౪. రట్ఠపాలత్థేరగాథావణ్ణనా

పస్స చిత్తకతన్తిఆదికా ఆయస్మతో రట్ఠపాలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ హంసవతీనగరే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన ఘరావాసే పతిట్ఠితో రతనకోట్ఠాగారకమ్మికేన దస్సితం అపరిమాణం కులవంసానుగతం ధనం దిస్వా ‘‘ఇమం ఏత్తకం ధనరాసిం మయ్హం పితుఅయ్యకపయ్యకాదయో అత్తనా సద్ధిం గహేత్వా గన్తుం నాసక్ఖింసు, మయా పన గహేత్వా గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా కపణద్ధికాదీనం మహాదానం అదాసి. సో అభిఞ్ఞాలాభిం ఏకం తాపసం ఉపట్ఠహన్తో తేన దేవలోకాధిపచ్చే నియోజితో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో మనుస్సలోకే భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థస్స కులస్స ఏకపుత్తకో హుత్వా నిబ్బత్తి.

తేన చ సమయేన పదుముత్తరో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో వేనేయ్యసత్తే నిబ్బానమహానగరసఙ్ఖాతం ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేసి. అథ సో కులపుత్తో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా సత్థారం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పరిసపరియన్తే నిసీది. తేన ఖో పన సమయేన సత్థా ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. తం దిస్వా సో పసన్నమానసో తదత్థాయ చిత్తం ఠపేత్వా సతసహస్సభిక్ఖుపరివుతస్స భగవతో మహతా సక్కారేన సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయేన ఇజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. సో తత్థ యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వేనవుతే కప్పే ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సత్థు వేమాతికభాతికేసు తీసు రాజపుత్తేసు సత్థారం ఉపట్ఠహన్తేసు తేసం పుఞ్ఞకిరియాయ కిచ్చం అకాసి.

ఏవం తత్థ తత్థ భవే తం తం బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కురురట్ఠే థుల్లకోట్ఠికనిగమే రట్ఠపాలసేట్ఠినో గేహే నిబ్బత్తి, తస్స భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థే కులే నిబ్బత్తత్తా రట్ఠపాలోతి వంసానుగతమేవ నామం అహోసి. సో మహతా పరివారేన వడ్ఢన్తో అనుక్కమేన యోబ్బనపత్తో మాతాపితూహి పతిరూపేన దారేన సంయోజితో మహన్తే చ యసే పతిట్ఠాపితో దిబ్బసమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం పచ్చనుభోతి. అథ భగవా కురురట్ఠే జనపదచారికం చరన్తో థుల్లకోట్ఠికం అనుపాపుణి. తం సుత్వా రట్ఠపాలో కులపుత్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజితుకామో సత్తాహం భత్తచ్ఛేదం కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సత్థు ఆణత్తియా అఞ్ఞతరస్స థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౨.౯౭-౧౧౧) –

‘‘పదుముత్తరస్స భగవతో, లోకజేట్ఠస్స తాదినో;

వరనాగో మయా దిన్నో, ఈసాదన్తో ఉరూళ్హవా.

‘‘సేతచ్ఛత్తో పసోభితో, సకప్పనో సహత్థిపో;

అగ్ఘాపేత్వాన తం సబ్బం, సఙ్ఘారామం అకారయిం.

‘‘చతుపఞ్ఞాససహస్సాని, పాసాదే కారయిం అహం;

మహోఘదానం కరిత్వాన, నియ్యాదేసిం మహేసినో.

‘‘అనుమోది మహావీరో, సయమ్భూ అగ్గపుగ్గలో;

సబ్బే జనే హాసయన్తో, దేసేసి అమతం పదం.

‘‘తం మే బుద్ధో వియాకాసి, జలజుత్తరనామకో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘చతుపఞ్ఞాససహస్సాని, పాసాదే కారయీ అయం;

కథయిస్సామి విపాకం, సుణోథ మమ భాసతో.

‘‘అట్ఠారససహస్సాని, కూటాగారా భవిస్సరే;

బ్యమ్హుత్తమమ్హి నిబ్బత్తా, సబ్బసోణ్ణమయా చ తే.

‘‘పఞ్ఞాసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జం కరిస్సతి;

అట్ఠపఞ్ఞాసక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

అడ్ఢే కులే మహాభోగే, నిబ్బత్తిస్సతి తావదే.

‘‘సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వాన, సుక్కమూలేన చోదితో;

రట్ఠపాలోతి నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘పధానపహితత్తో సో, ఉపసన్తో నిరూపధి;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘ఉట్ఠాయ అభినిక్ఖమ్మ, జహితా భోగసమ్పదా;

ఖేళపిణ్డేవ భోగమ్హి, పేమం మయ్హం న విజ్జతి.

‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హం, యోగక్ఖేమాధివాహనం;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థారం అనుజానాపేత్వా మాతాపితరో పస్సితుం థుల్లకోట్ఠికం గన్త్వా, తత్థ సపదానం పిణ్డాయ చరన్తో పితు నివేసనే ఆభిదోసికం కుమ్మాసం లభిత్వా తం అమతం వియ పరిభుఞ్జన్తో, పితరా నిమన్తితో స్వాతనాయ అధివాసేత్వా, దుతియదివసే పితు నివేసనే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా అలఙ్కతపటియత్తే ఇత్థాగారజనే ఉపగన్త్వా ‘‘కీదిసా నామ తా, అయ్యపుత్త, అచ్ఛరాయో, యాసం త్వం హేతు బ్రహ్మచరియం చరసీ’’తిఆదీని (మ. ని. ౨.౩౦౧) వత్వా, పలోభనకమ్మం కాతుం ఆరద్ధే తస్స అధిప్పాయం పరివత్తేత్వా అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మం కథేన్తో –

౭౬౯. ‘‘పస్స చిత్తకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;

ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితి.

౭౭౦. ‘‘పస్స చిత్తకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చ;

అట్ఠిం తచేన ఓనద్ధం, సహ వత్థేహి సోభతి.

౭౭౧. ‘‘అలత్తకకతా పాదా, ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితం;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

౭౭౨. ‘‘అట్ఠాపదకతా కేసా, నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితా;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

౭౭౩. ‘‘అఞ్జనీవ నవా చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతో;

అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.

౭౭౪. ‘‘ఓదహి మిగవో పాసం, నాసదా వాగురం మిగో;

భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ, కన్దన్తే మిగబన్ధకే.

౭౭౫. ‘‘ఛిన్నో పాసో మిగవస్స, నాసదా వాగురం మిగో;

భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ, సోచన్తే మిగలుద్దకే’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ చిత్తకతన్తి చిత్తం కతం చిత్తకతం, వత్థాభరణమాలాదీహి విచిత్తం కతన్తి అత్థో. బిమ్బన్తి దీఘాదిభావేన యుత్తట్ఠానేసు దీఘాదీహి అఙ్గపచ్చఙ్గేహి మణ్డితం అత్తభావం. అరుకాయన్తి నవన్నం వణముఖానం లోమకూపానఞ్చ వసేన విస్సన్దమానఅసుచిం, సబ్బసో చ అరుభూతం వణభూతం అరూనం వా కాయం. సముస్సితన్తి తీహి అట్ఠిసతేహి సముస్సితం. ఆతురన్తి సబ్బకాలం ఇరియాపథన్తరాదీహి పరిహరితబ్బతాయ నిచ్చం గిలానం. బహుసఙ్కప్పన్తి బాలజనేన అభూతం ఆరోపేత్వా బహుధా సఙ్కప్పితబ్బం. యస్స నత్థి ధువం ఠితీతి యస్స కాయస్స ధువభావో ఠితిసభావో నత్థి, ఏకంసతో భేదనవికిరణవిద్ధంసనధమ్మోయేవ. తం పస్సాతి సమీపే ఠితం జనం, అత్తానమేవ వా సన్ధాయ వదతి.

రూపన్తి సరీరం. సరీరమ్పి హి ‘‘అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ, న్హారుఞ్చ పటిచ్చ, మంసఞ్చ పటిచ్చ, చమ్మఞ్చ పటిచ్చ, ఆకాసో పరివారితో ‘రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) రూపన్తి వుచ్చతి. మణినా కుణ్డలేన చాతి సీసూపగాదిఆభరణగతేన మణినా కుణ్డలేన చిత్తకతం. అట్ఠిం తచేన ఓనద్ధన్తి అల్లచమ్మేన పరియోనద్ధం అతిరేకతిసతపభేదం అట్ఠిం పస్సాతి యోజనా. కుణ్డలేన చాతి చ-సద్దేన సేసాభరణాలఙ్కారే సఙ్గణ్హాతి. సహ వత్థేహి సోభతీతి తయిదం రూపం మణినా చిత్తకతమ్పి వత్థేహి పటిచ్ఛాదితమేవ సోభతి, న అపటిచ్ఛాదితన్తి అత్థో. యే పన ‘‘అట్ఠితచేనా’’తి పఠన్తి, తేసం అట్ఠితచేనం ఓనద్ధం సోభతి, ఓనద్ధత్తా అట్ఠితచేనాతి అత్థో.

అలత్తకకతాతి అలత్తకేన కతరఞ్జనా లాఖాయ సంరఞ్జితా. పాదాతి చరణా. ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితన్తి ముఖం చుణ్ణకేన మక్ఖితం, యం మణ్డనమనుయుత్తా సాసపకక్కేన ముఖపీళకాదీని హరిత్వా లోణమత్తికాయ దుట్ఠలోహితం హరిత్వా ముఖచుణ్ణకవిలేపనం కరోన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం. అలన్తి బాలస్స అన్ధపుథుజ్జనస్స నో చ పారగవేసినో వట్టాభిరతస్స మోహాయ సమ్మోహనాయ సమత్థం తస్స చిత్తం మోహేతుం పరియత్తం, పారగవేసినో పన వివట్టాభిరతస్స నో అలం న పరియత్తం.

అట్ఠాపదకతాతి అట్ఠపదాకారేన కతా సఞ్చితా పురిమభాగే కేసే కప్పేత్వా నలాటస్స పటిచ్ఛాదనవసేన కతా కేసరచనా అట్ఠపదం నామ, యం ‘‘అలక’’న్తిపి వుచ్చతి. నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితాతి ఉభోపి నయనాని అన్తో ద్వీసు అన్తేసు చ యథా అఞ్జనచ్ఛాయా దిస్సతి, ఏవం అఞ్జితఞ్జనాని.

అఞ్జనీవ నవా చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతోతి యథా అఞ్జనీ అఞ్జననాళికా నవా అభినవా మాలాకమ్మమకరదన్తాదివసేన చిత్తా బహి మట్ఠా ఉజ్జలా దస్సనీయా, అన్తో పన న దస్సనీయా హోతి, ఏవమేవ తాసం కాయో న్హానబ్భఞ్జనవత్థాలఙ్కారేహి అలఙ్కతో బహి ఉజ్జలో, అన్తో పన పూతి నానప్పకారఅసుచీహి భరితో తిట్ఠతీతి అత్థో.

ఓదహీతి ఓడ్డేసి. మిగవోతి, మిగలుద్దకో. పాసన్తి, దణ్డవాగురం. నాసదాతి న సఙ్ఘట్టేసి. వాగురన్తి పాసం. నివాపన్తి మిగానం ఖాదనత్థాయ ఖిత్తం తిణాదిఘాసం. ఉపమా ఖో అయం థేరేన కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా మిగానం మారణత్థాయ దణ్డవాగురం ఓడ్డేత్వా తత్థ నివాపం వికిరియ మిగలుద్దకే నిలీనే ఠితే తత్థేకో జవపరక్కమసమ్పన్నో ఛేకో మిగో పాసం అఫుసన్తో ఏవ యథాసుఖం నివాపం ఖాదిత్వా, ‘‘వఞ్చేసి వత మిగో’’తి మిగలుద్దకే విరవన్తే ఏవ గచ్ఛతి. అపరో మిగో బలవా ఛేకో జవసమ్పన్నోవ తత్థ గన్త్వా నివాపం ఖాదిత్వా తత్థ తత్థ పాసం ఛిన్దిత్వా, ‘‘వఞ్చేసి వత మిగో, పాసో ఛిన్నో’’తి మిగలుద్దకే సోచన్తే ఏవ గచ్ఛతి, ఏవం మయమ్పి పుబ్బే పుథుజ్జనకాలే మాతాపితూహి ఆసజ్జనత్థాయ నియ్యాదితే భోగే భుఞ్జిత్వా తత్థ తత్థ అసజ్జమానా నిక్ఖన్తా. ఇదాని పన సబ్బసో ఛిన్నకిలేసా అపాసా హుత్వా ఠితా, తేహి దిన్నభోజనం భుఞ్జిత్వా తేసు సోచన్తేసు ఏవ గచ్ఛామాతి.

ఏవం థేరో మిగలుద్దకం వియ మాతాపితరో, హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఇత్థాగారఞ్చ వాగురజాలం వియ, అత్తనా పుబ్బే భుత్తభోగే చ ఇదాని భుత్తభోజనఞ్చ నివాపతిణం వియ, అత్తానం మహామిగం వియ చ కత్వా దస్సేతి. ఇమా గాథా వత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగాజినఉయ్యానే మఙ్గలసిలాపట్టే నిసీది. థేరస్స కిర పితా సత్తసు ద్వారకోట్ఠకేసు అగ్గళం దాపేత్వా మల్లే ఆణాపేసి ‘‘నిక్ఖమితుం మా దేథ, కాసాయాని అపనేత్వా సేతకాని నివాసేథా’’తి, తస్మా థేరో ఆకాసేన అగమాసి. అథ రాజా కోరబ్యో థేరస్స తత్థ నిసిన్నభావం సుత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ‘‘ఇధ, భో రట్ఠపాల, పబ్బజన్తో బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం వా జరాభోగఞాతిపారిజుఞ్ఞం వా పత్తో పబ్బజతి. త్వం పన కిఞ్చిపి పారిజుఞ్ఞం అనుపగతో ఏవ కస్మా పబ్బజితో’’తి పుచ్ఛి. అథస్స థేరో, ‘‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఇమేసం చతున్నం ధమ్ముద్దేసానం అత్తానం వివిత్తభావం కథేత్వా తస్సా దేసనాయ అనుగీతిం కథేన్తో –

౭౭౬. ‘‘పస్సామి లోకే సధనే మనుస్సే, లద్ధాన విత్తం న దదన్తి మోహా;

లుద్ధా ధనం సన్నిచయం కరోన్తి, భియ్యోవ కామే అభిపత్థయన్తి.

౭౭౭. ‘‘రాజా పసయ్హప్పథవిం విజేత్వా, ససాగరన్తం మహిమావసన్తో;

ఓరం సముద్దస్స అతిత్తరూపో, పారం సముద్దస్సపి పత్థయేథ.

౭౭౮. ‘‘రాజా చ అఞ్ఞే చ బహూ మనుస్సా, అవీతతణ్హా మరణం ఉపేన్తి;

ఊనావ హుత్వాన జహన్తి దేహం, కామేహి లోకమ్హి న హత్థి తిత్తి.

౭౭౯. ‘‘కన్దన్తి నం ఞాతీ పకిరియ కేసే, ‘అహో వతా నో అమరా’తి చాహు;

వత్థేన నం పారుతం నీహరిత్వా, చితం సమోధాయ తతో డహన్తి.

౭౮౦. ‘‘సో డయ్హతి సూలేహి తుజ్జమానో, ఏకేన వత్థేన పహాయ భోగే;

న మీయమానస్స భవన్తి తాణా, ఞాతీ చ మిత్తా అథ వా సహాయా.

౭౮౧. ‘‘దాయాదకా తస్స ధనం హరన్తి, సత్తో పన గచ్ఛతి యేనకమ్మం;

న మీయమానం ధనమన్వేతి కిఞ్చి, పుత్తా చ దారా చ ధనఞ్చ రట్ఠం.

౭౮౨. ‘‘న దీఘమాయుం లభతే ధనేన, న చాపి విత్తేన జరం విహన్తి;

అప్పం హిదం జీవితమాహు ధీరా, అసస్సతం విప్పరిణామధమ్మం.

౭౮౩. ‘‘అడ్ఢా దలిద్దా చ ఫుసన్తి ఫస్సం, బాలో చ ధీరో చ తథేవ ఫుట్ఠో;

బాలో హి బాల్యా వధితోవ సేతి, ధీరో చ నో వేధతి ఫస్సఫుట్ఠో.

౭౮౪. ‘‘తస్మా హి పఞ్ఞావ ధనేన సేయ్యా, యాయ వోసానమిధాధిగచ్ఛతి;

అబ్యోసితత్తా హి భవాభవేసు, పాపాని కమ్మాని కరోతి మోహా.

౭౮౫. ‘‘ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం, సంసారమాపజ్జ పరమ్పరాయ;

తస్సప్పపఞ్ఞో అభిసద్దహన్తో, ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం.

౭౮౬. ‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహీతో, సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో;

ఏవం పజా పేచ్చ పరమ్హి లోకే, సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో.

౭౮౭. ‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా, తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ.

౭౮౮. ‘‘దుమప్ఫలానీవ పతన్తి మాణవా, దహరా చ వుడ్ఢా చ సరీరభేదా;

ఏతమ్పి దిస్వా పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో.

౭౮౯. ‘‘సద్ధాయాహం పబ్బజితో, ఉపేతో జినసాసనే;

అవఞ్ఝా మయ్హం పబ్బజ్జా, అనణో భుఞ్జామి భోజనం.

౭౯౦. ‘‘కామే ఆదిత్తతో దిస్వా, జాతరూపాని సత్థతో;

గబ్భవోక్కన్తితో దుక్ఖం, నిరయేసు మహబ్భయం.

౭౯౧. ‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, సంవేగం అలభిం తదా;

సోహం విద్ధో తదా సన్తో, సమ్పత్తో ఆసవక్ఖయం.

౭౯౨. ‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా, కతం బుద్ధస్స సాసనం;

ఓహితో గరుకో భారో, భవనేత్తి సమూహతా.

౭౯౩. ‘‘యస్సత్థాయ పబ్బజితో, అగారస్మానగారియం;

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయో’’తి. – ఇమా గాథా అవోచ;

తత్థ పస్సామి లోకేతి అహం, మహారాజ, ఇమస్మిం లోకే సధనే ధనసమ్పన్నే అడ్ఢే మనుస్సే పస్సామి, తే పన లద్ధాన విత్తం ధనం లభిత్వా భోగసమ్పత్తియం ఠితా సమణబ్రాహ్మణాదీసు కస్సచి కిఞ్చిపి న దదన్తి. కస్మా? మోహా కమ్మస్సకతాపఞ్ఞాయ అభావతో. లుద్ధా లోభాభిభూతా యథాలద్ధం ధనం సన్నిచయం సబ్బసో నిచేతబ్బం నిధేతబ్బం కరోన్తి. భియ్యోవ యథాధిగతకామతో ఉపరి కామే కామగుణే ‘‘తథాహం ఏదిసే చ భోగే పటిలభేయ్య’’న్తి అభిపత్థయన్తి పచ్చాసీసన్తి తజ్జఞ్చ వాయామం కరోన్తి.

భియ్యో కామపత్థనాయ ఉదాహరణం దస్సేన్తో ‘‘రాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పసయ్హప్పథవిం విజేత్వాతి అత్తనో వంసానుగతం పథవిం బలక్కారేన అభివిజియ. ఆవసన్తోతి పసాసేన్తో. ఓరం సముద్దస్సాతి అనవసేసం సముద్దస్స ఓరభాగం లభిత్వాపి తేన అతిత్తరూపో పారం సముద్దస్స దీపన్తరమ్పి పత్థయేయ్య.

అవీతతణ్హాతి అవిగతతణ్హా. ఊనావాతి అపరిపుణ్ణమనోరథావ. కామేహి లోకమ్హి న హత్థి తిత్తీతి తణ్హావిపన్నానం ఇమస్మిం లోకే వత్థుకామేహి తిత్తి నామ నత్థి.

కన్దన్తి నన్తి మతపురిసం ఉద్దిస్స తస్స గుణే కిత్తేన్తా కన్దనం కరోన్తి. అహో వతా నో అమరాతి చాహూతి అహో వత అమ్హాకం ఞాతీ అమరా సియున్తి చ కథేన్తి, గాథాసుఖత్థఞ్హేత్థ వతా-ఇతి దీఘం కత్వా వుత్తం.

సో డయ్హతి సూలేహి తుజ్జమానోతి సో మతసత్తో ఛవడాహకేహి సమ్మా ఝాపేతుం సూలేహి తుజ్జమానో. తాణాతి పరిత్తాణకరా.

యేనకమ్మన్తి యథాకమ్మం. ధనన్తి ధనాయితబ్బం యంకిఞ్చి వత్థు. పున ధనన్తి హిరఞ్ఞసువణ్ణం సన్ధాయ వదతి.

‘‘న దీఘమాయు’’న్తిఆదినా కామగుణస్స జరాయ చ పటికారాభావం వత్వా పున తస్స ఏకన్తికభావం దస్సేతుం ‘‘అప్పం హీ’’తిఆది వుత్తం. ఫుసన్తీతి అనిట్ఠఫస్సం ఫుసన్తి పాపుణన్తి, తత్థ అడ్ఢదలిద్దతా అకారణన్తి దస్సేతి. ఫస్సం బాలో చ ధీరో చ తథేవ ఫుట్ఠోతి యథా బాలో ఇట్ఠానిట్ఠసమ్ఫస్సం ఫుట్ఠో, తథేవ ధీరో ఇట్ఠానిట్ఠఫస్సం ఫుట్ఠో హోతి, న ఏత్థ బాలపణ్డితానం కోచి విసేసో. అయం పన విసేసో, బాలో హి బాల్యా వధితోవ సేతీతి బాలపుగ్గలో కేనచి దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠో సోచన్తో కిలమన్తో ఉరత్తాళిం కన్దన్తో బాలభావేన వధితో పీళితోవ హుత్వా సేతి సయతి. ఇతో చితో చ ఆవట్టన్తో వివట్టన్తో విరోధేన్తో వేధతి ఫస్సఫుట్ఠోతి ధీరో పన పణ్డితో దుక్ఖసమ్ఫస్సేన సమ్ఫుట్ఠో న వేధతి కమ్పనమత్తమ్పి తస్స న హోతీతి.

తస్మాతి యస్మా బాలపణ్డితానం లోకధమ్మే ఏదిసీ పవత్తి, తస్మా హి పఞ్ఞావ ధనేన సేయ్యా, యాయ వోసానమిధాధిగచ్ఛతీతి పఞ్ఞావ ధనతో పాసంసతరా, యాయ పఞ్ఞాయ వోసానం భవస్స పరియోసానభూతం నిబ్బానం అధిగచ్ఛతి. అబ్యోసితత్తా హీతి అనధిగతనిట్ఠత్తా. భవాభవేసూతి మహన్తామహన్తేసు భవేసు.

ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం, సంసారమాపజ్జ పరమ్పరాయాతి యో పాపాని కత్వా అపరాపరం సంసరణమాపజ్జిత్వా ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం గబ్భసేయ్యాయ పరలోకుప్పత్తియా చ న ముచ్చతి, తస్స పాపకమ్మకారినో పుగ్గలస్స కిరియం అభిసద్దహన్తో ‘‘అత్తా చ మే హోతీ’’తి పత్తియాయన్తో అఞ్ఞోపి అప్పపఞ్ఞో బాలో యథా పటిపజ్జిత్వా ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం, న తతో పరిముచ్చతి.

చోరో యథాతి యథా చోరో పాపధమ్మో ఘరసన్ధిం ఛిన్దన్తో సన్ధిముఖే ఆరక్ఖకపురిసేహి గహితో సకమ్మునా తేన అత్తనో సన్ధిచ్ఛేదకమ్మునా కారణభూతేన కసాదీహి తాళనాదివసేన హఞ్ఞతి రాజపురిసేహి బాధియ్యతి బజ్ఝతి చ. ఏవం పజాతి ఏవమయం సత్తలోకో ఇధ పాపాని కరిత్వా పేచ్చ పత్వా తేన కమ్మునా పరమ్హి లోకే నిరయాదీసు హఞ్ఞతి, పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన బాధియ్యతి.

ఏవమేతాహి ఏకాదసహి గాథాహి యథారహం చత్తారో ధమ్ముద్దేసే పకాసేత్వా ఇదాని కామేసు సంసారే చ ఆదీనవం దిస్వా సద్ధాయ అత్తనో పబ్బజితభావం పబ్బజితకిచ్చస్స చ మత్థకప్పత్తిం విభావేన్తో ‘‘కామా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామాతి వత్థుకామా మనాపియా రూపాదయో ధమ్మా, కిలేసకామా సబ్బేపి రాగప్పభేదా. ఇధ పన వత్థుకామా వేదితబ్బా. తే హి రూపాదివసేన అనేకప్పకారతాయ చిత్రా. లోకస్సాదవసేన ఇట్ఠాకారతాయ మధురా. బాలపుథుజ్జనానం మనం రమేన్తీతి మనోరమా. విరూపరూపేనాతి వివిధరూపేన, అనేకవిధసభావేనాతి అత్థో. తే హి రూపాదివసేన చిత్రా, నీలాదివసేన వివిధరూపా. ఏవం తేన విరూపరూపేన తథా తథా అస్సాదం దస్సేత్వా మథేన్తి చిత్తం పబ్బజ్జాయ అభిరమితుం న దేన్తీతి ఇమినా అప్పస్సాదబహుదుక్ఖతాదినా ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా తస్మా తంనిమిత్తం అహం పబ్బజితో అమ్హి. దుమప్ఫలాని పక్కకాలే అపరిపక్కకాలే చ యత్థ కత్థచి పరూపక్కమతో సరసతో వా పతన్తి, ఏవం సత్తా దహరా చ వుడ్ఢా చ సరీరస్స భేదా పతన్తియేవ. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏవం అనిచ్చతమ్పి పఞ్ఞాచక్ఖునా దిస్వా, న కేవలం అప్పస్సాదతాదితాయ ఆదీనవమేవాతి అధిప్పాయో. అపణ్ణకన్తి అవిరద్ధనకం సామఞ్ఞమేవ సమణభావోవ సేయ్యో ఉత్తరితరో.

సద్ధాయాతి కమ్మం కమ్మఫలం బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిఞ్చ సద్దహిత్వా. ఉపేతో జినసాసనేతి సత్థు సాసనే సమ్మాపటిపత్తిం ఉపగతో. అవఞ్ఝా మయ్హం పబ్బజ్జా అరహత్తస్స అధిగతత్తా. తతో ఏవ అనణో భుఞ్జామి భోజనం నిక్కిలేసవసేన సామిభావతో సామిపరిభోగేన పరిభుఞ్జనతో.

కామే ఆదిత్తతో దిస్వాతి వత్థుకామే కిలేసకామే చ ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావతో దిస్వా. జాతరూపాని సత్థతోతి కతాకతప్పభేదా సబ్బసువణ్ణవికతియో అనత్థావహతాయ నిసితసత్థతో. గబ్భవోక్కన్తితో దుక్ఖన్తి గబ్భవోక్కన్తితో పట్ఠాయ సబ్బసంసారపవత్తిదుక్ఖం. నిరయేసు మహబ్భయన్తి సఉస్సదేసు అట్ఠసు మహానిరయేసు లబ్భమానం మహాభయఞ్చ సబ్బత్థ దిస్వాతి యోజనా.

ఏతమాదీనవం ఞత్వాతి ఏతం కామానం ఆదిత్తతాదిం సంసారే ఆదీనవం దోసం ఞత్వా. సంవేగం అలభిం తదాతి తస్మిం సత్థు సన్తికే ధమ్మస్స సుతకాలే భవాదికే సంవేగం అలత్థం. విద్ధో తదా సన్తోతి తస్మిం గహట్ఠకాలే రాగసల్లాదీహి విద్ధో సమానో ఇదాని సత్థు సాసనం ఆగమ్మ సమ్పత్తో ఆసవక్ఖయం, విద్ధో వా చత్తారి సచ్చాని, పటివిద్ధోతి అత్థో. సేసం అన్తరన్తరాదీసు వుత్తత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏవం థేరో రఞ్ఞో కోరబ్యస్స ధమ్మం దేసేత్వా సత్థు సన్తికమేవ గతో. సత్థా చ అపరభాగే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

రట్ఠపాలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.