౨. ఉదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా

మనుస్సభూతన్తిఆదికా ఆయస్మతో ఉదాయిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉదాయీతి లద్ధనామో వయప్పత్తో సత్థు ఞాతిసమాగమే బుద్ధానుభావం దిస్వా, పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తయో హి ఇమే ఉదాయిత్థేరా అమచ్చపుత్తో పుబ్బే ఆగతో కాళుదాయీ, కోవరియపుత్తో లాలుదాయీ, అయం బ్రాహ్మణపుత్తో మహాఉదాయీతి. స్వాయం ఏకదివసం సత్థారా సేతవారణం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం మహాజనేన పసంసియమానం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా నాగోపమసుత్తన్తే (అ. ని. ౬.౪౩) దేసితే దేసనాపరియోసానే అత్తనో ఞాణబలానురూపం సత్థు గుణే అనుస్సరిత్వా, బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా సముస్సాహితమానసో ‘‘అయం మహాజనో ఇమం తిరచ్ఛానగతం నాగం పసంసతి, న బుద్ధమహానాగం. హన్దాహం బుద్ధమహాగన్ధహత్థినో గుణే పాకటే కరిస్సామీ’’తి సత్థారం థోమేన్తో –

౬౮౯. ‘‘మనుస్సభూతం సమ్బుద్ధం, అత్తదన్తం సమాహితం;

ఇరియమానం బ్రహ్మపథే, చిత్తస్సూపసమే రతం.

౬౯౦. ‘‘యం మనుస్సా నమస్సన్తి, సబ్బధమ్మాన పారగుం;

దేవాపి తం నమస్సన్తి, ఇతి మే అరహతో సుతం.

౬౯౧. ‘‘సబ్బసంయోజనాతీతం, వనా నిబ్బనమాగతం;

కామేహి నేక్ఖమ్మరతం, ముత్తం సేలావ కఞ్చనం.

౬౯౨. ‘‘స వే అచ్చరుచి నాగో, హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయే;

సబ్బేసం నాగనామానం, సచ్చనామో అనుత్తరో.

౬౯౩. ‘‘నాగం వో కిత్తయిస్సామి, న హి ఆగుం కరోతి సో;

సోరచ్చం అవిహింసా చ, పాదా నాగస్స తే దువే.

౬౯౪. ‘‘సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, చరణా నాగస్స తేపరే;

సద్ధాహత్థో మహానాగో, ఉపేక్ఖాసేతదన్తవా.

౬౯౫. ‘‘సతి గీవా సిరో పఞ్ఞా, వీమంసా ధమ్మచిన్తనా;

ధమ్మకుచ్ఛిసమావాసో, వివేకో తస్స వాలధి.

౬౯౬. ‘‘సో ఝాయీ అస్సాసరతో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితో;

గచ్ఛం సమాహితో నాగో, ఠితో నాగో సమాహితో.

౬౯౭. ‘‘సయం సమాహితో నాగో, నిసిన్నోపి సమాహితో;

సబ్బత్థ సంవుతో నాగో, ఏసా నాగస్స సమ్పదా.

౬౯౮. ‘‘భుఞ్జతి అనవజ్జాని, సావజ్జాని న భుఞ్జతి;

ఘాసమచ్ఛాదనం లద్ధా, సన్నిధిం పరివజ్జయం.

౬౯౯. ‘‘సంయోజనం అణుం థూలం, సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనం;

యేన యేనేవ గచ్ఛతి, అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతి.

౭౦౦. ‘‘యథాపి ఉదకే జాతం, పుణ్డరీకం పవడ్ఢతి;

నోపలిప్పతి తోయేన, సుచిగన్ధం మనోరమం.

౭౦౧. ‘‘తథేవ చ లోకే జాతో, బుద్ధో లోకే విహరతి;

నోపలిప్పతి లోకేన, తోయేన పదుమం యథా.

౭౦౨. ‘‘మహాగిని పజ్జలితో, అనాహారోపసమ్మతి;

అఙ్గారేసు చ సన్తేసు, నిబ్బుతోతి పవుచ్చతి.

౭౦౩. ‘‘అత్థస్సాయం విఞ్ఞాపనీ, ఉపమా విఞ్ఞూహి దేసితా;

విఞ్ఞిస్సన్తి మహానాగా, నాగం నాగేన దేసితం.

౭౦౪. ‘‘వీతరాగో వీతదోసో, వీతమోహో అనాసవో;

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సత్యనాసవో’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ మనుస్సభూతన్తి మనుస్సేసు భూతం, నిబ్బత్తం; మనుస్సత్తభావం వా పత్తం. సత్థా హి ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమేన సబ్బగతివిముత్తోపి చరిమత్తభావే గహితపటిసన్ధివసేన ‘‘మనుస్సో’’త్వేవ వోహరీయతీతి. గుణవసేన పన దేవానం అతిదేవో, బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. సమ్బుద్ధన్తి సయమేవ బుజ్ఝితబ్బబుద్ధవన్తం. అత్తదన్తన్తి అత్తనాయేవ దన్తం. భగవా హి అత్తనాయేవ ఉప్పాదితేన అరియమగ్గేన చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి ఉత్తమేన దమథేన దన్తో. సమాహితన్తి అట్ఠవిధేన సమాధినా మగ్గఫలసమాధినా చ సమాహితం. ఇరియమానం బ్రహ్మపథేతి చతుబ్బిధేపి బ్రహ్మవిహారపథే, బ్రహ్మే వా సేట్ఠే ఫలసమాపత్తిపథే సమాపజ్జనవసేన పవత్తమానం. కిఞ్చాపి భగవా న సబ్బకాలం యథావుత్తే బ్రహ్మపథే ఇరియతి, తత్థ ఇరియసామత్థియం పన తన్నిన్నతఞ్చ ఉపాదాయ ‘‘ఇరియమాన’’న్తి వుత్తం. చిత్తస్సూపసమే రతన్తి చిత్తస్స ఉపసమహేతుభూతే సబ్బసఙ్ఖారసమథే, నిబ్బానే, అభిరతం. యం మనుస్సా నమస్సన్తి, సబ్బధమ్మాన పారగున్తి యం సమ్మాసమ్బుద్ధం సబ్బేసం ఖన్ధాయతనాదిధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, పహానపారగూ, భావనాపారగూ, సచ్ఛికిరియపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఛధా పారగుం పరముక్కంసగతసమ్పత్తిం ఖత్తియపణ్డితాదయో మనుస్సా నమస్సన్తి. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా పూజేన్తా కాయేన వాచాయ మనసా చ తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా హోన్తి. దేవాపి తం నమస్సన్తీతి న కేవలం మనుస్సా ఏవ, అథ ఖో అపరిమాణాసు లోకధాతూసు దేవాపి తం నమస్సన్తి. ఇతి మే అరహతో సుతన్తి ఏవం మయా ఆరకత్తాదీహి కారణేహి అరహతో, భగవతో, ధమ్మసేనాపతిఆదీనఞ్చ ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదికం వదన్తానం సన్తికే ఏవం సుతన్తి దస్సేతి.

సబ్బసంయోజనాతీతన్తి సబ్బాని దసపి సంయోజనాని యథారహం చతూహి మగ్గేహి సహ వాసనాయ అతిక్కన్తం. వనా నిబ్బనమాగతన్తి కిలేసవనతో తబ్బిరహితం నిబ్బనం ఉపగతం. కామేహి నేక్ఖమ్మరతన్తి సబ్బసో కామేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజ్జాఝానవిపస్సనాదిభేదే నేక్ఖమ్మే అభిరతం. ముత్తం సేలావ కఞ్చనన్తి అసారతో నిస్సటసారసభావత్తా సేలతో నిస్సటకఞ్చనసదిసం దేవాపి తం నమస్సన్తీతి యోజనా.

స వే అచ్చరుచి నాగోతి సో ఏకంసతో ఆగుం న కరోతి, పునబ్భవం న గచ్ఛతి; నాగో వియ బలవాతి. ‘‘నాగో’’తి లద్ధనామో సమ్మాసమ్బుద్ధో, అచ్చరుచీతి అత్తనో కాయరుచియా ఞాణరుచియా చ సదేవకం లోకం అతిక్కమిత్వా రుచి, సోభి. యథా కిం? హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయే, యథా హి హిమవా పబ్బతరాజా అత్తనో థిరగరుమహాసారభావాదీహి గుణేహి అఞ్ఞే పబ్బతే అతిరోచతి, ఏవం అతిరోచతీతి అత్థో. సబ్బేసం నాగనామానన్తి అహినాగహత్థినాగపురిసనాగానం, సేఖాసేఖపచ్చేకబుద్ధనాగానం వా. సచ్చనామోతి సచ్చేనేవ నాగనామో. తం పన సచ్చనామతం ‘‘న హి ఆగుం కరోతీ’’తిఆదినా సయమేవ వక్ఖతి.

ఇదాని బుద్ధనాగం అవయవతో చ దస్సేన్తో నామతో తావ దస్సేతుం ‘‘న హి ఆగుం కరోతి సో’’తి ఆహ. యస్మా ఆగుం, పాపం, సబ్బేన సబ్బం న కరోతి, తస్మా నాగోతి అత్థో. సోరచ్చన్తి సీలం. అవిహింసాతి కరుణా. తదుభయం సబ్బస్సపి గుణరాసిస్స పుబ్బఙ్గమన్తి, కత్వా బుద్ధనాగస్స పురిమపాదభావో తస్స యుత్తోతి ఆహ ‘‘పాదా నాగస్స తే దువే’’తి.

అపరపాదభావేన వదన్తో ‘‘సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, చరణా నాగస్స తేపరే’’తి ఆహ. ‘‘త్యాపరే’’తి వా పాఠో. తే అపరేత్వేవ పదవిభాగో. అనవజ్జధమ్మానం ఆదానే సద్ధా హత్థో ఏతస్సాతి, సద్ధాహత్థో. సుపరిసుద్ధవేదనా ఞాణప్పభేదా ఉపేక్ఖా సేతదన్తా తే ఏతస్స అత్థీతి, ఉపేక్ఖాసేతదన్తవా.

ఉత్తమఙ్గం పఞ్ఞా, తస్సా అధిట్ఠానం సతీతి ఆహ ‘‘సతి గీవా సిరో పఞ్ఞా’’తి. వీమంసా ధమ్మచిన్తనాతి యథా ఖాదితబ్బాఖాదితబ్బస్స సోణ్డాయ పరామసనం ఘాయనఞ్చ హత్థినాగస్స వీమంసా నామ హోతి, ఏవం బుద్ధనాగస్స కుసలాదిధమ్మచిన్తనా వీమంసా. సమా వసన్తి ఏత్థాతి, సమావాసో, భాజనం కుచ్ఛి ఏవ సమావాసో, అభిఞ్ఞాసమథానం ఆధానభావతో సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతో ధమ్మో కుచ్ఛిసమావాసో ఏతస్సాతి ధమ్మకుచ్ఛిసమావాసో. వివేకోతి ఉపధివివేకో. తస్సాతి బుద్ధనాగస్స. వాలధి, పరియోసానఙ్గభావతో.

ఝాయీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయనసీలో. అస్సాసరతోతి పరమస్సాసభూతే నిబ్బానే రతో. అజ్ఝత్తం సుసమాహితోతి విసయజ్ఝత్తే ఫలసమాపత్తియం సుట్ఠు సమాహితో తదిదం సమాధానం సుట్ఠు సబ్బకాలికన్తి దస్సేతుం ‘‘గచ్ఛం సమాహితో నాగో’’తిఆది వుత్తం. భగవా హి సవాసనస్స ఉద్ధచ్చస్స పహీనత్తా విక్ఖేపాభావతో నిచ్చం సమాహితోవ. తస్మా యం యం ఇరియాపథం కప్పేతి, తం తం సమాహితోవ కప్పేసీతి.

సబ్బత్థాతి, సబ్బస్మిం గోచరే, సబ్బస్మిఞ్చ ద్వారే సబ్బసో పిహితవుత్తి. తేనాహ – ‘‘సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్త’’న్తిఆది (నేత్తి. ౧౫). ఏసా నాగస్స సమ్పదాతి ఏసా ‘‘న హి ఆగుం కరోతి సో’’తిఆదినా ‘‘సమ్బుద్ధ’’న్తిఆదినా ఏవ వా యథావుత్తా వక్ఖమానా చ బుద్ధగన్ధహత్థినో సమ్పత్తి గుణపరిపుణ్ణా.

భుఞ్జతి అనవజ్జానీతి సమ్మాజీవస్స ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా భుఞ్జతి అగరహితబ్బాని, మిచ్ఛాజీవస్స సబ్బసో సవాసనానఞ్చ పహీనత్తా సావజ్జాని గరహితబ్బాని న భుఞ్జతి అనవజ్జాని భుఞ్జన్తో చ సన్నిధిం పరివజ్జయం భుఞ్జతీతి యోజనా.

సంయోజనన్తి వట్టదుక్ఖేన సద్ధిం సన్తానం సంయోజనతో వట్టే ఓసీదాపనసమత్థం దసవిధమ్పి సంయోజనం. అణుం థూలన్తి ఖుద్దకఞ్చేవ మహన్తఞ్చ. సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనన్తి మగ్గఞాణేన అనవసేసం కిలేసబన్ధనం ఛిన్దిత్వా. యేన యేనాతి యేన యేన దిసాభాగేన.

యథా హి ఉదకే జాతం పుణ్డరీకం ఉదకే పవడ్ఢతి నోపలిప్పతి తోయేన, అనుపలేపసభావత్తా, తథేవ లోకే జాతో బుద్ధో లోకే విహరతి, నోపలిప్పతి లోకేన తణ్హాదిట్ఠిమానలేపాభావతోతి యోజనా.

గినీతి అగ్గి. అనాహారోతి అనిన్ధనో.

అత్థస్సాయం విఞ్ఞాపనీతి సత్థు గుణసఙ్ఖాతస్స ఉపమేయ్యత్థస్స విఞ్ఞాపనీ, పకాసనీ అయం నాగూపమా. విఞ్ఞూహీతి సత్థు పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మం పరిజానన్తేహి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. విఞ్ఞిస్సన్తీతిఆది కారణవచనం, యస్మా నాగేన మయా దేసితం నాగం తథాగతగన్ధహత్థిం మహానాగా ఖీణాసవా అత్తనో విసయే ఠత్వా విజానిస్సన్తి, తస్మా అఞ్ఞేసం పుథుజ్జనానం ఞాపనత్థం అయం ఉపమా అమ్హేహి భాసితాతి అధిప్పాయో.

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సత్యనాసవోతి బోధిమూలే సఉపాదిసేసపరినిబ్బానేన అనాసవో సమ్మాసమ్బుద్ధనాగో, ఇదాని సరీరం అత్తభావం విజహన్తో ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయిస్సతీతి.

ఏవం చుద్దసహి ఉపమాహి మణ్డేత్వా, సోళసహి గాథాహి, చతుసట్ఠియా పాదేహి సత్థు గుణే వణ్ణేన్తో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా దేసనం నిట్ఠాపేసి.

ఉదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సోళసకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.