం ధారేన్తేన కాసావం బహుమానేన ‘‘దుచ్చరితతో ఓరమితబ్బ’’న్తి కాసావస్స గరుకాతబ్బభావే ఛద్దన్తజాతకముదాహరన్తో ‘‘అభిభూతస్స దుక్ఖేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సల్లవిద్ధస్సాతి పుథునా సవిసేన సల్లేన విద్ధస్స, తతో ఏవ మహతా దుక్ఖేన అభిభూతస్స. రుప్పతోతి సరీరవికారం ఆపజ్జతో. మహాఘోరాతి సరీరజీవితేసు నిరపేక్ఖతాయ భిమ్మా గరుతరా పటిసఙ్ఖా అఞ్ఞేహి అచిన్తియా చిన్తామత్తేన పవత్తేతుం అసక్కుణేయ్యా ఛద్దన్తమహానాగస్సఆసి, అహోసి. ఛద్దన్తనాగరాజకాలే హి బోధిసత్తో సోణుత్తరేన నామ నేసాదేన పటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఠత్వా విసపీతేన సల్లేన విద్ధో మహతా దుక్ఖేన అభిభూతో తం గహేత్వా పరిదహితం కాసావం దిస్వా ‘‘అయం అరియద్ధజేన పటిచ్ఛన్నో, న మయా హింసితబ్బో’’తి తత్థ మేత్తచిత్తమేవ పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఉపరిధమ్మం దేసేసి. యథాహ –
‘‘సమప్పితో పుథుసల్లేన నాగో,
అదుట్ఠచిత్తో లుద్దకమజ్ఝభాసి;
కిమత్థయం కిస్స వా సమ్మ హేతు,
మమం వధీ కస్స వాయం పయోగో’’తిఆది. (జా. ౧.౧౬.౧౨౪);
ఇమమత్థం దస్సేన్తో థేరో ‘‘ఛద్దన్తో హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సురత్తం అరహద్ధజన్తి సోణుత్తరేన పరిదహితకాసావం సన్ధాయాహ. అభణీతి అభాసి. గాథాతి గాథాయో. గజోతి ఛద్దన్తో నాగరాజా. అత్థోపసంహితాతి అత్థసన్నిస్సితా హితా, హితయుత్తాతి అత్థో.
ఛద్దన్తనాగరాజేన వుత్తగాథాసు అనిక్కసావోతి రాగాదీహి కసావేహి కసావో, పరిదహిస్సతీతి నివాసనపారుపనఅత్థరణవసేన పరిభుఞ్జిస్సతి. ‘‘పరిధస్సతీ’’తి వా పాఠో. అపేతో దమసచ్చేనాతి ఇన్ద్రియదమేన చేవ పరమత్థసచ్చపక్ఖికేన వచీసచ్చేన చ అపేతో, వియుత్తో పరిచ్చత్తోతి అత్థో. న సోతి సో ఏవరూపో పుగ్గలో కాసావం పరిదహితుం నారహతి.
వన్తకసావస్సాతి చతూహి మగ్గేహి వన్తకసావో ఛడ్డితకసావో పహీనకసావో అస్స భవేయ్యాతి అత్థో. సీలేసూతి చతుపారిసుద్ధిసీలేసు. సుసమాహితోతి సుట్ఠు సమాహితో. ఉపేతోతి ఇన్ద్రియదమేన చేవ వుత్తప్పకారేన సచ్చేన చ ఉపగతో సమన్నాగతో. స వేతి సో ఏవరూపో పుగ్గలో తం గన్ధకాసావవత్థం ఏకన్తేన అరహతీతి అత్థో.
విపన్నసీలోతి భిన్నసీలో. దుమ్మేధోతి నిప్పఞ్ఞో సీలవిసోధనపఞ్ఞాయ విరహితో. పాకటోతి ‘‘దుస్సీలో అయ’’న్తి పాకటో పకాసో, విక్ఖిత్తిన్ద్రియతాయ వా పాకటో పాకటిన్ద్రియోతి అత్థో. కామకారియోతి భిన్నసంవరతాయ యథిచ్ఛితకారకో, కామస్స వా మారస్స యథాకామకరణీయో. విబ్భన్తచిత్తోతి రూపాదీసు విసయేసు విక్ఖిత్తచిత్తో. నిస్సుక్కోతి అసుక్కో సుక్కధమ్మరహితో హిరోత్తప్పవివజ్జితో, కుసలధమ్మసమ్పాదనఉస్సుక్కరహితో వా.
వీతరాగోతి విగతచ్ఛన్దరాగో. ఓదాతమనసఙ్కప్పోతి సువిసుద్ధమనోవితక్కో, అనావిలసఙ్కప్పో వా.
కాసావం కిం కరిస్సతీతి యస్స సీలం నత్థి, తస్స కాసావం కిం నామ పయోజనం సాధేస్సతి, చిత్తకతసదిసం తస్స పబ్బజితలిఙ్గన్తి అత్థో.
దుట్ఠచిత్తాతి రాగాదిదోసేహి దూసితచిత్తా. అనాదరాతి సత్థరి ధమ్మే అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ ఆదరరహితా అగారవా. తాదీనం మేత్తచిత్తానన్తి మేత్తాభావనాయ సమ్పయుత్తహదయే తేనేవ అరహత్తాధిగమేన ఇట్ఠాదీసు తాదిభావప్పత్తే ఉళారగుణే. ఉపయోగత్థే హి ఇదం సామివచనం. నిగ్గణ్హిస్సన్తీతి ‘‘సీలాదిసమ్పన్నే దిస్వా తే సమ్భావేన్తా విపన్నసీలే అమ్హే న బహుం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి అత్తని అగారవభయేన యథా తే ఉబ్బాళ్హా పక్కమిస్సన్తి, తథా బాధిస్సన్తీతి అత్థో.
సిక్ఖాపేన్తాపీతి సిక్ఖాపియమానాపి. కమ్మత్థే హి అయం కత్తునిద్దేసో. థేరేహీతి అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయేహి. చీవరధారణన్తి ఇదం సమణపటిపత్తియా నిదస్సనమత్తం, తస్మా ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా (అ. ని. ౪.౧౨౨) సిక్ఖాపియమానాపీతి అత్థో. న సుణిస్సన్తీతి ఓవాదం న గణ్హిస్సన్తి.
తే తథా సిక్ఖితా బాలాతి తే అన్ధబాలా ఆచరియుపజ్ఝాయేహి సిక్ఖాపియమానాపి అనాదరతాయ అసిక్ఖితాతి. నాదియిస్సన్తుపజ్ఝాయేతి ఉపజ్ఝాయే ఆచరియే చ ఆదరం న కరోన్తి, తేసం అనుసాసనియం న తిట్ఠన్తి. యథా కిం? ఖళుఙ్కో వియ సారథిం యథా ఖళుఙ్కో దుట్ఠస్సో అస్సదమకం నాదియతి న తస్స ఉపదేసే తిట్ఠతి, ఏవం తేపి ఉపజ్ఝాయాచరియే న భాయన్తి న సారజ్జన్తీతి అత్థో.
‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనం. తత్థ ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. అనాగతద్ధానన్తి అనాగతమద్ధానం, అనాగతే కాలేతి అత్థో. తంయేవ సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘పత్తే కాలమ్హి పచ్ఛిమే’’తి ఆహ. తత్థ కతమో పచ్ఛిమకాలో? ‘‘తతియసఙ్గీతితో పట్ఠాయ పచ్ఛిమకాలో’’తి కేచి, తం ఏకే నానుజానన్తి. సాసనస్స హి పఞ్చయుగాని విముత్తియుగం, సమాధియుగం, సీలయుగం, సుతయుగం, దానయుగన్తి. తేసు పఠమం విముత్తియుగం, తస్మిం అన్తరహితే సమాధియుగం వత్తతి, తస్మిమ్పి అన్తరహితే సీలయుగం వత్తతి, తస్మిమ్పి అన్తరహితే సుతయుగం వత్తతేవ. అపరిసుద్ధసీలో హి ఏకదేసేన పరియత్తిబాహుసచ్చం పగ్గయ్హ తిట్ఠతి లాభాదికామతాయ. యదా పన మాతికాపరియోసానా పరియత్తి సబ్బసో అన్తరధాయతి, తతో పట్ఠాయ లిఙ్గమత్తమేవ అవసిస్సతి, తదా యథా తథా ధనం సంహరిత్వా దానముఖేన విస్సజ్జేన్తి, సా కిర నేసం చరిమా సమ్మాపటిపత్తి. తత్థ సుతయుగతో పట్ఠాయ పచ్ఛిమకాలో, ‘‘సీలయుగతో పట్ఠాయా’’తి అపరే.
ఏవం థేరో పచ్ఛిమే కాలే ఉప్పజ్జనకం మహాభయం దస్సేత్వా పున తత్థ సన్నిపతితభిక్ఖూనం ఓవాదం దదన్తో ‘‘పురా ఆగచ్ఛతే’’తిఆదినా తిస్సో గాథా అభాసి. తత్థ పురా ఆగచ్ఛతే ఏతన్తి ఏతం మయా తుమ్హాకం వుత్తం పటిపత్తిఅన్తరాయకరం అనాగతం మహాభయం ఆగచ్ఛతి పురా, యావ ఆగమిస్సతి, తావదేవాతి అత్థో. సుబ్బచాతి వచనక్ఖమా సోవచస్సకారకేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా, గరూనం అనుసాసనియో పదక్ఖిణగ్గాహినో హోథాతి అత్థో. సఖిలాతి ముదుహదయా.
మేత్తచిత్తాతి సబ్బసత్తేసు హితూపసంహారలక్ఖణాయ మేత్తాయ సమ్పయుత్తచిత్తా. కారుణికాతి కరుణాయ నియుత్తా పరేసం దుక్ఖాపనయనాకారవుత్తియా కరుణాయ సమన్నాగతా. ఆరద్ధవీరియాతి అకుసలానం పహానాయ కుసలానం ఉపసమ్పదాయ పగ్గహితవీరియా. పహితత్తాతి నిబ్బానం పటిపేసితచిత్తా. నిచ్చన్తి సబ్బకాలం. దళ్హపరక్కమాతి థిరవీరియా.
పమాదన్తి పమజ్జనం, కుసలానం ధమ్మానం అననుట్ఠానం, అకుసలేసు చ ధమ్మేసు చిత్తవోస్సగ్గో. వుత్తఞ్హి –
‘‘తత్థ కతమో పమాదో? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పదానం, కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా’’తిఆది (విభ. ౯౩౦).
అప్పమాదన్తి అప్పమజ్జనం, సో పమాదస్స పటిపక్ఖతో వేదితబ్బో. అత్థతో హి అప్పమాదో నామ సతియా అవిప్పవాసో, ఉపట్ఠితాయ సతియా ఏవ చేతం నామం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యస్మా పమాదమూలకా సబ్బే అనత్థా, అప్పమాదమూలకా చ సబ్బే అత్థా, తస్మా పమాదం భయతో ఉపద్దవతో దిస్వా అప్పమాదఞ్చ ఖేమతో అనుపద్దవతో దిస్వా అప్పమాదపటిపత్తియా సిఖాభూతం సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం అట్ఠన్నం అఙ్గానం వసేన అట్ఠఙ్గికం అరియమగ్గం భావేథ, అమతం నిబ్బానం ఫుసన్తా సచ్ఛికరోన్తా అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేథ, దస్సనమగ్గమత్తే అట్ఠత్వా ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం ఉప్పాదనవసేన వడ్ఢేథ, ఏవం వో అప్పమాదభావనా సిఖాపత్తా భవిస్సతీతి.
ఏవం థేరో సమ్పత్తపరిసం ఓవదతి. ఇమా ఏవ చిమస్స థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహేసున్తి.
ఫుస్సత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సారిపుత్తత్థేరగాథావణ్ణనా
యథాచారీ యథాసతోతిఆదికా ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స గాథా. తస్స ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స చ వత్థు ఏవం వేదితబ్బం – అతీతే ఇతో సతసహస్సకప్పాధికే అసఙ్ఖ్యేయ్యమత్థకే ఆయస్మా సారిపుత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సరదమాణవో నామ అహోసి. మహామోగ్గల్లానో గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సిరివడ్ఢకుటుమ్బికో నామ అహోసి. తే ఉభోపి సహపంసుకీళకసహాయా అహేసుం. తేసు సరదమాణవో పితు అచ్చయేన కులసన్తకం ధనం పటిపజ్జిత్వా ఏకదివసం రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసం సత్తానం మరణం నామ ఏకన్తికం, తస్మా మయా ఏకం పబ్బజ్జం ఉపగన్త్వా మోక్ఖమగ్గో గవేసితబ్బో’’తి సహాయం ఉపసఙ్కమిత్వా, సమ్మ, అహం పబ్బజితుకామో, కిం త్వం పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి వత్వా తేన ‘‘న సక్ఖిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘హోతు అహమేవ పబ్బజిస్సామీ’’తి రతనకోట్ఠాగారాని వివరాపేత్వా కపణద్ధికాదీనం మహాదానం దత్వా పబ్బతపాదం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తస్స పబ్బజ్జం అనుపబ్బజితా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా బ్రాహ్మణపుత్తా అహేసుం. సో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా తేసమ్పి జటిలానం కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. తేపి సబ్బే పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసుం.
తేన సమయేన అనోమదస్సీ నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో సత్తే సంసారమహోఘతో తారేత్వా ఏకదివసం ‘‘సరదతాపసస్స చ అన్తేవాసికానఞ్చ సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి ఏకో అదుతియో పత్తచీవరమాదాయ ఆకాసేన గన్త్వా ‘‘బుద్ధభావం మే జానాతూ’’తి తాపసస్స పస్సన్తస్సేవ ఆకాసతో ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. సరదతాపసో సత్థు సరీరే మహాపురిసలక్ఖణాని ఉపధారేత్వా ‘‘సబ్బఞ్ఞుబుద్ధోయేవాయ’’న్తి నిట్ఠం గన్త్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. సరదతాపసో సత్థు సన్తికే ఏకమన్తం నిసీది.
తస్మిం సమయే తస్స అన్తేవాసికా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా పణీతపణీతాని ఓజవన్తాని ఫలాఫలాని గహేత్వా ఆగతా సత్థారం దిస్వా సఞ్జాతప్పసాదా అత్తనో ఆచరియస్స చ సత్థు చ నిసిన్నాకారం ఓలోకేత్వా, ‘‘ఆచరియ, మయం పుబ్బే ‘తుమ్హేహి మహన్తతరో కోచి నత్థీ’తి విచరామ, అయం పన పురిసో తుమ్హేహి మహన్తతరో మఞ్ఞే’’తి ఆహంసు. ‘‘కిం వదేథ, తాతా? సాసపేన సద్ధిం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధం సినేరుం సమం కాతుం ఇచ్ఛథ? సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన మం తుల్యం మా కరిత్థా’’తి. అథ తే తాపసా ఆచరియస్స వచనం సుత్వా ‘‘యావ మహా వతాయం పురిసుత్తమో’’తి సబ్బేవ పాదేసు నిపతిత్వా సత్థారం వన్దింసు.
అథ తే ఆచరియో ఆహ – ‘‘తాతా, సత్థు అనుచ్ఛవికో నో దేయ్యధమ్మో నత్థి, సత్థా చ భిక్ఖాచారవేలాయ ఇధాగతో, హన్ద మయం దేయ్యధమ్మం యథాబలం దస్సామ. తుమ్హేహి యం యం పణీతం ఫలాఫలం ఆభతం, తం తం ఆహరథా’’తి ఆహరాపేత్వా హత్థే ధోవిత్వా సయం తథాగతస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సత్థారా చ ఫలాఫలే పటిగ్గణ్హితమత్తే దేవతా దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. తాపసో ఉదకమ్పి సయమేవ పరిస్సావేత్వా అదాసి. తతో భోజనకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా సత్థరి నిసిన్నే సబ్బే అన్తేవాసికే పక్కోసిత్వా సత్థు సన్తికే సారణీయం కథం కథేన్తో నిసీది. సత్థా ‘‘ద్వే అగ్గసావకా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి చిన్తేసి. తే సత్థు చిత్తం ఞత్వా తావదేవ సతసహస్సఖీణాసవపరివారా అగ్గసావకా ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.
తతో సరదతాపసో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, సత్థు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పుప్ఫాసనేన పూజా కాతబ్బా, తస్మా పుప్ఫాని ఆహరథా’’తి. తే తావదేవ ఇద్ధియా వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా బుద్ధస్స యోజనప్పమాణం పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం, ఉభిన్నం అగ్గసావకానం తిగావుతం, సేసభిక్ఖూనం అడ్ఢయోజనికాదిభేదం, సఙ్ఘనవకస్స ఉసభమత్తం పఞ్ఞాపేసుం. ఏవం తేసం పఞ్ఞత్తేసు ఆసనేసు సరదతాపసో తథాగతస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఠితో – ‘‘భన్తే, మయ్హం అనుగ్గహత్థాయ ఇమం పుప్ఫాసనం అభిరుహథా’’తి ఆహ. నిసీది భగవా పుప్ఫాసనే. సత్థరి నిసిన్నే ద్వే అగ్గసావకా సేసభిక్ఖూ చ అత్తనో అత్తనో పత్తాసనే నిసీదింసు. సత్థా ‘‘తేసం మహప్ఫలం హోతూ’’తి నిరోధం సమాపజ్జి. సత్థు సమాపన్నభావం ఞత్వా ద్వే అగ్గసావకాపి సేసభిక్ఖూపి నిరోధం సమాపజ్జింసు. తాపసో సత్తాహం నిరన్తరం పుప్ఫచ్ఛత్తం ధారేన్తో అట్ఠాసి. ఇతరే పన వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జిత్వా సేసకాలే అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠంసు.
సత్థా సత్తాహస్స అచ్చయేన నిరోధతో వుట్ఠాయ అగ్గసావకం నిసభత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘తాపసానం పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి. థేరో సావకపారమీఞాణే ఠత్వా తేసం పుప్ఫాసనానుమోదనం అకాసి. తస్స దేసనావసానే సత్థా దుతియం అగ్గసావకం అనోమత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘త్వమ్పి ఇమేసం ధమ్మం దేసేహీ’’తి. సోపి తేపిటకం బుద్ధవచనం సమ్మసిత్వా తేసం ధమ్మం కథేసి. ద్విన్నమ్పి దేసనాయ ఏకస్సపి ధమ్మాభిసమయో నాహోసి. అథ సత్థా బుద్ధవిసయే ఠత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి. దేసనావసానే ఠపేత్వా సరదతాపసం అవసేసా సబ్బేపి చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ అన్తరహితతాపసవేసా అట్ఠపరిక్ఖారవరధరా సట్ఠివస్సికత్థేరా వియ అహేసుం.
సరదతాపసో పన ‘‘అహో వతాహమ్పి అయం నిసభత్థేరో వియ అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స అగ్గసావకో భవేయ్య’’న్తి సత్థు దేసనాకాలే ఉప్పన్నపరివితక్కతాయ అఞ్ఞవిహితో హుత్వా మగ్గఫలాని పటివిజ్ఝితుం నాసక్ఖి. అథ తథాగతం వన్దిత్వా తథా పణిధానం అకాసి. సత్థాపిస్స అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా – ‘‘ఇతో త్వం కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గసావకో సారిపుత్తో నామ భవిస్ససీ’’తి బ్యాకరిత్వా ధమ్మకథం వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఆకాసం పక్ఖన్ది.
సరదతాపసోపి సహాయకస్స సిరివడ్ఢస్స సన్తికం గన్త్వా, సమ్మ, మయా అనోమదస్సిస్స భగవతో పాదమూలే అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గసావకట్ఠానం పత్థితం, త్వమ్పి తస్స దుతియసావకట్ఠానం పత్థేహీతి.
సిరివడ్ఢో తం ఉపదేసం సుత్వా అత్తనో నివేసనద్వారే అట్ఠకరీసమత్తం ఠానం సమతలం కారేత్వా లాజపఞ్చమాని పుప్ఫాని వికిరిత్వా నీలుప్పలచ్ఛదనం మణ్డపం కారేత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖూనమ్పి ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం సజ్జేత్వా, సరదతాపసేన సత్థారం నిమన్తాపేత్వా సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా, బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం మహారహేహి వత్థేహి అచ్ఛాదేత్వా, దుతియసావకభావాయ పణిధానం అకాసి. సత్థాపిస్స అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా వుత్తనయేన బ్యాకరిత్వా భత్తానుమోదనం కత్వా పక్కామి. సిరివడ్ఢో హట్ఠపహట్ఠో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా దుతియచిత్తవారే కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. సరదతాపసో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.
తతో పట్ఠాయ నేసం ఉభిన్నమ్పి అన్తరాకమ్మం న కథితం. అమ్హాకం పన భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ సరదతాపసో రాజగహస్స అవిదూరే ఉపతిస్సగామే రూపసారియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తందివసమేవస్స సహాయోపి రాజగహస్సేవ అవిదూరే కోలితగామే మోగ్గలియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తాని కిర ద్వేపి కులాని యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఆబద్ధపటిబద్ధసహాయకానేవ. తేసం ద్విన్నం ఏకదివసమేవ గబ్భపరిహారమదంసు. దసమాసచ్చయేన జాతానమ్పి తేసం ఛసట్ఠి ధాతియో ఉపట్ఠాపేసుం, నామగ్గహణదివసే రూపసారిబ్రాహ్మణియా పుత్తస్స ఉపతిస్సగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా ఉపతిస్సోతి నామం అకంసు. ఇతరస్స కోలితగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా కోలితోతి నామం అకంసు. తే ఉభోపి మహతా పరివారేన వడ్ఢన్తా వుద్ధిమన్వాయ సబ్బసిప్పానం పారం అగమంసు.
అథేకదివసం తే రాజగహే గిరగ్గసమజ్జం పస్సన్తా మహాజనం సన్నిపతితం దిస్వా ఞాణస్స పరిపాకగతత్తా యోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తా ‘‘సబ్బేపిమే ఓరం వస్ససతానం మచ్చుముఖే పతిస్సన్తీ’’తి సంవేగం పటిలభిత్వా ‘‘అమ్హేహి మోక్ఖధమ్మో పరియేసితబ్బో, తఞ్చ పరియేసన్తేహి ఏకం పబ్బజ్జం లద్ధుం వట్టతీ’’తి నిచ్ఛయం కత్వా పఞ్చహి మాణవకసతేహి సద్ధిం సఞ్చయస్స పరిబ్బాజకస్స సన్తికే పబ్బజింసు. తేసం పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ సఞ్చయో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి. తే కతిపాహేనేవ సబ్బం సఞ్చయస్స సమయం పరిగ్గణ్హిత్వా తత్థ సారం అదిస్వా తతో నిక్ఖమిత్వా తత్థ తత్థ తే తే పణ్డితసమ్మతే సమణబ్రాహ్మణే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, తే తేహి పుట్ఠా నేవ సమ్పాయన్తి, అఞ్ఞదత్థు తేయేవ తేసం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తి. ఏవం తే మోక్ఖం పరియేసన్తా కతికం అకంసు – ‘‘అమ్హేసు యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఇతరస్స ఆరోచేతూ’’తి.
తేన చ సమయేన అమ్హాకం సత్థరి పఠమాభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే అనుపుబ్బేన ఉరువేలకస్సపాదికే సహస్సజటిలే దమేత్వా రాజగహే విహరన్తే ఏకదివసం ఉపతిస్సో పరిబ్బాజకో పరిబ్బాజకారామం గచ్ఛన్తో ఆయస్మన్తం అస్సజిత్థేరం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ‘‘న మయా ఏవరూపో ఆకప్పసమ్పన్నో పబ్బజితో దిట్ఠపుబ్బో, సన్తధమ్మేన నామ ఏత్థ భవితబ్బ’’న్తి సఞ్జాతప్పసాదో పఞ్హం పుచ్ఛితుం ఆయస్మన్తం ఉదిక్ఖన్తో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. థేరోపి లద్ధపిణ్డపాతో పరిభుఞ్జితుం పతిరూపం ఓకాసం గతో. పరిబ్బాజకో అత్తనో పరిబ్బాజకపీఠం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. భత్తకిచ్చపరియోసానే చస్స అత్తనో కుణ్డికాయ ఉదకం అదాసి.
ఏవం సో ఆచరియవత్తం కత్వా కతభత్తకిచ్చేన థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో సమ్మాసమ్బుద్ధం అపదిసి. పున తేన ‘‘కింవాదీ పనాయస్మతో సత్థా’’తి పుట్ఠో ‘‘ఇమస్స సాసనస్స గమ్భీరతం దస్సేస్సామీ’’తి అత్తనో నవకభావం పవేదేత్వా సఙ్ఖేపవసేన చస్స సాసనధమ్మం కథేన్తో ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦; అప. థేర ౧.౧.౨౮౬; పేటకో. ౯) గాథమాహ. పరిబ్బాజకో పఠమపదద్వయమేవ సుత్వా సహస్సనయసమ్పన్నే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, ఇతరం పదద్వయం సోతాపన్నకాలే నిట్ఠాసి. గాథాపరియోసానే పన సోతాపన్నో హుత్వా ఉపరి విసేసే అప్పవత్తేన్తే ‘‘భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా థేరం ఆహ – ‘‘మా, భన్తే, ఉపరి ధమ్మదేసనం వడ్ఢయిత్థ, ఏత్తకమేవ హోతు, కహం అమ్హాకం సత్థా వసతీ’’తి? ‘‘వేళువనే’’తి. ‘‘భన్తే, తుమ్హే పురతో గచ్ఛథ, అహం మయ్హం సహాయకస్స కతపటిఞ్ఞం మోచేత్వా తం గహేత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా థేరం ఉయ్యోజేత్వా పరిబ్బాజకారామం అగమాసి.
కోలితపరిబ్బాజకో తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘ముఖవణ్ణో న అఞ్ఞదివసేసు వియ, అద్ధానేన అమతం అధిగతం భవిస్సతీ’’తి తేనేవస్స విసేసాధిగమం సమ్భావేత్వా అమతాధిగమం పుచ్ఛి. సోపిస్స ‘‘ఆమావుసో, అమతం అధిగత’’న్తి పటిజానిత్వా తమేవ గాథం అభాసి. గాథాపరియోసానే కోలితో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా ఆహ – ‘‘కహం నో సత్థా’’తి? ‘‘వేళువనే’’తి. ‘‘తేన హి, ఆవుసో, ఆయామ, సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి. ఉపతిస్సో సబ్బకాలమ్పి ఆచరియపూజకోవ, తస్మా సఞ్చయస్స సన్తికం గన్త్వా సత్థు గుణే పకాసేత్వా తమ్పి సత్థు సన్తికం నేతుకామో అహోసి. సో లాభాసాపకతో అన్తేవాసికభావం అనిచ్ఛన్తో ‘‘న సక్కోమి చాటి హుత్వా ఉదకసిఞ్చనం హోతు’’న్తి పటిక్ఖిపి. తే అనేకేహి కారణేహి తం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తా అత్తనో ఓవాదే వత్తమానేహి అడ్ఢతేయ్యసతేహి అన్తేవాసికేహి సద్ధిం వేళువనం అగమంసు. సత్థా తే దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘ఏతం మే సావకయుగం భవిస్సతి అగ్గం భద్దయుగ’’న్తి వత్వా తేసం పరిసాయ చరియవసేన ధమ్మం దేసేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పదం అదాసి. యథా తేసం, ఏవం అగ్గసావకానమ్పి ఇద్ధిమయపత్తచీవరం ఆగతమేవ. ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం పన న నిట్ఠాతి. కస్మా? సావకపారమీఞాణస్స మహన్తతాయ.
తేసు ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో పబ్బజితదివసతో సత్తమే దివసే మగధరట్ఠే కల్లవాలగామే సమణధమ్మం కరోన్తో థినమిద్ధే ఓక్కన్తే సత్థారా సంవేజితో థినమిద్ధం వినోదేత్వా ధాతుకమ్మట్ఠానం (అ. ని. ౭.౬౧) సుణన్తో ఏవ ఉపరిమగ్గత్తయం అధిగన్త్వా సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణి. ఆయస్మా సారిపుత్తో పబ్బజితదివసతో అడ్ఢమాసం అతిక్కమిత్వా సత్థారా సద్ధిం రాజగహే సూకరఖతలేణే విహరన్తో అత్తనో భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే (మ. ని. ౨.౨౦౧ ఆదయో) దేసియమానే దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా పరస్స వడ్ఢితం భత్తం భుఞ్జన్తో వియ సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణి. ఇతి ద్విన్నమ్పి అగ్గసావకానం సత్థు సమీపే ఏవ సావకపారమీఞాణం మత్థకం పత్తం. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౧౪౧-౩౭౪) –
‘‘హిమవన్తస్స అవిదూరే, లమ్బకో నామ పబ్బతో;
అస్సమో సుకతో మయ్హం, పణ్ణసాలా సుమాపితా.
‘‘ఉత్తానకూలా నదికా, సుపతిత్థా మనోరమా;
సుసుద్ధపులినాకిణ్ణా, అవిదూరే మమస్సమం.
‘‘అసక్ఖరా అపబ్భారా, సాదు అప్పటిగన్ధికా;
సన్దతీ నదికా తత్థ, సోభయన్తా మమస్సమం.
‘‘కుమ్భీలా మకరా చేత్థ, సుసుమారా చ కచ్ఛపా;
చరన్తి నదియా తత్థ, సోభయన్తా మమస్సమం.
‘‘పాఠీనా పావుసా మచ్ఛా, బలజా ముఞ్జరోహితా;
వగ్గళా పపతాయన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.
‘‘ఉభో కూలేసు నదియా, పుప్ఫినో ఫలినో దుమా;
ఉభతో అభిలమ్బన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.
‘‘అమ్బా సాలా చ తిలకా, పాటలీ సిన్దువారకా;
దిబ్బగన్ధా సమ్పవన్తి, పుప్ఫితా మమ అస్సమే.
‘‘చమ్మకా సళలా నీపా, నాగపున్నాగకేతకా;
దిబ్బగన్ధా సమ్పవన్తి, పుప్ఫితా మమ అస్సమే.
‘‘అతిముత్తా అసోకా చ, భగినీమాలా చ పుప్ఫితా;
అఙ్కోలా బిమ్బిజాలా చ, పుప్ఫితా మమ అస్సమే.
‘‘కేతకా కన్దలి చేవ, గోధుకా తిణసూలికా;
దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.
‘‘కణికారా కణ్ణికా చ, అసనా అజ్జునా బహూ;
దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.
‘‘పున్నాగా గిరిపున్నాగా, కోవిళారా చ పుప్ఫితా;
దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.
‘‘ఉద్దాలకా చ కుటజా, కదమ్బా వకులా బహూ;
దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం.