౯. అనురుద్ధత్థేరగాథావణ్ణనా

పహాయ మాతాపితరోతిఆదికా ఆయస్మతో అనురుద్ధత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నో కుటుమ్బికో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఏకదివసం విహారం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా సతసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స భగవతో సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా సత్తమే దివసే భగవతో, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉత్తమాని వత్థాని దత్వా పణిధానమకాసి. సత్థాపిస్స అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సోపి తత్థ పుఞ్ఞాని కరోన్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే నిట్ఠితే సత్తయోజనికే సువణ్ణచేతియే అనేకసహస్సేహి దీపరుక్ఖేహి దీపకపల్లికాహి చ ‘‘దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతూ’’తి ఉళారం దీపపూజం అకాసి.

ఏవం యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసియం కుటుమ్బికగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే నిట్ఠితే యోజనికే కనకథూపే బహూ కంసపాతియో కారేత్వా సప్పిమణ్డస్స పూరేత్వా మజ్ఝే ఏకేకం గుళపిణ్డం ఠపేత్వా ముఖవట్టియా ముఖవట్టిం ఫుసాపేన్తో చేతియం పరిక్ఖిపాపేత్వా అత్తనా ఏకం మహతిం కంసపాతిం కారేత్వా సప్పిమణ్డస్స పూరేత్వా సహస్సవట్టియో జాలాపేత్వా సీసే ఠపేత్వా సబ్బరత్తిం చేతియం అనుపరియాయి.

ఏవం తస్మిమ్పి అత్తభావే యావజీవం కుసలం కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో అనుప్పన్నే బుద్ధే బారాణసియంయేవ దుగ్గతకులే నిబ్బత్తి, అన్నభారోతిస్స నామం అహోసి. సో సుమనసేట్ఠిస్స నామ గేహే కమ్మం కరోన్తో జీవతి. సో ఏకదివసం ఉపరిట్ఠం నామ పచ్చేకబుద్ధం నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ గన్ధమాదనపబ్బతతో ఆకాసేనాగన్త్వా బారాణసీనగరద్వారే ఓతరిత్వా చీవరం పారుపిత్వా నగరే పిణ్డాయ పవిసన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పత్తం గహేత్వా అత్తనో అత్థాయ ఠపితం ఏకం భాగభత్తం పత్తే పక్ఖిపిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స దాతుకామో ఆరభి. భరియాపిస్స అత్తనో భాగభత్తం తత్థేవ పక్ఖిపి. సో తం నేత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే ఠపేసి. పచ్చేకబుద్ధో తం గహేత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. తం దిస్వా రత్తిం సుమనసేట్ఠిస్స ఛత్తే అధివత్థా దేవతా ‘‘అహో దానం పరమదానం, ఉపరిట్ఠే, సుప్పతిట్ఠిత’’న్తి మహాసద్దేన అనుమోది. తం సుత్వా సుమనసేట్ఠి ‘‘ఏవం దేవతాయ అనుమోదితం ఇదమేవ ఉత్తమదాన’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ పత్తిం యాచి. అన్నభారో పన తస్స పత్తిం అదాసి. తేన పసన్నచిత్తో సుమనసేట్ఠి తస్స సహస్సం దత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ తుయ్హం సహత్థేన కమ్మకరణకిచ్చం నత్థి, పతిరూపం గేహం కత్వా నిచ్చం వసాహీ’’తి ఆహ.

యస్మా నిరోధతో వుట్ఠితస్స పచ్చేకబుద్ధస్స దిన్నపిణ్డపాతో తందివసమేవ ఉళారతరవిపాకో హోతి, తస్మా తందివసం సుమనసేట్ఠి రఞ్ఞో సన్తికం గచ్ఛన్తో తం గహేత్వా అగమాసి. రాజా పన తం ఆదరవసేన ఓలోకేసి. సేట్ఠి ‘‘మహారాజ, అయం ఓలోకేతబ్బయుత్తోయేవా’’తి వత్వా తదా తేన కతపుఞ్ఞం అత్తనాపిస్స సహస్సం దిన్నభావం కథేసి. తం సుత్వా రాజా తుస్సిత్వా సహస్సం దత్వా అసుకస్మిం నామ ఠానే గేహం కత్వా వసా’’తి గేహట్ఠానమస్స ఆణాపేసి. తస్స తం ఠానం సోధాపేన్తస్స మహన్తియో నిధికుమ్భియో ఉట్ఠహింసు. తా దిస్వా సో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా సబ్బం ధనం ఉద్ధరాపేత్వా రాసికతం దిస్వా ‘‘ఏత్తకం ధనం ఇమస్మిం నగరే కస్స గేహే అత్థీ’’తి? ‘‘న కస్సచి, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి అయం అన్నభారో ఇమస్మిం నగరే మహాధనసేట్ఠి నామ హోతూ’’తి తందివసమేవ తస్స సేట్ఠిఛత్తం ఉస్సాపేసి.

సో తతో పట్ఠాయ యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థునగరే సుక్కోదనసక్కస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, అనురుద్ధోతిస్స నామం అహోసి. సో మహానామస్స సక్కస్స కనిట్ఠభాతా, సత్థు చూళపితు పుత్తో పరమసుఖుమాలో మహాపుఞ్ఞో తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికేసు తీసు పాసాదేసు అలఙ్కతనాటకిత్థీహి పరివుతో దేవో వియ సమ్పత్తిం అనుభవన్తో సుద్ధోదనమహారాజేన ఉస్సాహితేహి సక్యరాజూహి సత్థు పరివారత్థం పేసితేహి భద్దియకుమారాదీహి అనుపియమ్బవనే విహరన్తం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా అన్తోవస్సేయేవ దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేత్వా, పున ధమ్మసేనాపతిస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా చేతియరట్ఠే పాచీనవంసదాయం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోన్తో సత్తమహాపురిసవితక్కే వితక్కేత్వా అట్ఠమం జానితుం నాసక్ఖి. తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా సత్థా అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం కథేత్వా చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామపటిమణ్డితం మహాఅరియవంసపటిపదం దేసేతి. సో దేసనానుసారేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాపరివారం అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౪౨౧-౪౩౩) –

‘‘సుమేధం భగవన్తాహం, లోకజేట్ఠం నరాసభం;

వూపకట్ఠం విహరన్తం, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘ఉపగన్త్వాన సమ్బుద్ధం, సుమేధం లోకనాయకం;

అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన, బుద్ధసేట్ఠమయాచహం.

‘‘అనుకమ్ప మహావీర, లోకజేట్ఠ నరాసభ;

పదీపం తే పదస్సామి, రుక్ఖమూలమ్హి ఝాయతో.

‘‘అధివాసేసి సో ధీరో, సయమ్భూ వదతం వరో;

దుమేసు వినివిజ్ఝిత్వా, యన్తం యోజియహం తదా.

‘‘సహస్సవట్టిం పాదాసిం, బుద్ధస్స లోకబన్ధునో;

సత్తాహం పజ్జలిత్వాన, దీపా వూపసమింసు మే.

‘‘తేన చిత్తప్పసాదేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, విమానముపపజ్జహం.

‘‘ఉపపన్నస్స దేవత్తం, బ్యమ్హం ఆసి సునిమ్మితం;

సమన్తతో పజ్జలతి, దీపదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సమన్తా యోజనసతం, విరోచేసిమహం తదా;

సబ్బే దేవే అభిభోమి, దీపదానస్సిదం ఫలం.

‘‘తింసకప్పాని దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

న మం కేచీతిమఞ్ఞన్తి, దీపదానస్సిదం ఫలం.

‘‘అట్ఠవీసతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం;

దివా రత్తిఞ్చ పస్సామి, సమన్తా యోజనం తదా.

‘‘సహస్సలోకం ఞాణేన, పస్సామి సత్థు సాసనే;

దిబ్బచక్ఖుమనుప్పత్తో, దీపదానస్సిదం ఫలం.

‘‘సుమేధో నామ సమ్బుద్ధో, తింసకప్పసహస్సితో;

తస్స దీపో మయా దిన్నో, విప్పసన్నేన చేతసా.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ నం సత్థా అపరభాగే జేతవనమహావిహారే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం దిబ్బచక్ఖుకానం యదిదం అనురుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౦, ౧౯౨).

సో విముత్తిసుఖం పటిసంవేదీ విహరన్తో ఏకదివసం అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సజాతో ఉదానవసేన ‘‘పహాయ మాతాపితరో’’తిఆదికా గాథా అభాసి. కేచి పన ‘‘థేరస్స పబ్బజ్జం అరహత్తప్పత్తిఞ్చ పకాసేన్తేహి సఙ్గీతికారేహి ఆదితో చతస్సో గాథా భాసితా. తతో పరా థేరస్స అరియవంసపటిపత్తియా ఆరాధితచిత్తేన భగవతా భాసితా. ఇతరా సబ్బాపి తేన తేన కారణేన థేరేనేవ భాసితా’’తి వదన్తి. ఇతి సబ్బథాపి ఇమా గాథా థేరేన భాసితాపి, థేరం ఉద్దిస్స భాసితాపి థేరస్స చేతా గాథాతి వేదితబ్బా. సేయ్యథిదం –

౮౯౨. ‘‘పహాయ మాతాపితరో, భగినీ ఞాతిభాతరో;

పఞ్చ కామగుణే హిత్వా, అనురుద్ధోవ ఝాయతి.

౮౯౩. ‘‘సమేతో నచ్చగీతేహి, సమ్మతాళప్పబోధనో;

న తేన సుద్ధిమజ్ఝగం, మారస్స విసయే రతో.

౮౯౪. ‘‘ఏతఞ్చ సమతిక్కమ్మ, రతో బుద్ధస్స సాసనే;

సబ్బోఘం సమతిక్కమ్మ, అనురుద్ధోవ ఝాయతి.

౮౯౫. ‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా;

ఏతే చ సమతిక్కమ్మ, అనురుద్ధోవ ఝాయతి.

౮౯౬. ‘‘పిణ్డపాతమతిక్కన్తో, ఏకో అదుతియో ముని;

ఏసతి పంసుకూలాని అనురుద్ధో అనాసవో.

౮౯౭. ‘‘విచినీ అగ్గహీ ధోవి, రజయీ ధారయీ ముని;

పంసుకూలాని మతిమా, అనురుద్ధో అనాసవో.

౮౯౮. ‘‘మహిచ్ఛో చ అసన్తుట్ఠో, సంసట్ఠో యో చ ఉద్ధతో;

తస్స ధమ్మా ఇమే హోన్తి, పాపకా సంకిలేసికా.

౮౯౯. ‘‘సతో చ హోతి అప్పిచ్ఛో, సన్తుట్ఠో అవిఘాతవా;

పవివేకరతో విత్తో, నిచ్చమారద్ధవీరియో.

౯౦౦. ‘‘తస్స ధమ్మా ఇమే హోన్తి, కుసలా బోధిపక్ఖికా;

అనాసవో చ సో హోతి, ఇతి వుత్తం మహేసినా.

౯౦౧. ‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, సత్థా లోకే అనుత్తరో;

మనోమయేన కాయేన, ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమి.

౯౦౨. ‘‘యదా మే అహు సఙ్కప్పో, తతో ఉత్తరి దేసయి;

నిప్పపఞ్చరతో బుద్ధో, నిప్పపఞ్చమదేసయి.

౯౦౩. ‘‘తస్సాహం ధమ్మమఞ్ఞాయ, విహాసిం సాసనే రతో;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

౯౦౪. ‘‘పఞ్చపఞ్ఞాసవస్సాని, యతో నేసజ్జికో అహం;

పఞ్చవీసతివస్సాని, యతో మిద్ధం సమూహతం.

౯౦౫. ‘‘నాహు అస్సాసపస్సాసా, ఠితచిత్తస్స తాదినో;

అనేజో సన్తిమారబ్భ, చక్ఖుమా పరినిబ్బుతో.

౯౦౬. ‘‘అసల్లీనేన చిత్తేన, వేదనం అజ్ఝవాసయి;

పజ్జోతస్సేవ నిబ్బానం, విమోక్ఖో చేతసో అహు.

౯౦౭. ‘‘ఏతే పచ్ఛిమకా దాని, మునినో ఫస్సపఞ్చమా;

నాఞ్ఞే ధమ్మా భవిస్సన్తి, సమ్బుద్ధే పరినిబ్బుతే.

౯౦౮. ‘‘నత్థి దాని పునావాసో, దేవకాయస్మి జాలిని;

విక్ఖీణో జాతిసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవో.

౯౦౯. ‘‘యస్స ముహుత్తేన సహస్సధా, లోకో సంవిదితో సబ్రహ్మకప్పో;

వసీ ఇద్ధిగుణే చుతూపపాతే, కాలే పస్సతి దేవతా స భిక్ఖు.

౯౧౦. ‘‘అన్నభారో పురే ఆసిం, దలిద్దో ఘాసహారకో;

సమణం పటిపాదేసిం, ఉపరిట్ఠం యసస్సినం.

౯౧౧. ‘‘సోమ్హి సక్యకులే జాతో, అనురుద్ధోతి మం విదూ;

ఉపేతో నచ్చగీతేహి, సమ్మతాళప్పబోధనో.

౯౧౨. ‘‘అథద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, సత్థారం అకుతోభయం;

తస్మిం చిత్తం పసాదేత్వా, పబ్బజిం అనగారియం.

౯౧౩. ‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, యత్థ మే వుసితం పురే;

తావతింసేసు దేవేసు, అట్ఠాసిం సక్కజాతియా.

౯౧౪. ‘‘సత్తక్ఖత్తుం మనుస్సిన్దో, అహం రజ్జమకారయిం;

చాతురన్తో విజితావీ, జమ్బుసణ్డస్స ఇస్సరో;

అదణ్డేన అసత్థేన, ధమ్మేన అనుసాసయిం.

౯౧౫. ‘‘ఇతో సత్త తతో సత్త, సంసారాని చతుద్దస;

నివాసమభిజానిస్సం, దేవలోకే ఠితో తదా.

౯౧౬. ‘‘పఞ్చఙ్గికే సమాధిమ్హి, సన్తే ఏకోదిభావితే;

పటిప్పస్సద్ధిలద్ధమ్హి, దిబ్బచక్ఖు విసుజ్ఝి మే.

౯౧౭. ‘‘చుతూపపాతం జానామి, సత్తానం ఆగతిం గతిం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, ఝానే పఞ్చఙ్గికే ఠితో.

౯౧౮. ‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా…పే… భవనేత్తి సమూహతా.

౯౧౯. ‘‘వజ్జీనం వేళువగామే, అహం జీవితసఙ్ఖయా;

హేట్ఠతో వేళుగుమ్బస్మిం, నిబ్బాయిస్సం అనాసవో’’తి.

తత్థ పహాయాతి పజహిత్వా. మాతాపితరోతి మాతరఞ్చ పితరఞ్చ. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యథా అఞ్ఞే కేచి ఞాతిపారిజుఞ్ఞేన వా భోగపారిజుఞ్ఞేన వా అభిభూతా పబ్బజన్తి, పబ్బజితా చ కిచ్చన్తరపసుతా విహరన్తి, న ఏవం మయం. మయం పన మహన్తం ఞాతిపరివట్టం, మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ కామేసు నిరపేక్ఖా పబ్బజితాతి. ఝాయతీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానఞ్చాతి, దువిధమ్పి ఝానం అనుయుత్తో విహరతి.

సమేతో నచ్చగీతేహీతి నచ్చేహి చ గీతేహి చ సమఙ్గీభూతో, నచ్చాని పస్సన్తో గీతాని సుణన్తోతి అత్థో. ‘‘సమ్మతో’’తి చ పఠన్తి, నచ్చగీతేహి పూజితోతి అత్థో. సమ్మతాళప్పబోధనోతి సమ్మతాళసద్దేహి పచ్చూసకాలే పబోధేతబ్బో. న తేన సుద్ధిమజ్ఝగన్తి తేన కామభోగేన సంసారసుద్ధిం నాధిగచ్ఛిం. మారస్స విసయే రతోతి కిలేసమారస్స విసయభూతే కామగుణే రతో. ‘‘కిలేసమారస్స విసయభూతేన కామగుణభోగేన సంసారసుద్ధి హోతీ’’తి ఏవందిట్ఠికో అహుత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతఞ్చ సమతిక్కమ్మా’’తిఆది. తత్థ ఏతన్తి ఏతం పఞ్చవిధమ్పి కామగుణం. సమతిక్కమ్మాతి సమతిక్కమిత్వా, అనపేక్ఖో ఛడ్డేత్వాతి అత్థో. సబ్బోఘన్తి కామోఘాదికం సబ్బమ్పి ఓఘం.

పఞ్చ కామగుణే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘రూపా సద్దా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మనోరమాతి లోభనీయట్ఠేన మనం రమయన్తీతి మనోరమా, మనాపియాతి వుత్తం హోతి. యథాహ ‘‘కతమే పఞ్చ మనాపియా రూపా, మనాపియా సద్దా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౨౮ అత్థతో సమానం).

పిణ్డపాతమతిక్కన్తోతి పిణ్డపాతగ్గహణం అతిక్కన్తో, పిణ్డపాతగ్గహణతో నివత్తేన్తోతి అత్థో. ఏకోతి ఏకాకీ అపచ్ఛాసమణో. అదుతియోతి నిత్తణ్హో. తణ్హా హి పురిసస్స దుతియో నామ. యథాహ ‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; మహాని. ౧౯౧). ఏసతీతి పరియేసతి.

విచినీతి ఏసన్తోవ తత్థ తత్థ సఙ్కారకూటాదికే పంసుకూలుప్పత్తిట్ఠానే విచిని. అగ్గహీతి విచినిత్వా అసుచిమక్ఖితమ్పి అజిగుచ్ఛన్తో గణ్హి. ధోవీతి, విక్ఖాలేసి. రజయీతి ధోవిత్వా గహితం సిబ్బిత్వా కప్పియరజనేన రజయి. ధారయీతి రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా ధారేసి, నివాసేసి చేవ పారుపి చ.

ఇదాని పాచీనవంసదాయే సత్థారా దిన్నఓవాదం తస్స చ అత్తనా మత్థకప్పత్తభావం దీపేన్తో ‘‘మహిచ్ఛో చ అసన్తుట్ఠో’’తిఆదికా గాథా అభాసి. తత్థ మహిచ్ఛోతి మహతియా పచ్చయిచ్ఛాయ సమన్నాగతో, ఉళారుళారే బహూ చ పచ్చయే ఇచ్ఛన్తోతి అత్థో. అసన్తుట్ఠోతి నిస్సన్తుట్ఠో, యథాలాభసన్తోసాదినా సన్తోసేన విరహితో. సంసట్ఠోతి గిహీహి చేవ పబ్బజితేహి చ అననులోమికేన సంసగ్గేన సంసట్ఠో. ఉద్ధతోతి ఉక్ఖిత్తో. తస్సాతి ‘‘మహిచ్ఛో’’తిఆదినా వుత్తపుగ్గలస్స. ధమ్మాతి మహిచ్ఛతా అసన్తోసో, సంసట్ఠతా విక్ఖేపోతి ఈదిసా. లామకట్ఠేన పాపకా. సంకిలేసికాతి తస్స చిత్తస్స మలీనభావకరణతో సంకిలేసికా ధమ్మా హోన్తి.

సతో చ హోతి అప్పిచ్ఛోతి యదా పనాయం పుగ్గలో కల్యాణమిత్తే సేవన్తో భజన్తో పయిరుపాసన్తో సద్ధమ్మం సుణన్తో యోనిసో మనసి కరోన్తో సతిమా చ మహిచ్ఛతం పహాయ అప్పిచ్ఛో చ హోతి. అసన్తోసం పహాయ సన్తుట్ఠో, చిత్తస్స విఘాతకరం విక్ఖేపం పహాయ అవిఘాతవా అవిక్ఖిత్తో సమాహితో, గణసఙ్గణికం పహాయ పవివేకరతో, వివేకాభిరతియా నిబ్బిదాయ ధమ్మపీతియా విత్తో సుమనో తుట్ఠచిత్తో, సబ్బసో కోసజ్జపహానేన ఆరద్ధవీరియో.

తస్స ఏవం అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమన్నాగతస్స ఇమే సతిపట్ఠానాదయో సత్తతింసప్పభేదా తివిధవిపస్సనాసఙ్గహా కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలా, మగ్గపరియాపన్నా బోధిపక్ఖికా ధమ్మా హోన్తి. సో తేహి సమన్నాగతో సబ్బసో ఆసవానం ఖేపనేన అగ్గమగ్గక్ఖణతో పట్ఠాయ అనాసవో చ హోతి. ఇతి ఏవం వుత్తం మహేసినా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పాచీనవంసదాయే మహాపురిసవితక్కే మత్థకం పాపనవసేనాతి అధిప్పాయో.

మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయాతి ‘‘అపిచ్ఛస్సాయం, భిక్ఖవే, ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౩౦) మహాపురిసవితక్కవసేన ఆరద్ధం, తే చ మత్థకం పాపేతుం అసమత్థభావేన ఠితం మమ సఙ్కప్పం జానిత్వా. మనోమయేనాతి మనోమయేన వియ, మనసా నిమ్మితసదిసేన పరిణామితేనాతి అత్థో. ఇద్ధియాతి ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి ఏవం పవత్తఅధిట్ఠానిద్ధియా.

యదా మే అహు సఙ్కప్పోతి యస్మిం కాలే మయ్హం ‘‘కీదిసో ను ఖో అట్ఠమో మహాపురిసవితక్కో’’తి పరివితక్కో అహోసి. తతో మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమీతి యోజనా. ఉత్తరి దేసయీతి ‘‘నిప్పపఞ్చారామస్సాయం, భిక్ఖవే, ధమ్మో నిప్పపఞ్చరతినో, నాయంధమ్మో పపఞ్చారామస్స పపఞ్చరతినో’’తి (అ. ని. ౮.౩౦) ఇమమట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం పూరేన్తో ఉపరి దేసయి. తం పన దేసితం ధమ్మం దేసేన్తో ఆహ ‘‘నిప్పపఞ్చరతో బుద్ధో, నిప్పపఞ్చమదేసయీ’’తి. పపఞ్చా నామ రాగాదయో కిలేసా, తేసం వూపసమతాయ, తదభావతో చ లోకుత్తరధమ్మా నిప్పపఞ్చా నామ. తస్మిం నిప్పపఞ్చే రతో అభిరతో సమ్మాసమ్బుద్ధో యథా తం పాపుణామి, తథా తాదిసం ధమ్మం అదేసయి, సాముక్కంసికం చతుసచ్చధమ్మదేసనం పకాసయీతి అత్థో.

తస్సాహం ధమ్మమఞ్ఞాయాతి తస్సా సత్థు దేసనాయ ధమ్మం జానిత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తో విహాసిం సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనే రతో అభిరతో హుత్వాతి అత్థో.

సత్థారా అత్తనో సమాగమం తేన సాధితమత్థం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ ఆరద్ధవీరియతం, కాయే అనపేక్ఖతాయ సేయ్యసుఖపస్ససుఖానం పరిచ్చాగం, అప్పమిద్ధకాలతో పట్ఠాయ ఆరద్ధవీరియతఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చపఞ్ఞాసవస్సానీ’’తి గాథమాహ. తత్థ యతో నేసజ్జికో అహన్తి యతో పట్ఠాయ ‘‘యోగానుకూలతా కమ్మట్ఠానపరియుట్ఠితసప్పురిసచరియా సల్లేఖవుత్తీ’’తి ఏవమాదిగుణే దిస్వా నేసజ్జికో అహోసిం తాని పఞ్చపఞ్ఞాస వస్సాని. యతో మిద్ధం సమూహతన్తి యతో పట్ఠాయ మయా నిద్దా పరిచ్చత్తా తాని పఞ్చవీసతివస్సాని. ‘‘థేరస్స పఞ్చపఞ్ఞాసాయ వస్సేసు నేసజ్జికస్స సతో ఆదితో పఞ్చవీసతివస్సాని నిద్దా నాహోసి, తతో పరం సరీరకిలమథేన పచ్ఛిమయామే నిద్దా అహోసీ’’తి వదన్తి.

‘‘నాహు అస్సాసపస్సాసా’’ తిఆదికా తిస్సో గాథా సత్థు పరినిబ్బానకాలే భిక్ఖూహి ‘‘కిం భగవా పరినిబ్బుతో’’తి పుట్ఠో పరినిబ్బానభావం పవేదేన్తో ఆహ. తత్థ నాహు అస్సాసపస్సాసా, ఠితచిత్తస్స తాదినోతి అనులోమపటిలోమతో అనేకాకారవోకారా సబ్బా సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సబ్బపచ్ఛా చతుత్థజ్ఝానే ఠితచిత్తస్స తాదినో బుద్ధస్స భగవతో అస్సాసపస్సాసా నాహు నాహేసున్తి అత్థో. ఏతేన యస్మా చతుత్థజ్ఝానం సమాపన్నస్స కాయసఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి. కాయసఙ్ఖారాతి చ అస్సాసపస్సాసా వుచ్చన్తి, తస్మా చతుత్థజ్ఝానక్ఖణతో పట్ఠాయ అస్సాసపస్సాసా నాహేసున్తి దస్సేతి. తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ అభావతో అనేజో, సమాధిస్మిం ఠితత్తా వా అనేజో. సన్తిమారబ్భాతి అనుపాదిసేసం నిబ్బానం ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి పరినిబ్బాయి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – నిబ్బానారమ్మణచతుత్థజ్ఝానఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తదనన్తరమేవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతోతి.

అసల్లీనేనాతి అలీనేన అసంకుటితేన సువికసితేనేవ చిత్తేన. వేదనం అజ్ఝవాసయీతి సతో సమ్పజానో హుత్వా మారణన్తికం వేదనం అధివాసేసి, న వేదనానువత్తీ హుత్వా ఇతో చితో చ సమ్పరివత్తి. పజ్జోతస్సేవ నిబ్బానం, విమోక్ఖో చేతసో అహూతి యథా తేలఞ్చ పటిచ్చ, వట్టిఞ్చ పటిచ్చ పజ్జలన్తో పజ్జోతో పదీపో తేసం పరిక్ఖయే నిబ్బాయతి. నిబ్బుతో చ కత్థచి గన్త్వా న తిట్ఠతి, అఞ్ఞదత్థు అన్తరధాయతి, అదస్సనమేవ గచ్ఛతి; ఏవం కిలేసాభిసఙ్ఖారే నిస్సాయ పవత్తమానో ఖన్ధసన్తానో తేసం పరిక్ఖయే నిబ్బాయతి, నిబ్బుతో చ కత్థచి గన్త్వా న తిట్ఠతి, అఞ్ఞదత్థు అన్తరధాయతి, అదస్సనమేవ గచ్ఛతీతి దస్సేతి. తేన వుత్తం ‘‘నిబ్బన్తి ధీరా యథాయం పదీపో’’తి (ఖు. పా. ౬.౧౫), ‘‘అచ్చీ యథా వాతవేగేన ఖిత్తా’’తి (సు. ని. ౧౦౮౦) చ ఆది.

ఏతేతి పరినిబ్బానక్ఖణే సత్థు సన్తానే పవత్తమానానం ధమ్మానం అత్తనో పచ్చక్ఖతాయ వుత్తం. పచ్ఛిమకా తతో పరం చిత్తుప్పాదాభావతో. దానీతి ఏతరహి. ఫస్సపఞ్చమాతి ఫస్సపఞ్చమకానం ధమ్మానం పాకటభావతో వుత్తం. తథా హి చిత్తుప్పాదకథాయమ్పి ఫస్సపఞ్చమకావ ఆదితో వుత్తా. అఞ్ఞే ధమ్మాతి సహ నిస్సయేన అఞ్ఞే చిత్తచేతసికా ధమ్మా, న పరినిబ్బానచిత్తచేతసికా. నను తేపి న భవిస్సన్తేవాతి? సచ్చం న భవిస్సన్తి, ఆసఙ్కాభావతో పన తే సన్ధాయ ‘‘న భవిస్సన్తీ’’తి న వత్తబ్బమేవ. ‘‘ఇతరే పన సేక్ఖపుథుజ్జనానం వియ భవిస్సన్తి ను ఖో’’తి సియా ఆసఙ్కాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘నాఞ్ఞే ధమ్మా భవిస్సన్తీ’’తి వుత్తం.

నత్థి దాని పునావాసో, దేవకాయస్మి జాలినీతి, ఏత్థ జాలినీతి దేవతం ఆలపతి, దేవతే దేవకాయస్మిం దేవసమూహే ఉపపజ్జనవసేన పున ఆవాసో ఆవసనం ఇదాని మయ్హం నత్థీతి అత్థో. తత్థ కారణమాహ ‘‘విక్ఖీణో’’తిఆదినా. సా కిర దేవతా పురిమత్తభావే థేరస్స పాదపరిచారికా, తస్మా ఇదాని థేరం జిణ్ణం వుద్ధం దిస్వా పురిమసినేహేన ఆగన్త్వా ‘‘తత్థ చిత్తం పణిధేహి, యత్థ తే వుసితం పురే’’తి దేవూపపత్తిం యాచి. అథ ‘‘దాని నత్థీ’’తిఆదినా థేరో తస్సా పటివచనం అదాసి. తం సుత్వా దేవతా విహతాసా తత్థేవన్తరధాయి.

అథ థేరో వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అత్తనో ఆనుభావం సబ్రహ్మచారీనం పకాసేన్తో ‘‘యస్స ముహుత్తేనా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యస్స ఖీణాసవభిక్ఖునో ముహుత్తమత్తేన ఏవ సహస్సధా సహస్సప్పకారో తిసహస్సిమహాసహస్సిపభేదో, లోకో సబ్రహ్మకప్పో సహబ్రహ్మలోకో, సంవిదితో సమ్మదేవ విదితో ఞాతో పచ్చక్ఖం కతో, ఏవం ఇద్ధిగుణే ఇద్ధిసమ్పదాయ చుతూపపాతే చ వసీభావప్పత్తో సో భిక్ఖు ఉపగతకాలే దేవతా పస్సతి, న తస్స దేవతానం దస్సనే పరిహానీతి. థేరేన కిర జాలినియా దేవతాయ పటివచనదానవసేన ‘‘నత్థి దానీ’’తి గాథాయ వుత్తాయ భిక్ఖూ జాలినిం అపస్సన్తా ‘‘కిం ను ఖో థేరో ధమ్మాలపనవసేన కిఞ్చి ఆలపతీ’’తి చిన్తేసుం. తేసం చిత్తాచారం ఞత్వా థేరో ‘‘యస్స ముహుత్తేనా’’తి ఇమం గాథమాహ.

అన్నభారో పురేతి ఏవంనామో పురిమత్తభావే. ఘాసహారకోతి ఘాసమత్తస్స అత్థాయ భత్తిం కత్వా జీవనకో. సమణన్తి సమితపాపం. పటిపాదేసిన్తి పటిముఖో హుత్వా పాదాసిం, పసాదేన అభిముఖో హుత్వా ఆహారదానం అదాసిన్తి అధిప్పాయో. ఉపరిట్ఠన్తి ఏవంనామకం పచ్చేకబుద్ధం. యసస్సినన్తి కిత్తిమన్తం పత్థటయసం. ఇమాయ గాథాయ యావ చరిమత్తభావా ఉళారసమ్పత్తిహేతుభూతం అత్తనో పుబ్బకమ్మం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సోమ్హి సక్యకులే జాతో’’తిఆది.

ఇతో సత్తాతి ఇతో మనుస్సలోకతో చవిత్వా దేవలోకే దిబ్బేన ఆధిపచ్చేన సత్త. తతో సత్తాతి తతో దేవలోకతో చవిత్వా మనుస్సలోకే చక్కవత్తిభావేన సత్త. సంసారాని చతుద్దసాతి చతుద్దస భవన్తరసంసరణాని. నివాసమభిజానిస్సన్తి పుబ్బేనివాసం అఞ్ఞాసిం. దేవలోకే ఠితో తదాతి తఞ్చ ఖో న ఇమస్మింయేవ అత్తభావే, అపి చ ఖో యదా ఇతో అనన్తరాతీతే అత్తభావే దేవలోకే ఠితో, తదా అఞ్ఞాసిన్తి అత్థో.

ఇదాని అత్తనా దిబ్బచక్ఖుఞాణచుతూపపాతఞాణానం అధిగతాకారం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్చఙ్గికే’’తిఆదినా ద్వే గాథా అభాసి. తత్థ పఞ్చఙ్గికే సమాధిమ్హీతి అభిఞ్ఞాపాదకచతుత్థజ్ఝానసమాధిమ్హి. సో హి పీతిఫరణతా, సుఖఫరణతా, చేతోఫరణతా, ఆలోకఫరణతా, పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తన్తి ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా పఞ్చఙ్గికో సమాధీతి వుచ్చతి. సన్తేతి పటిపక్ఖవూపసమేన అఙ్గసన్తతాయ చ సన్తే. ఏకోదిభావితేతి ఏకోదిభావగతే, సుచిణ్ణే వసీభావప్పత్తేతి అత్థో. పటిప్పస్సద్ధిలద్ధమ్హీతి కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధియా లద్ధే. దిబ్బచక్ఖు విసుజ్ఝి మేతి ఏవంవిధే సమాధిమ్హి సమ్పాదితే మయ్హం దిబ్బచక్ఖుఞాణం విసుజ్ఝి, ఏకాదసహి ఉపక్కిలేసేహి విముత్తియా విసుద్ధం అహోసి.

చుతూపపాతం జానామీతి సత్తానం చుతిఞ్చ ఉపపత్తిఞ్చ జానామి, జానన్తో చ ‘‘ఇమే సత్తా అముమ్హా లోకమ్హా ఆగన్త్వా ఇధూపపన్నా, ఇమమ్హా చ లోకా గన్త్వా అముమ్హి లోకే ఉపపజ్జిస్సన్తీ’’తి సత్తానం ఆగతిం గతిఞ్చ జానామి, జానన్తో ఏవ చ నేసం ఇత్థభావం మనుస్సభావం తతో అఞ్ఞథాభావం అఞ్ఞథాతిరచ్ఛానభావఞ్చ ఉపపత్తితో పురేతరమేవ జానామి. తయిదం సబ్బమ్పి పఞ్చఙ్గికే సమాధిమ్హి సమ్పాదితే ఏవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఝానే పఞ్చఙ్గికే ఠితో’’తి. తత్థ పఞ్చఙ్గికే ఝానే ఠితో పతిట్ఠితో హుత్వా ఏవం జానామీతి అత్థో.

ఏవం విజ్జాత్తయం దస్సేత్వా తప్పసఙ్గేన పుబ్బే దస్సితమ్పి తతియవిజ్జం సహ కిచ్చనిప్ఫత్తియా దస్సేన్తో ‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా’’తిఆదినా గాథాద్వయమాహ. తత్థ వజ్జీనం వేళువగామేతి వజ్జిరట్ఠస్స వేళువగామే, వజ్జిరట్ఠే యత్థ పచ్ఛిమవస్సం ఉపగచ్ఛి వేళువగామే. హేట్ఠతో వేళుగుమ్బస్మిన్తి తత్థ అఞ్ఞతరస్స వేళుగుమ్బస్స హేట్ఠా. నిబ్బాయిస్సన్తి నిబ్బాయిస్సామి, అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సామీతి అత్థో.

అనురుద్ధత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.