౧౫. సోళసకనిపాతో

౧. అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా

సోళసకనిపాతే ఏస భియ్యోతిఆదికా ఆయస్మతో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం అత్తనో సాసనే పఠమం పటివిద్ధధమ్మరత్తఞ్ఞూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో సతసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స సత్థునో సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థాపిస్స అనన్తరాయతం దిస్వా భావినిం సమ్పత్తిం బ్యాకాసి. సో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా సత్థరి పరినిబ్బుతే చేతియే పతిట్ఠాపియమానే అన్తోచేతియే రతనఘరం కారేసి, చేతియం పరివారేత్వా సహస్సరతనగ్ఘియాని చ కారేసి.

సో ఏవం పుఞ్ఞాని కత్వా, తతో చవిత్వా, దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే మహాకాలో నామ కుటుమ్బికో హుత్వా అట్ఠకరీసమత్తే ఖేత్తే సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా, గహితసాలితణ్డులేహి అసమ్భిన్నఖీరపాయాసం సమ్పాదేత్వా, తత్థ మధుసప్పిసక్కరాదయో పక్ఖిపిత్వా, బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స అదాసి. సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా గహితగహితట్ఠానం పున పూరతి, పుథుకకాలే పుథుకగ్గం నామ అదాసి. లాయనే లాయనగ్గం, వేణికరణే వేణగ్గం, కలాపాదికరణే కలాపగ్గం, ఖలగ్గం, భణ్డగ్గం, మినగ్గం, కోట్ఠగ్గన్తి; ఏవం ఏకసస్సే నవ వారే అగ్గదానం నామ అదాసి. తమ్పి సస్సం అతిరేకతరం సమ్పన్నం అహోసి.

ఏవం యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా, తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తో, అమ్హాకం భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ కపిలవత్థునగరస్స అవిదూరే దోణవత్థునామకే బ్రాహ్మణగామే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి. తస్స కోణ్డఞ్ఞోతి గోత్తతో ఆగతం నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా లక్ఖణమన్తేసు చ పారం అగమాసి. తేన సమయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో తుసితపురతో చవిత్వా కపిలవత్థుపురే సుద్ధోదనమహారాజస్స గేహే నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే అట్ఠుత్తరసతేసు బ్రాహ్మణేసు ఉపనీతేసు యే అట్ఠ బ్రాహ్మణా లక్ఖణపరిగ్గహణత్థం మహాతలం ఉపనీతా. సో తేసు సబ్బనవకో హుత్వా, మహాపురిసస్స లక్ఖణనిప్ఫత్తిం దిస్వా, ‘‘ఏకంసేన అయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి నిట్ఠం గన్త్వా మహాసత్తస్స అభినిక్ఖమనం ఉదిక్ఖన్తో విచరతి.

బోధిసత్తోపి ఖో మహతా పరివారేన వడ్ఢమానో అనుక్కమేన వుద్ధిప్పత్తో ఞాణపరిపాకం గన్త్వా ఏకూనతింసతిమే వస్సే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమన్తో అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా అనుక్కమేన ఉరువేలం గన్త్వా పధానం పదహి. తదా కోణ్డఞ్ఞో మాణవో మహాసత్తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా, లక్ఖణపరిగ్గాహకబ్రాహ్మణానం పుత్తేహి వప్పమాణవాదీహి సద్ధిం అత్తపఞ్చమో పబ్బజిత్వా, అనుక్కమేన బోధిసత్తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా, ఛబ్బస్సాని తం ఉపట్ఠహన్తో తస్స ఓళారికాహారపరిభోగేన నిబ్బిన్నో అపక్కమిత్వా ఇసిపతనం అగమాసి. అథ ఖో బోధిసత్తో ఓళారికాహారపరిభోగేన లద్ధకాయబలో వేసాఖపుణ్ణమాయం బోధిరుక్ఖమూలే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా, అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా, సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డేయేవ వీతినామేత్వా, పఞ్చవగ్గియానం ఞాణపరిపాకం ఞత్వా, ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయం ఇసిపతనం గన్త్వా, తేసం ధమ్మచక్కపవత్తనసుత్తన్తం (మహావ. ౧౩ ఆదయో; సం. ని. ౫.౧౦౮౧) దేసేసి. దేసనాపరియోసానే కోణ్డఞ్ఞత్థేరో అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. అథ పఞ్చమియం పక్ఖస్స అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తదేసనాయ (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯) అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౫౯౬-౬౧౨) –

‘‘పదుముత్తరసమ్బుద్ధం, లోకజేట్ఠం వినాయకం;

బుద్ధభూమిమనుప్పత్తం, పఠమం అద్దసం అహం.

‘‘యావతా బోధియా మూలే, యక్ఖా సబ్బే సమాగతా;

సమ్బుద్ధం పరివారేత్వా, వన్దన్తి పఞ్జలీకతా.

‘‘సబ్బే దేవా తుట్ఠమనా, ఆకాసే సఞ్చరన్తి తే;

బుద్ధో అయం అనుప్పత్తో, అన్ధకారతమోనుదో.

‘‘తేసం హాసపరేతానం, మహానాదో అవత్తథ;

కిలేసే ఝాపయిస్సామ, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘దేవానం గిరమఞ్ఞాయ, వాచాసభిముదీరిహం;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, ఆదిభిక్ఖమదాసహం.

‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, సత్థా లోకే అనుత్తరో;

దేవసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘సత్తాహం అభినిక్ఖమ్మ, బోధిం అజ్ఝగమం అహం;

ఇదం మే పఠమం భత్తం, బ్రహ్మచారిస్స యాపనం.

‘‘తుసితా హి ఇధాగన్త్వా, యో మే భిక్ఖం ఉపానయి;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణోథ మమ భాసతో.

‘‘తింసకప్పసహస్సాని, దేవరజ్జం కరిస్సతి;

సబ్బే దేవే అభిభోత్వా, తిదివం ఆవసిస్సతి.

‘‘దేవలోకా చవిత్వాన, మనుస్సత్తం గమిస్సతి;

సహస్సధా చక్కవత్తీ, తత్థ రజ్జం కరిస్సతి.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తిదసా సో చవిత్వాన, మనుస్సత్తం గమిస్సతి;

అగారా పబ్బజిత్వాన, ఛబ్బస్సాని వసిస్సతి.

‘‘తతో సత్తమకే వస్సే, బుద్ధో సచ్చం కథేస్సతి;

కోణ్డఞ్ఞో నామ నామేన, పఠమం సచ్ఛికాహితి.

‘‘నిక్ఖన్తేనానుపబ్బజిం, పధానం సుకతం మయా;

కిలేసే ఝాపనత్థాయ, పబ్బజిం, అనగారియం.

‘‘అభిగన్త్వాన సబ్బఞ్ఞూ, బుద్ధో లోకే సదేవకే;

ఇసినామే మిగారఞ్ఞే, అమతభేరిమాహని.

‘‘సో దాని పత్తో అమతం, సన్తిపదమనుత్తరం;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ నం సత్థా అపరభాగే జేతవనమహావిహారే భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో పఠమం పటివిద్ధధమ్మభావం దీపేన్తో, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం రత్తఞ్ఞూనం యదిదం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮) ఏతదగ్గే ఠపేసి. సో ద్వీహి అగ్గసావకేహి అత్తని కరీయమానం పరమనిపచ్చకారం గామన్తసేనాసనే ఆకిణ్ణవిహారఞ్చ పరిహరితుకామో, వివేకాభిరతియా విహరితుకామో చ అత్తనో సన్తికం ఉపగతానం గహట్ఠపబ్బజితానం పటిసన్థారకరణమ్పి పపఞ్చం మఞ్ఞమానో సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఛద్దన్తేహి నాగేహి ఉపట్ఠియమానో ఛద్దన్తదహతీరే ద్వాదస వస్సాని వసి. ఏవం తత్థ వసన్తం థేరం ఏకదివసం సక్కో దేవరాజా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఠితో ఏవమాహ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, అయ్యో ధమ్మం దేసేతూ’’తి. థేరో తస్స చతుసచ్చగబ్భం తిలక్ఖణాహతం సుఞ్ఞతపటిసంయుత్తం నానానయవిచిత్తం అమతోగధం బుద్ధలీలాయ ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా సక్కో అత్తనో పసాదం పవేదేన్తో –

౬౭౩. ‘‘ఏస భియ్యో పసీదామి, సుత్వా ధమ్మం మహారసం;

విరాగో దేసితో ధమ్మో, అనుపాదాయ సబ్బసో’’తి. – పఠమం గాథమాహ;

తత్థ ఏస భియ్యో పసీదామి, సుత్వా ధమ్మం మహారసన్తి యదిపి అనేకవారం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా తత్థ అభిప్పసన్నో. ఇదాని పన తుమ్హేహి కథితం నానానయవిచిత్తతాయ అసేచనకతాయ చ మహారసం ధమ్మం సుత్వా ఏసో అహం తతో భియ్యో పసీదామి. విరాగో దేసితో ధమ్మో, అనుపాదాయ సబ్బసోతి సబ్బసంకిలేసతో సబ్బసఙ్ఖారతో చ విరజ్జనతో విరాగజననతో విరాగో. తతో ఏవ రూపాదీసు కఞ్చి ధమ్మం అనుపాదాయ అగ్గహేత్వా విముత్తిసాధనవసేన పవత్తత్తా సబ్బసో అనుపాదాయ దేసితో.

ఏవం సక్కో దేవరాజా థేరస్స దేసనం థోమేత్వా థేరం అభివాదేత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. అథేకదివసం థేరో మిచ్ఛావితక్కేహి అభిభుయ్యమానానం ఏకచ్చానం పుథుజ్జనానం చిత్తాచారం దిస్వా తప్పటిపక్ఖభూతఞ్చస్స అనుక్కమం అనుస్సరిత్వా, అత్తనో చ సబ్బసో తతో వినివత్తితమానసతం ఆవజ్జేత్వా తదత్థం దీపేత్వా –

౬౭౪. ‘‘బహూని లోకే చిత్రాని, అస్మిం పథవిమణ్డలే;

మథేన్తి మఞ్ఞే సఙ్కప్పం, సుభం రాగూపసంహితం.

౬౭౫. ‘‘రజముహతఞ్చ వాతేన, యథా మేఘోపసమ్మయే;

ఏవం సమ్మన్తి సఙ్కప్పా, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి. – ద్వే గాథా అభాసి;

తత్థ బహూని లోకే చిత్రానీతి రూపాదివసేన తత్థాపి నీలపీతాదివసేన ఇత్థిపురిసాదివసేన చ అనేకాని లోకే చిత్తవిచిత్తాని ఆరమ్మణజాతాని. అస్మిం పథవిమణ్డలేతి పచ్చక్ఖభూతం మనుస్సలోకం సన్ధాయ వదతి. మథేన్తి మఞ్ఞే సఙ్కప్పన్తి తజ్జం పురిసవాయామసహితం అరణిసహితం వియ అగ్గిం అయోనిసోమనసికారాభిసఙ్ఖాతాని మిచ్ఛాసఙ్కప్పాని మథేన్తి మఞ్ఞే మథేన్తాని వియ తిట్ఠన్తి. కీదిసం? సుభం రాగూపసంహితం, కామవితక్కన్తి అత్థో. సో హి సుభాకారగ్గహణేన ‘‘సుభో’’తి వోహరీయతి.

రజముహతఞ్చ వాతేనాతి చ-ఇతి నిపాతమత్తం. యథా గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే వాతేన ఊహతం ఉట్ఠితం రజం మహామేఘో వస్సన్తో ఉపసమ్మయే, వూపసమేయ్య. ఏవం సమ్మన్తి సఙ్కప్పా, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీతి యదా అరియసావకో తాని లోకచిత్రాని సముదయతో, అస్సాదతో, ఆదీనవతో, నిస్సరణతో చ యథాభూతం పఞ్ఞాయ పస్సతి, అథ యథా తం రజం ఉహతం మేఘేన, ఏవం సమ్మన్తి పఞ్ఞాయ సబ్బేపి మిచ్ఛాసఙ్కప్పా. న హి ఉప్పన్నాయ సమ్మాదిట్ఠియా మిచ్ఛాసఙ్కప్పా పతిట్ఠం లభన్తి. యథా పన పఞ్ఞాయ పస్సతి, తం దస్సేన్తో –

౬౭౬. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా.

౬౭౭. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖాతి…పే… ఏస మగ్గో విసుద్ధియా.

౬౭౮. ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి. –

తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ సబ్బే సఙ్ఖారాతి ఛళారమ్మణసఙ్గహా సబ్బే తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. అనిచ్చాతి ‘‘ఆదిమజ్ఝఅన్తవన్తతో, అనిచ్చన్తికతో, తావకాలికతో, తత్థ తత్థ భిజ్జనతో న నిచ్చా’’తి యదా విపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి. అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖేతి అథ ఇమస్మిం వట్టదుక్ఖే నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దన్తో దుక్ఖపరిజాననాదివిధినా సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి ఏస యథావుత్తో విపస్సనావిధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా, అచ్చన్తవిసుద్ధియా చ మగ్గో అధిగముపాయో.

దుక్ఖాతి సప్పటిభయతో, ఉదయబ్బయసమ్పటిపీళనతో, దుక్ఖమతో, సుఖపటిక్ఖేపతో చ దుక్ఖా. సేసం వుత్తనయమేవ.

సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి సబ్బేపి చతుభూమకా ధమ్మా అనత్తా. ఇధ పన తేభూమకధమ్మావ గహేతబ్బా. తే హి అసారతో, అవసవత్తనతో, సుఞ్ఞతో, అత్తపటిక్ఖేపతో చ అనత్తాతి విపస్సితబ్బా. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఏవం విపస్సనావిధిం దస్సేత్వా తేన విధినా కతకిచ్చం అత్తానం అఞ్ఞం వియ కత్వా దస్సేన్తో –

౬౭౯. ‘‘బుద్ధానుబుద్ధో యో థేరో, కోణ్డఞ్ఞో తిబ్బనిక్కమో;

పహీనజాతిమరణో, బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ.

౬౮౦. ‘‘ఓఘపాసో దళ్హఖిలో, పబ్బతో దుప్పదాలయో;

ఛేత్వా ఖిలఞ్చ పాసఞ్చ, సేలం భేత్వాన దుబ్భిదం;

తిణ్ణో పారఙ్గతో ఝాయీ, ముత్తో సో మారబన్ధనా’’తి. –

గాథాద్వయమాహ.

తత్థ బుద్ధానుబుద్ధోతి బుద్ధానం అనుబుద్ధో, సమ్మాసమ్బుద్ధేహి బుజ్ఝితాని సచ్చాని తేసం దేసనానుసారేన బుజ్ఝతీతి అత్థో. థిరేహి అసేక్ఖేహి సీలసారాదీహి సమన్నాగతోతి, థేరో. కోణ్డఞ్ఞోతి గోత్తకిత్తనం. తిబ్బనిక్కమోతి దళ్హవీరియో, థిరపరక్కమో. జాతిమరణానం పహీనకారణత్తా పహీనజాతిమరణో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స అనవసేసం, అనవసేసతో వా మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పారిపూరకో, అథ వా కేవలీ నామ కిలేసేహి అసమ్మిస్సతాయ మగ్గఞాణం ఫలఞాణఞ్చ, తం ఇమస్మిం అత్థీతి కేవలీ. యస్మా పన తదుభయమ్పి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వసేన హోతి న అఞ్ఞథా, తస్మా ‘‘బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ’’తి వుత్తం.

ఓఘపాసోతి ‘‘కామోఘో, భవోఘో, దిట్ఠోఘో, అవిజ్జోఘో’’తి (ధ. స. ౧౧౫౬; విభ. ౯౩౮) ఏవం వుత్తా చత్తారో ఓఘా – ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (మహావ. ౩౩; సం. ని. ౧.౧౫౧) ఏవం వుత్తో రాగపాసో చ. దళ్హఖిలోతి ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతి, ధమ్మే కఙ్ఖతి, సఙ్ఘే కఙ్ఖతి, సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి, సబ్రహ్మచారీసు కుపితో హోతి అనత్తమనో ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో’’తి (మ. ని. ౧.౧౮౫; అ. ని. ౫.౨౦౫) ఏవం వుత్తో దళ్హో థిరో పఞ్చవిధో చేతోఖిలో చ. పచురజనేహి పదాలేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ దుప్పదాలయో. తతో ఏవ పబ్బతసదిసతాయ పబ్బతోతి చ సఙ్ఖం గతో. ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (విభ. ౨౨౬; సం. ని. ౨.౨) వా నయేన వుత్తో అఞ్ఞాణప్పభేదో చ. ఇతి ఏతం సబ్బం ఛేత్వా ఖిలఞ్చ పాసఞ్చాతి ఏతేసు చతుబ్బిధేసు సంకిలేసధమ్మేసు యో ఖిలఞ్చ పాసఞ్చ అరియమగ్గఞాణాసినా ఛిన్దిత్వా. సేలం భేత్వాన దుబ్భిదన్తి యేన కేనచి ఞాణేన ఛిన్దితుం అసక్కుణేయ్యం అఞ్ఞాణసేలం వజిరూపమఞాణేన ఛిన్దిత్వా, చత్తారోపి ఓఘే తరిత్వా, తేసం పరతీరే నిబ్బానే ఠితత్తా తిణ్ణో పారఙ్గతో. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేనాతి దువిధేనపి ఝాయీ; ముత్తో సో మారబన్ధనాతి సో ఏవరూపో ఖీణాసవో సబ్బస్మాపి కిలేసమారబన్ధనా ముత్తో విప్పముత్తో విసంయుత్తోతి. అత్తానమేవ సన్ధాయ థేరో వదతి.

అథేకదివసం థేరో, అత్తనో సద్ధివిహారికం ఏకం భిక్ఖుం అకల్యాణమిత్తసంసగ్గేన కుసీతం హీనవీరియం ఉద్ధతం ఉన్నళం విహరన్తం దిస్వా, ఇద్ధియా తత్థ గన్త్వా, తం ‘‘మా, ఆవుసో, ఏవం కరి, అకల్యాణమిత్తే పహాయ కల్యాణమిత్తే సేవన్తో సమణధమ్మం కరోహీ’’తి ఓవది. సో థేరస్స వచనం నాదియి. థేరో తస్స అనాదియనేన ధమ్మసంవేగప్పత్తో పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ మిచ్ఛాపటిపత్తిం గరహన్తో సమ్మాపటిపత్తిం వివేకవాసఞ్చ పసంసన్తో –

౬౮౧. ‘‘ఉద్ధతో చపలో భిక్ఖు, మిత్తే ఆగమ్మ పాపకే;

సంసీదతి మహోఘస్మిం, ఊమియా పటికుజ్జితో.

౬౮౨. ‘‘అనుద్ధతో అచపలో, నిపకో సంవుతిన్ద్రియో;

కల్యాణమిత్తో మేధావీ, దుక్ఖస్సన్తకరో సియా.

౬౮౩. ‘‘కాలపబ్బఙ్గసఙ్కాసో, కిసో ధమనిసన్థతో;

మత్తఞ్ఞూ అన్నపానస్మిం, అదీనమనసో నరో.

౬౮౪. ‘‘ఫుట్ఠో డంసేహి మకసేహి, అరఞ్ఞస్మిం బ్రహావనే;

నాగో సఙ్గామసీసేవ, సతో తత్రాధివాసయే.

౬౮౫-౬. ‘‘నాభినన్దామి మరణం…పే… సమ్పజానో పతిస్సతో.

౬౮౭. ‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా…పే… భవనేత్తి సమూహతా.

౬౮౮. ‘‘యస్స చత్థాయ పబ్బజితో, అగారస్మానగారియం;

సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, కిం మే సద్ధివిహారినా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ ఉద్ధతోతి ఉద్ధచ్చయుత్తో అసమాహితో విక్ఖిత్తచిత్తో. చపలోతి పత్తచీవరమణ్డనాదినా చాపల్యేన సమన్నాగతో లోలపకతికో. మిత్తే ఆగమ్మ పాపకేతి అకల్యాణమిత్తే నిస్సాయ సమణధమ్మం అకరోన్తో. సంసీదతి మహోఘస్మిం, ఊమియా పటికుజ్జితోతి యథా మహాసముద్దే పతితపురిసో సముద్దవీచీహి ఓత్థటో సీసం ఉక్ఖిపితుం అలభన్తో తత్థేవ సంసీదతి, ఏవం సంసారమహోఘస్మిం పరిబ్భమన్తో కోధుపాయాసఊమియా పటికుజ్జితో ఓత్థటో విపస్సనావసేన పఞ్ఞాసీసం ఉక్ఖిపితుం అలభన్తో తత్థేవ సంసీదతి.

నిపకోతి నిపుణో, అత్తత్థపరత్థేసు కుసలో. సంవుతిన్ద్రియోతి మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సంవరణేన పిహితిన్ద్రియో. కల్యాణమిత్తోతి కల్యాణేహి మిత్తేహి సమన్నాగతో. మేధావీతి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమఙ్గీభూతో. దుక్ఖస్సన్తకరో సియాతి సో తాదిసో సకలస్సాపి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో భవేయ్య.

కాలపబ్బఙ్గసఙ్కాసోతిఆది వివేకాభిరతికిత్తనం. నాభినన్దామీతిఆది పన కతకిచ్చభావదస్సనం. తం సబ్బం హేట్ఠా (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౬౦౭) వుత్తత్థమేవ. ఓసానే పన కిం మే సద్ధివిహారినాతి అత్తనో సద్ధివిహారికం సన్ధాయ వుత్తం. తస్మా ఏదిసేన దుబ్బచేన అనాదరేన సద్ధివిహారినా కిం మే పయోజనం ఏకవిహారోయేవ మయ్హం రుచ్చతీతి అత్థో.

ఏవం పన వత్వా ఛద్దన్తదహమేవ గతో. తత్థ ద్వాదస వస్సాని వసిత్వా ఉపకట్ఠే పరినిబ్బానే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పరినిబ్బానం అనుజానాపేత్వా తత్థేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయి.

అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా

మనుస్సభూతన్తిఆదికా ఆయస్మతో ఉదాయిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉదాయీతి లద్ధనామో వయప్పత్తో సత్థు ఞాతిసమాగమే బుద్ధానుభావం దిస్వా, పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తయో హి ఇమే ఉదాయిత్థేరా అమచ్చపుత్తో పుబ్బే ఆగతో కాళుదాయీ, కోవరియపుత్తో లాలుదాయీ, అయం బ్రాహ్మణపుత్తో మహాఉదాయీతి. స్వాయం ఏకదివసం సత్థారా సేతవారణం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం మహాజనేన పసంసియమానం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా నాగోపమసుత్తన్తే (అ. ని. ౬.౪౩) దేసితే దేసనాపరియోసానే అత్తనో ఞాణబలానురూపం సత్థు గుణే అనుస్సరిత్వా, బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా సముస్సాహితమానసో ‘‘అయం మహాజనో ఇమం తిరచ్ఛానగతం నాగం పసంసతి, న బుద్ధమహానాగం. హన్దాహం బుద్ధమహాగన్ధహత్థినో గుణే పాకటే కరిస్సామీ’’తి సత్థారం థోమేన్తో –

౬౮౯. ‘‘మనుస్సభూతం సమ్బుద్ధం, అత్తదన్తం సమాహితం;

ఇరియమానం బ్రహ్మపథే, చిత్తస్సూపసమే రతం.

౬౯౦. ‘‘యం మనుస్సా నమస్సన్తి, సబ్బధమ్మాన పారగుం;

దేవాపి తం నమస్సన్తి, ఇతి మే అరహతో సుతం.

౬౯౧. ‘‘సబ్బసంయోజనాతీతం, వనా నిబ్బనమాగతం;

కామేహి నేక్ఖమ్మరతం, ముత్తం సేలావ కఞ్చనం.

౬౯౨. ‘‘స వే అచ్చరుచి నాగో, హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయే;

సబ్బేసం నాగనామానం, సచ్చనామో అనుత్తరో.

౬౯౩. ‘‘నాగం వో కిత్తయిస్సామి, న హి ఆగుం కరోతి సో;

సోరచ్చం అవిహింసా చ, పాదా నాగస్స తే దువే.

౬౯౪. ‘‘సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, చరణా నాగస్స తేపరే;

సద్ధాహత్థో మహానాగో, ఉపేక్ఖాసేతదన్తవా.

౬౯౫. ‘‘సతి గీవా సిరో పఞ్ఞా, వీమంసా ధమ్మచిన్తనా;

ధమ్మకుచ్ఛిసమావాసో, వివేకో తస్స వాలధి.

౬౯౬. ‘‘సో ఝాయీ అస్సాసరతో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితో;

గచ్ఛం సమాహితో నాగో, ఠితో నాగో సమాహితో.

౬౯౭. ‘‘సయం సమాహితో నాగో, నిసిన్నోపి సమాహితో;

సబ్బత్థ సంవుతో నాగో, ఏసా నాగస్స సమ్పదా.

౬౯౮. ‘‘భుఞ్జతి అనవజ్జాని, సావజ్జాని న భుఞ్జతి;

ఘాసమచ్ఛాదనం లద్ధా, సన్నిధిం పరివజ్జయం.

౬౯౯. ‘‘సంయోజనం అణుం థూలం, సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనం;

యేన యేనేవ గచ్ఛతి, అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతి.

౭౦౦. ‘‘యథాపి ఉదకే జాతం, పుణ్డరీకం పవడ్ఢతి;

నోపలిప్పతి తోయేన, సుచిగన్ధం మనోరమం.

౭౦౧. ‘‘తథేవ చ లోకే జాతో, బుద్ధో లోకే విహరతి;

నోపలిప్పతి లోకేన, తోయేన పదుమం యథా.

౭౦౨. ‘‘మహాగిని పజ్జలితో, అనాహారోపసమ్మతి;

అఙ్గారేసు చ సన్తేసు, నిబ్బుతోతి పవుచ్చతి.

౭౦౩. ‘‘అత్థస్సాయం విఞ్ఞాపనీ, ఉపమా విఞ్ఞూహి దేసితా;

విఞ్ఞిస్సన్తి మహానాగా, నాగం నాగేన దేసితం.

౭౦౪. ‘‘వీతరాగో వీతదోసో, వీతమోహో అనాసవో;

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సత్యనాసవో’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ మనుస్సభూతన్తి మనుస్సేసు భూతం, నిబ్బత్తం; మనుస్సత్తభావం వా పత్తం. సత్థా హి ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమేన సబ్బగతివిముత్తోపి చరిమత్తభావే గహితపటిసన్ధివసేన ‘‘మనుస్సో’’త్వేవ వోహరీయతీతి. గుణవసేన పన దేవానం అతిదేవో, బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. సమ్బుద్ధన్తి సయమేవ బుజ్ఝితబ్బబుద్ధవన్తం. అత్తదన్తన్తి అత్తనాయేవ దన్తం. భగవా హి అత్తనాయేవ ఉప్పాదితేన అరియమగ్గేన చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి ఉత్తమేన దమథేన దన్తో. సమాహితన్తి అట్ఠవిధేన సమాధినా మగ్గఫలసమాధినా చ సమాహితం. ఇరియమానం బ్రహ్మపథేతి చతుబ్బిధేపి బ్రహ్మవిహారపథే, బ్రహ్మే వా సేట్ఠే ఫలసమాపత్తిపథే సమాపజ్జనవసేన పవత్తమానం. కిఞ్చాపి భగవా న సబ్బకాలం యథావుత్తే బ్రహ్మపథే ఇరియతి, తత్థ ఇరియసామత్థియం పన తన్నిన్నతఞ్చ ఉపాదాయ ‘‘ఇరియమాన’’న్తి వుత్తం. చిత్తస్సూపసమే రతన్తి చిత్తస్స ఉపసమహేతుభూతే సబ్బసఙ్ఖారసమథే, నిబ్బానే, అభిరతం. యం మనుస్సా నమస్సన్తి, సబ్బధమ్మాన పారగున్తి యం సమ్మాసమ్బుద్ధం సబ్బేసం ఖన్ధాయతనాదిధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, పహానపారగూ, భావనాపారగూ, సచ్ఛికిరియపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఛధా పారగుం పరముక్కంసగతసమ్పత్తిం ఖత్తియపణ్డితాదయో మనుస్సా నమస్సన్తి. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా పూజేన్తా కాయేన వాచాయ మనసా చ తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా హోన్తి. దేవాపి తం నమస్సన్తీతి న కేవలం మనుస్సా ఏవ, అథ ఖో అపరిమాణాసు లోకధాతూసు దేవాపి తం నమస్సన్తి. ఇతి మే అరహతో సుతన్తి ఏవం మయా ఆరకత్తాదీహి కారణేహి అరహతో, భగవతో, ధమ్మసేనాపతిఆదీనఞ్చ ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదికం వదన్తానం సన్తికే ఏవం సుతన్తి దస్సేతి.

సబ్బసంయోజనాతీతన్తి సబ్బాని దసపి సంయోజనాని యథారహం చతూహి మగ్గేహి సహ వాసనాయ అతిక్కన్తం. వనా నిబ్బనమాగతన్తి కిలేసవనతో తబ్బిరహితం నిబ్బనం ఉపగతం. కామేహి నేక్ఖమ్మరతన్తి సబ్బసో కామేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజ్జాఝానవిపస్సనాదిభేదే నేక్ఖమ్మే అభిరతం. ముత్తం సేలావ కఞ్చనన్తి అసారతో నిస్సటసారసభావత్తా సేలతో నిస్సటకఞ్చనసదిసం దేవాపి తం నమస్సన్తీతి యోజనా.

స వే అచ్చరుచి నాగోతి సో ఏకంసతో ఆగుం న కరోతి, పునబ్భవం న గచ్ఛతి; నాగో వియ బలవాతి. ‘‘నాగో’’తి లద్ధనామో సమ్మాసమ్బుద్ధో, అచ్చరుచీతి అత్తనో కాయరుచియా ఞాణరుచియా చ సదేవకం లోకం అతిక్కమిత్వా రుచి, సోభి. యథా కిం? హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయే, యథా హి హిమవా పబ్బతరాజా అత్తనో థిరగరుమహాసారభావాదీహి గుణేహి అఞ్ఞే పబ్బతే అతిరోచతి, ఏవం అతిరోచతీతి అత్థో. సబ్బేసం నాగనామానన్తి అహినాగహత్థినాగపురిసనాగానం, సేఖాసేఖపచ్చేకబుద్ధనాగానం వా. సచ్చనామోతి సచ్చేనేవ నాగనామో. తం పన సచ్చనామతం ‘‘న హి ఆగుం కరోతీ’’తిఆదినా సయమేవ వక్ఖతి.

ఇదాని బుద్ధనాగం అవయవతో చ దస్సేన్తో నామతో తావ దస్సేతుం ‘‘న హి ఆగుం కరోతి సో’’తి ఆహ. యస్మా ఆగుం, పాపం, సబ్బేన సబ్బం న కరోతి, తస్మా నాగోతి అత్థో. సోరచ్చన్తి సీలం. అవిహింసాతి కరుణా. తదుభయం సబ్బస్సపి గుణరాసిస్స పుబ్బఙ్గమన్తి, కత్వా బుద్ధనాగస్స పురిమపాదభావో తస్స యుత్తోతి ఆహ ‘‘పాదా నాగస్స తే దువే’’తి.

అపరపాదభావేన వదన్తో ‘‘సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, చరణా నాగస్స తేపరే’’తి ఆహ. ‘‘త్యాపరే’’తి వా పాఠో. తే అపరేత్వేవ పదవిభాగో. అనవజ్జధమ్మానం ఆదానే సద్ధా హత్థో ఏతస్సాతి, సద్ధాహత్థో. సుపరిసుద్ధవేదనా ఞాణప్పభేదా ఉపేక్ఖా సేతదన్తా తే ఏతస్స అత్థీతి, ఉపేక్ఖాసేతదన్తవా.

ఉత్తమఙ్గం పఞ్ఞా, తస్సా అధిట్ఠానం సతీతి ఆహ ‘‘సతి గీవా సిరో పఞ్ఞా’’తి. వీమంసా ధమ్మచిన్తనాతి యథా ఖాదితబ్బాఖాదితబ్బస్స సోణ్డాయ పరామసనం ఘాయనఞ్చ హత్థినాగస్స వీమంసా నామ హోతి, ఏవం బుద్ధనాగస్స కుసలాదిధమ్మచిన్తనా వీమంసా. సమా వసన్తి ఏత్థాతి, సమావాసో, భాజనం కుచ్ఛి ఏవ సమావాసో, అభిఞ్ఞాసమథానం ఆధానభావతో సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతో ధమ్మో కుచ్ఛిసమావాసో ఏతస్సాతి ధమ్మకుచ్ఛిసమావాసో. వివేకోతి ఉపధివివేకో. తస్సాతి బుద్ధనాగస్స. వాలధి, పరియోసానఙ్గభావతో.

ఝాయీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయనసీలో. అస్సాసరతోతి పరమస్సాసభూతే నిబ్బానే రతో. అజ్ఝత్తం సుసమాహితోతి విసయజ్ఝత్తే ఫలసమాపత్తియం సుట్ఠు సమాహితో తదిదం సమాధానం సుట్ఠు సబ్బకాలికన్తి దస్సేతుం ‘‘గచ్ఛం సమాహితో నాగో’’తిఆది వుత్తం. భగవా హి సవాసనస్స ఉద్ధచ్చస్స పహీనత్తా విక్ఖేపాభావతో నిచ్చం సమాహితోవ. తస్మా యం యం ఇరియాపథం కప్పేతి, తం తం సమాహితోవ కప్పేసీతి.

సబ్బత్థాతి, సబ్బస్మిం గోచరే, సబ్బస్మిఞ్చ ద్వారే సబ్బసో పిహితవుత్తి. తేనాహ – ‘‘సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్త’’న్తిఆది (నేత్తి. ౧౫). ఏసా నాగస్స సమ్పదాతి ఏసా ‘‘న హి ఆగుం కరోతి సో’’తిఆదినా ‘‘సమ్బుద్ధ’’న్తిఆదినా ఏవ వా యథావుత్తా వక్ఖమానా చ బుద్ధగన్ధహత్థినో సమ్పత్తి గుణపరిపుణ్ణా.

భుఞ్జతి అనవజ్జానీతి సమ్మాజీవస్స ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా భుఞ్జతి అగరహితబ్బాని, మిచ్ఛాజీవస్స సబ్బసో సవాసనానఞ్చ పహీనత్తా సావజ్జాని గరహితబ్బాని న భుఞ్జతి అనవజ్జాని భుఞ్జన్తో చ సన్నిధిం పరివజ్జయం భుఞ్జతీతి యోజనా.

సంయోజనన్తి వట్టదుక్ఖేన సద్ధిం సన్తానం సంయోజనతో వట్టే ఓసీదాపనసమత్థం దసవిధమ్పి సంయోజనం. అణుం థూలన్తి ఖుద్దకఞ్చేవ మహన్తఞ్చ. సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనన్తి మగ్గఞాణేన అనవసేసం కిలేసబన్ధనం ఛిన్దిత్వా. యేన యేనాతి యేన యేన దిసాభాగేన.

యథా హి ఉదకే జాతం పుణ్డరీకం ఉదకే పవడ్ఢతి నోపలిప్పతి తోయేన, అనుపలేపసభావత్తా, తథేవ లోకే జాతో బుద్ధో లోకే విహరతి, నోపలిప్పతి లోకేన తణ్హాదిట్ఠిమానలేపాభావతోతి యోజనా.

గినీతి అగ్గి. అనాహారోతి అనిన్ధనో.

అత్థస్సాయం విఞ్ఞాపనీతి సత్థు గుణసఙ్ఖాతస్స ఉపమేయ్యత్థస్స విఞ్ఞాపనీ, పకాసనీ అయం నాగూపమా. విఞ్ఞూహీతి సత్థు పటివిద్ధచతుసచ్చధమ్మం పరిజానన్తేహి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. విఞ్ఞిస్సన్తీతిఆది కారణవచనం, యస్మా నాగేన మయా దేసితం నాగం తథాగతగన్ధహత్థిం మహానాగా ఖీణాసవా అత్తనో విసయే ఠత్వా విజానిస్సన్తి, తస్మా అఞ్ఞేసం పుథుజ్జనానం ఞాపనత్థం అయం ఉపమా అమ్హేహి భాసితాతి అధిప్పాయో.

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సత్యనాసవోతి బోధిమూలే సఉపాదిసేసపరినిబ్బానేన అనాసవో సమ్మాసమ్బుద్ధనాగో, ఇదాని సరీరం అత్తభావం విజహన్తో ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయిస్సతీతి.

ఏవం చుద్దసహి ఉపమాహి మణ్డేత్వా, సోళసహి గాథాహి, చతుసట్ఠియా పాదేహి సత్థు గుణే వణ్ణేన్తో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా దేసనం నిట్ఠాపేసి.

ఉదాయిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సోళసకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.