౨. గోదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా

యథాపి భద్దోతిఆదికా ఆయస్మతో గోదత్తత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సత్థవాహకులే నిబ్బత్తో. గోదత్తోతి నామేన వయప్పత్తో పితరి కాలఙ్కతే కుటుమ్బం సణ్ఠపేన్తో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ అపరాపరం సఞ్చరిత్వా వాణిజ్జేన జీవికం కప్పేతి యథావిభవం పుఞ్ఞానిపి కరోతి. సో ఏకదివసం అన్తరామగ్గే ధురే యుత్తగోణే వహితుం అసక్కోన్తే పతితే మనుస్సేసు తం వుట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తేసు సయమేవ గన్త్వా తం నఙ్గుట్ఠే గాళ్హం విజ్ఝి. గోణో ‘‘అయం అసప్పురిసో మమ బలాబలం అజానన్తో గాళ్హం విజ్ఝతీ’’తి కుద్ధో మనుస్సవాచాయ, ‘‘భో గోదత్త, అహం ఏత్తకం కాలం అత్తనో బలం అనిగుహన్తో తుయ్హం భారం వహిం, అజ్జ పన అసమత్థభావేన పతితం మం అతివియ బాధసి, హోతు, ఇతో చవిత్వా నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే తం బాధేతుం సమత్థో పటిసత్తు భవేయ్య’’న్తి పత్థనానురూపేన అక్కోసి. తం సుత్వా గోదత్తో ‘‘ఏవం నామ సత్తే బాధేత్వా కిం ఇమాయ జీవికాయా’’తి సంవేగజాతో సబ్బం విభవం పహాయ అఞ్ఞతరస్స మహాథేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్వా సమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తో ఏకదివసం అత్తనో సన్తికం ఉపగతానం గహట్ఠపబ్బజితానం అరియగణానం లోకధమ్మే ఆరబ్భ ధమ్మం కథేన్తో –

౬౫౯. ‘‘యథాపి భద్దో ఆజఞ్ఞో, ధురే యుత్తో ధురస్సహో;

మథితో అతిభారేన, సంయుగం నాతివత్తతి.

౬౬౦. ‘‘ఏవం పఞ్ఞాయ యే తిత్తా, సముద్దో వారినా యథా;

న పరే అతిమఞ్ఞన్తి, అరియధమ్మోవ పాణినం.

౬౬౧. ‘‘కాలే కాలవసం పత్తా, భవాభవవసం గతా;

నరా దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి, తేధ సోచన్తి మాణవా.

౬౬౨. ‘‘ఉన్నతా సుఖధమ్మేన, దుక్ఖధమ్మేన చోనతా;

ద్వయేన బాలా హఞ్ఞన్తి, యథాభూతం అదస్సినో.

౬౬౩. ‘‘యే చ దుక్ఖే సుఖస్మిఞ్చ, మజ్ఝే సిబ్బినిమచ్చగూ;

ఠితా తే ఇన్దఖీలోవ, న తే ఉన్నతఓనతా.

౬౬౪. ‘‘న హేవ లాభే నాలాభే, న యసే న చ కిత్తియా;

న నిన్దాయం పసంసాయ, న తే దుక్ఖే సుఖమ్హి చ.

౬౬౫. ‘‘సబ్బత్థ తే న లిమ్పన్తి, ఉదబిన్దువ పోక్ఖరే;

సబ్బత్థ సుఖితా ధీరా, సబ్బత్థ అపరాజితా.

౬౬౬. ‘‘ధమ్మేన చ అలాభో యో, యో చ లాభో అధమ్మికో;

అలాభో ధమ్మికో సేయ్యో, యఞ్చే లాభో అధమ్మికో.

౬౬౭. ‘‘యసో చ అప్పబుద్ధీనం, విఞ్ఞూనం అయసో చ యో;

అయసోవ సేయ్యో విఞ్ఞూనం, న యసో అప్పబుద్ధినం.

౬౬౮. ‘‘దుమ్మేధేహి పసంసా చ, విఞ్ఞూహి గరహా చ యా;

గరహావ సేయ్యో విఞ్ఞూహి, యఞ్చే బాలప్పసంసనా.

౬౬౯. ‘‘సుఖఞ్చ కామమయికం, దుక్ఖఞ్చ పవివేకియం;

పవివేకదుక్ఖం సేయ్యో, యఞ్చే కామమయం సుఖం.

౬౭౦. ‘‘జీవితఞ్చ అధమ్మేన, ధమ్మేన మరణఞ్చ యం;

మరణం ధమ్మికం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే అధమ్మికం.

౬౭౧. ‘‘కామకోపప్పహీనా యే, సన్తచిత్తా భవాభవే;

చరన్తి లోకే అసితా, నత్థి తేసం పియాపియం.

౬౭౨. ‘‘భావయిత్వాన బోజ్ఝఙ్గే, ఇన్ద్రియాని బలాని చ;

పప్పుయ్య పరమం సన్తిం, పరినిబ్బన్తినాసవా’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ ఆజఞ్ఞోతి, ఉసభాజానీయో. ధురే యుత్తోతి, సకటధురే యోజితో. ధురస్సహోతి, ధురవాహో. గాథాసుఖత్థఞ్చేత్థ ద్విసకారతో నిద్దేసో కతో, సకటభారం వహితుం సమత్థోతి అత్థో. మథితో అతిభారేనాతి, అతిభారేన గరుభారేన పీళితో. ‘‘మద్దితో’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో. సంయుగన్తి, అత్తనో ఖన్ధే ఠపితం యుగం నాతివత్తతి న అతిక్కామేతి, సమ్మా యో ఉద్ధరిత్వా ధురం ఛడ్డేత్వా న తిట్ఠతి. ఏవన్తి యథా సో ధోరయ్హో అత్తనో భద్రాజానీయతాయ అత్తనో ధీరవీరతాయ అత్తనో భారం నాతివత్తతి న పరిచ్చజతి, ఏవం యే వారినా వియ మహాసముద్దో లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ తిత్తా ధాతా పరిపుణ్ణా, తే పరే నిహీనపఞ్ఞే న అతిమఞ్ఞన్తి, న పరిభవన్తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘అరియధమ్మోవ పాణిన’’న్తి, పాణినం సత్తేసు అయం అరియానం ధమ్మో యదిదం తేసం పఞ్ఞాయ పారిపూరిం గతత్తా లాభాదినా అత్తానుక్కంసనం వియ అలాభాదినా పరేసం అవమ్భనం.

ఏవం పఞ్ఞాపారిపూరియా అరియానం సుఖవిహారం దస్సేత్వా తదభావతో అనరియానం దుక్ఖవిహారం దస్సేతుం ‘‘కాలే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కాలేతి లాభాలాభాదినా సమఙ్గీభూతకాలే. కాలవసం పత్తాతి లాభాదికాలస్స చ వసం ఉపగతా, లాభాదినా సోమనస్సితా అలాభాదినా చ దోమనస్సితాతి అత్థో. భవాభవవసం గతాతి భవస్స అభవస్స చ వసం ఉపగతా వుద్ధిహానియో అనువత్తన్తా తే. నరా దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి, తేధ సోచన్తి మాణవాతి తే నరా ‘‘మాణవా’’తి లద్ధనామా సత్తా లాభాలాభాదివసేన వుద్ధిహానివసేన అనురోధపటివిరోధం ఆపన్నా ఇధలోకే సోచన్తి, పరలోకే చ నిరయాదిదుక్ఖం గచ్ఛన్తి పాపుణన్తీతి అత్థో.

‘‘ఉన్నతా’’తిఆదినాపి లోకధమ్మవసేన సత్తానం అనత్థప్పత్తిమేవ దస్సేతి. తత్థ ఉన్నతా సుఖధమ్మేనాతి సుఖహేతునా సుఖపచ్చయేన భోగసమ్పత్తిఆదినా ఉన్నతిం గతా, భోగమదాదినా మత్తాతి అత్థో. దుక్ఖధమ్మేన చోనతాతి దుక్ఖహేతునా దుక్ఖపచ్చయేన భోగవిపత్తిఆదినా నిహీనతం గతా దాలిద్దియాదినా కాపఞ్ఞతం పత్తా. ద్వయేనాతి యథావుత్తేన ఉన్నతిఓనతిద్వయేన లాభాలాభాదిద్వయేన వా బాలపుథుజ్జనా హఞ్ఞన్తి, అనురోధపటివిరోధవసేన విబాధీయన్తి పీళియన్తి. కస్మా? యథాభూతం అదస్సినో యస్మా తే ధమ్మసభావం యాథావతో నబ్భఞ్ఞంసు, పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధా పహీనకిలేసా చ న హోన్తి, తస్మాతి అత్థో. ‘‘యథాభూతం అదస్సనా’’తిపి పఠన్తి, అదస్సనహేతూతి అత్థో. యే చ దుక్ఖే సుఖస్మిఞ్చ, మజ్ఝే సిబ్బినిమచ్చగూతి యే పన అరియా దుక్ఖవేదనాయ సుఖవేదనాయ మజ్ఝత్తతావేదనాయ చ తప్పటిబద్ధం ఛన్దరాగభూతం సిబ్బినిం తణ్హం అగ్గమగ్గాధిగమేన అచ్చగూ అతిక్కమింసు, తే ఇన్దఖీలో వియ వాతేహి లోకధమ్మేహి అసమ్పకమ్పియా ఠితా, న తే ఉన్నతఓనతా, కదాచిపి ఉన్నతా వా ఓనతా వా న హోన్తి సబ్బసో అనునయపటిఘాభావతో.

ఏవం వేదనాధిట్ఠానం అరహతో అనుపలేపం దస్సేత్వా ఇదాని లోకధమ్మే విభజిత్వా సబ్బత్థకమేవస్స అనుపలేపం దస్సేన్తో ‘‘న హేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ లాభేతి చీవరాదీనం పచ్చయానం పటిలాభే. అలాభేతి తేసంయేవ అప్పటిలాభే అపగమే. న యసేతి పరివారహానియం అకిత్తియఞ్చ. కిత్తియాతి పరమ్ముఖా కిత్తనే పత్థటయసతాయం. నిన్దాయన్తి సమ్ముఖా గరహాయం. పసంసాయన్తి, పచ్చక్ఖతో గుణాభిత్థవనే. దుక్ఖేతి దుక్ఖే ఉప్పన్నే. సుఖేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం యథావుత్తే అట్ఠవిధేపి లోకధమ్మే, సబ్బత్థ వా రూపాదికే విసయే తే ఖీణాసవా న లిమ్పన్తి సబ్బసో పహీనకిలేసత్తా. యథా కిం? ఉదబిన్దువ పోక్ఖరే యథా కమలదలే జలబిన్దు అల్లీయిత్వా ఠితమ్పి తేన న లిమ్పతి, జలబిన్దునా చ కమలదలం, అఞ్ఞదత్థు విసంసట్ఠమేవ, ఏవమేతేపి ఉపట్ఠితే లాభాదికే, ఆపాథగతే రూపాదిఆరమ్మణే చ విసంసట్ఠా ఏవం. తతో ఏవ ధీరా పణ్డితా సబ్బత్థ లాభాదీసు ఞాణముఖేన పియనిమిత్తానం సోకాదీనఞ్చ అభావతో సుఖితా లాభాదీహి చ అనభిభవనీయతో సబ్బత్థ అపరాజితావ హోన్తి.

ఇదాని లాభాలాభాదీసు సేయ్యం నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మేన చ అలాభో యోతి యో ధమ్మం రక్ఖన్తస్స తంనిమిత్తం అలాభో లాభాభావో, లాభహాని. యో చ లాభో అధమ్మికో అధమ్మేన అఞ్ఞాయేన బుద్ధపటికుట్ఠేన విధినా ఉప్పన్నో, తేసు ద్వీసు అలాభో ధమ్మికో ధమ్మావహో సేయ్యో, యాదిసం లాభం పరివజ్జన్తస్స అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, తాదిసో అలాభో పాసంసతరో అత్థావహో. యఞ్చే లాభో అధమ్మికోతి యో లాభో అధమ్మేన ఉప్పన్నో, సో న సేయ్యోతి అధిప్పాయో.

యసో చ అప్పబుద్ధీనం, విఞ్ఞూనం అయసో చ యోతి యో అప్పబుద్ధీనం దుప్పఞ్ఞానం వసేన పుగ్గలస్స యసో లబ్భతి, యో చ విఞ్ఞూనం పణ్డితానం వసేన అయసో యసహాని. ఇమేసు ద్వీసు అయసోవ సేయ్యో విఞ్ఞూనం. తే హిస్స యథా అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, ఏవం యసహానిం ఇచ్ఛేయ్యుం, తథా చ భబ్బజాతికో తం అగుణం పహాయ గుణే పతిట్ఠేయ్య. న యసో అప్పబుద్ధీనన్తి దుప్పఞ్ఞానం వసేన యసో సేయ్యో హోతి, తే హి అభూతగుణాభిబ్యాహారవసేనాపి నం ఉప్పాదేయ్యుం, సో చస్స ఇధ చేవ విఞ్ఞూగరహాదినా సమ్పరాయే చ దుగ్గతియం దుక్ఖపరిక్కిలేసాదినా అనత్థావహో. తేనాహ భగవా – ‘‘లాభో సిలోకో సక్కారో, మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో’’తి (సు. ని. ౪౪౦) ‘‘సక్కారో కాపురిసం హన్తీ’’తి (చూళవ. ౩౩౫; అ. ని. ౪.౬౮) చ.

దుమ్మేధేహీతి, నిప్పఞ్ఞేహి. యఞ్చే బాలప్పసంసనాతి బాలేహి అవిద్దసూహి యా నామ పసంసనా.

కామమయికన్తి వత్థుకామమయం, కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పన్నం. దుక్ఖఞ్చ పవివేకియన్తి పవివేకతో నిబ్బత్తం కాయకిలమథవసేన పవత్తం విసమాసనుపతాపాదిహేతుకం కాయికం దుక్ఖం, తం పన నిరామిసవివట్టూపనిస్సయతాయ విఞ్ఞూనం పాసంసా. తేన వుత్తం ‘‘పవివేకదుక్ఖం సేయ్యో’’తి.

జీవితఞ్చ అధమ్మేనాతి అధమ్మేన జీవికకప్పనం జీవితహేతు అధమ్మచరణం. ధమ్మేన మరణం నామ ‘‘ఇమం నామ పాపం అకరోన్తం తం మారేస్సామీ’’తి కేనచి వుత్తే మారేన్తేపి తస్మిం పాపం అకత్వా ధమ్మం అవికోపేన్తస్స ధమ్మహేతుమరణం ధమ్మికం సేయ్యోతి తాదిసం మరణం ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మికం సగ్గసమ్పాపనతో నిబ్బానుపనిస్సయతో చ విఞ్ఞూనం పాసంసతరం. తథా హి వుత్తం –

‘‘చజే ధనం అఙ్గవరస్స హేతు, అఙ్గం చజే జీవితం రక్ఖమానో;

అఙ్గం ధనం జీవితఞ్చాపి సబ్బం, చజే నరో ధమ్మమనుస్సరన్తో’’తి. (జా. ౨.౨౧.౪౭౦);

యఞ్చే జీవే అధమ్మికన్తి పురిసో యం ధమ్మతో అపేతం జీవికం జీవేయ్య, తం న సేవేయ్య విఞ్ఞూహి గరహితత్తా అపాయసమ్పాపనతో చాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని యథావుత్తం ఖీణాసవానం అనుపలేపం కారణతో దస్సేన్తో ‘‘కామకోపపహీనా’’తిఆదిగాథమాహ.

తత్థ కామకోపపహీనాతి అరియమగ్గేన సబ్బసోవ పహీనా అనురోధపటివిరోధా. సన్తచిత్తా భవాభవేతి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ భవే అనవసేసపహీనకిలేసపరిళాహతాయ వూపసన్తచిత్తా. లోకేతి ఖన్ధాదిలోకే. అసితాతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయవసేన అనిస్సితా. నత్థి తేసం పియాపియన్తి తేసం ఖీణాసవానం కత్థచి లాభాదికే రూపాదివిసయే చ పియం వా అపియం వా నత్థి, తంనిమిత్తానం కిలేసానం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా.

ఇదాని యాయ భావనాయ తే ఏవరూపా జాతా, తం దస్సేత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా దేసనాయ కూటం గణ్హన్తో ‘‘భావయిత్వానా’’తి ఓసానగాథమాహ. తత్థ పప్పుయ్యాతి, పాపుణిత్వా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఇమా ఏవ చ గాథా థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణాపి అహేసుం.

గోదత్తత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చుద్దసకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.