౫. కప్పత్థేరగాథావణ్ణనా

నానాకులమలసమ్పుణ్ణోతిఆదికా ఆయస్మతో కప్పత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా పితు అచ్చయేన విఞ్ఞుతం పత్తో నానావిరాగవణ్ణవిచిత్తేహి వత్థేహి అనేకవిధేహి ఆభరణేహి నానావిధేహి మణిరతనేహి బహువిధేహి పుప్ఫదామమాలాదీహి చ కప్పరుక్ఖం నామ అలఙ్కరిత్వా తేన సత్థు థూపం పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే మణ్డలికరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠితో కామేసు అతివియ రత్తో గిద్ధో హుత్వా విహరతి. తం సత్థా మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఞాణజాలే పఞ్ఞాయమానం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో, ‘‘ఏస మమ సన్తికే అసుభకథం సుత్వా కామేసు విరత్తచిత్తో హుత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆకాసేన తత్థ గన్త్వా –

౫౬౭. ‘‘నానాకులమలసమ్పుణ్ణో, మహాఉక్కారసమ్భవో;

చన్దనికంవ పరిపక్కం, మహాగణ్డో మహావణో.

౫౬౮. ‘‘పుబ్బరుహిరసమ్పుణ్ణో, గూథకూపేన గాళ్హితో;

ఆపోపగ్ఘరణో కాయో, సదా సన్దతి పూతికం.

౫౬౯. ‘‘సట్ఠికణ్డరసమ్బన్ధో, మంసలేపనలేపితో;

చమ్మకఞ్చుకసన్నద్ధో, పూతికాయో నిరత్థకో.

౫౭౦. ‘‘అట్ఠిసఙ్ఘాతఘటితో, న్హారుసుత్తనిబన్ధనో;

నేకేసం సంగతీభావా, కప్పేతి ఇరియాపథం.

౫౭౧. ‘‘ధువప్పయాతో మరణాయ, మచ్చురాజస్స సన్తికే;

ఇధేవ ఛడ్డయిత్వాన, యేనకామఙ్గమో నరో.

౫౭౨. ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో కాయో, చతుగన్థేన గన్థితో;

ఓఘసంసీదనో కాయో, అనుసయాజాలమోత్థతో.

౫౭౩. ‘‘పఞ్చనీవరణే యుత్తో, వితక్కేన సమప్పితో;

తణ్హామూలేనానుగతో, మోహచ్ఛాదనఛాదితో.

౫౭౪. ‘‘ఏవాయం వత్తతే కాయో, కమ్మయన్తేన యన్తితో;

సమ్పత్తి చ విపత్యన్తా, నానాభావో విపజ్జతి.

౫౭౫. ‘‘యేమం కాయం మమాయన్తి, అన్ధబాలా పుథుజ్జనా;

వడ్ఢేన్తి కటసిం ఘోరం, ఆదియన్తి పునబ్భవం.

౫౭౬. ‘‘యేమం కాయం వివజ్జేన్తి, గూథలిత్తంవ పన్నగం;

భవమూలం వమిత్వాన, పరినిబ్బిస్సన్తినాసవా’’తి. –

ఇమాహి గాథాహి తస్స అసుభకథం కథేసి. సో సత్థు సమ్ముఖా అనేకాకారవోకారం యాథావతో సరీరసభావవిభావనం అసుభకథం సుత్వా సకేన కాయేన అట్టీయమానో హరాయమానో జిగుచ్ఛమానో సంవిగ్గహదయో సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జ’’న్తి పబ్బజ్జం యాచి. సత్థా సమీపే ఠితమఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛ, భిక్ఖు, ఇమం పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పాదేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తం తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. సో ఖురగ్గేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. తేర ౧.౪.౧౦౨-౧౦౭) –

‘‘సిద్ధత్థస్స భగవతో, థూపసేట్ఠస్స సమ్ముఖా;

విచిత్తదుస్సే లగేత్వా, కప్పరుక్ఖం ఠపేసహం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

సోభయన్తో మమ ద్వారం, కప్పరుక్ఖో పతిట్ఠతి.

‘‘అహఞ్చ పరిసా చేవ, యే కేచి మమవస్సితా;

తమ్హా దుస్సం గహేత్వాన, నివాసేమ మయం సదా.

‘‘చతున్నవుతితో కప్పే, యం రుక్ఖం ఠపయిం అహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, కప్పరుక్ఖస్సిదం ఫలం.

‘‘ఇతో చ సత్తమే కప్పే, సుచేళా అట్ఠ ఖత్తియా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా లద్ధూపసమ్పదో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో తా ఏవ గాథా అభాసి. తేనేవ తా థేరగాథా నామ జాతా.

తత్థ నానాకులమలసమ్పుణ్ణోతి, నానాకులేహి నానాభాగేహి మలేహి సమ్పుణ్ణో, కేసలోమాదినానావిధఅసుచికోట్ఠాసభరితోతి అత్థో. మహాఉక్కారసమ్భవోతి, ఉక్కారో వుచ్చతి వచ్చకూపం. యత్తకవయా మాతా, తత్తకం కాలం కారపరిసేదితవచ్చకూపసదిసతాయ మాతు కుచ్ఛి ఇధ ‘‘మహాఉక్కారో’’తి అధిప్పేతో. సో కుచ్ఛి సమ్భవో ఉప్పత్తిట్ఠానం ఏతస్సాతి మహాఉక్కారసమ్భవో. చన్దనికంవాతి చన్దనికం నామ ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం ఛడ్డనట్ఠానం, యం జణ్ణుమత్తం అసుచిభరితమ్పి హోతి, తాదిసన్తి అత్థో. పరిపక్కన్తి, పరిణతం పురాణం. తేన యథా చణ్డాలగామద్వారే నిదాఘసమయే థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే ఉదకేన సముపబ్యూళ్హముత్తకరీసఅట్ఠిచమ్మన్హారుఖణ్డఖేళసిఙ్ఘాణికాదినానాకుణపభరితం కద్దమోదకాలుళితం కతిపయదివసాతిక్కమేన సంజాత కిమికులాకులం సూరియాతపసన్తాపకుథితం ఉపరి ఫేణపుబ్బుళకాని ముఞ్చన్తం అభినీలవణ్ణం పరమదుగ్గన్ధం జేగుచ్ఛం చన్దనికావాటం నేవ ఉపగన్తుం, న దట్ఠుం అరహరూపం హుత్వా తిట్ఠతి, తథారూపోయం కాయోతి దస్సేతి. సదా దుక్ఖతామూలయోగతో అసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరామరణేహి ఉద్ధుమాయనపరిపచ్చనభిజ్జనసభావత్తా చ మహన్తో గణ్డో వియాతి మహాగణ్డో. సబ్బత్థకమేవ దుక్ఖవేదనానుబద్ధత్తా గణ్డానం సహనతో అసుచివిస్సన్దనతో చ మహన్తో వణో వియాతి మహావణో గూథకూపేన గాళితోతి, వచ్చకూపేన వచ్చేనేవ వా భరితో. ‘‘గూథకూపనిగాళ్హితో’’తిపి పాళి, వచ్చకూపతో నిక్ఖన్తోతి అత్థో. ఆపోపగ్ఘరణో కాయో, సదా సన్దతి పూతికన్తి, అయం కాయో ఆపోధాతుయా సదా పగ్ఘరణసీలో, తఞ్చ ఖో పిత్తసేమ్హసేదముత్తాదికం పూతికం అసుచింయేవ సన్దతి, న కదాచి సుచిన్తి అత్థో.

సట్ఠికణ్డరసమ్బన్ధోతి, గీవాయ ఉపరిమభాగతో పట్ఠాయ సరీరం వినద్ధమానా సరీరస్స పురిమపచ్ఛిమదక్ఖిణవామపస్సేసు పచ్చేకం పఞ్చ పఞ్చ కత్వా వీసతి, హత్థపాదే వినద్ధమానా తేసం పురిమపచ్ఛిమపస్సేసు పఞ్చ పఞ్చ కత్వా చత్తాలీసాతి సట్ఠియా కణ్డరేహి మహాన్హారూహి సబ్బసో బద్ధో వినద్ధోతి సట్ఠికణ్డరసమ్బన్ధో. మంసలేపనలేపితోతి, మంససఙ్ఖాతేన లేపనేన లిత్తో, నవమంసపేసిసతానులిత్తోతి అత్థో. చమ్మకఞ్చుకసన్నద్ధోతి, చమ్మసఙ్ఖాతేన కఞ్చుకేన సబ్బసో ఓనద్ధో పరియోనద్ధో పరిచ్ఛిన్నో. పూతికాయోతి, సబ్బసో పూతిగన్ధికో కాయో. నిరత్థకోతి, నిప్పయోజనో. అఞ్ఞేసఞ్హి పాణీనం కాయో చమ్మాదివినియోగేన సియా సప్పయోజనో, న తథా మనుస్సకాయోతి. అట్ఠిసఙ్ఘాతఘటితోతి, అతిరేకతిసతానం అట్ఠీనం సఙ్ఘాతేన ఘటితో సమ్బన్ధో. న్హారుసుత్తనిబన్ధనోతి, సుత్తసదిసేహి నవహి న్హారుసతేహి నిబన్ధితో. నేకేసం సంగతీభావాతి, చతుమహాభూతజీవితిన్ద్రియఅస్సాసపస్సాసవిఞ్ఞాణాదీనం సమవాయసమ్బన్ధేన సుత్తమేరకసమవాయేన యన్తం వియ ఠానాదిఇరియాపథం కప్పేతి.

ధువప్పయాతో మరణాయాతి, మరణస్స అత్థాయ ఏకన్తగమనో, నిబ్బత్తితో పట్ఠాయ మరణం పతి పవత్తో. తతో ఏవ మచ్చురాజస్స మరణస్స సన్తికే ఠితో. ఇధేవ ఛడ్డయిత్వానాతి, ఇమస్మింయేవ లోకే కాయం ఛడ్డేత్వా, యథారుచితట్ఠానగామీ అయం సత్తో, తస్మా ‘‘పహాయ గమనీయో అయం కాయో’’తి ఏవమ్పి సఙ్గో న కాతబ్బోతి దస్సేతి.

అవిజ్జాయ నివుతోతి, అవిజ్జానీవరణేన నివుతో పటిచ్ఛాదితాదీనవో, అఞ్ఞథా కో ఏత్థ సఙ్గం జనేయ్యాతి అధిప్పాయో. చతుగన్థేనాతి, అభిజ్ఝాకాయగన్థాదినా చతుబ్బిధేన గన్థేన గన్థితో, గన్థనియభావేన వినద్ధితో. ఓఘసంసీదనోతి, ఓఘనియభావేన కామోఘాదీసు చతూసు ఓఘేసు సంసీదనకో. అప్పహీనభావేన సన్తానే అను అను సేన్తీతి అనుసయా, కామరాగాదయో అనుసయా. తేసం జాలేన ఓత్థతో అభిభూతోతి అనుసయాజాలమోత్థతో. మకారో పదసన్ధికరో, గాథాసుఖత్థం దీఘం కత్వా వుత్తం. కామచ్ఛన్దాదినా పఞ్చవిధేన నీవరణేన యుత్తో అధిముత్తోతి పఞ్చనీవరణే యుత్తో, కరణత్థే భుమ్మవచనం.

కామవితక్కాదినా మిచ్ఛావితక్కేన సమప్పితో సమస్సితోతి వితక్కేన సమప్పితో. తణ్హామూలేనానుగతోతి, తణ్హాసఙ్ఖాతేన భవమూలేన అనుబద్ధో. మోహచ్ఛాదనఛాదితోతి, సమ్మోహసఙ్ఖాతేన ఆవరణేన పలిగుణ్ఠితో. సబ్బమేతం సవిఞ్ఞాణకం కరజకాయం సన్ధాయ వదతి. సవిఞ్ఞాణకో హి అత్తభావో ‘‘ఉచ్ఛిన్నభవనేత్తికో, భిక్ఖవే, తథాగతస్స కాయో తిట్ఠతి, అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూప’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧.౧౪౭) కాయోతి వుచ్చతి, ఏవాయం వత్తతే కాయోతి ఏవం ‘‘నానాకులమలసమ్పుణ్ణో’’తిఆదినా ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో’’తిఆదినా చ వుత్తప్పకారేన అయం కాయో వత్తతి, వత్తన్తో చ కమ్మయన్తేన సుకతదుక్కటేన కమ్మసఙ్ఖాతేన యన్తేన యన్తితో సఙ్ఘటితో. యథా వా ఖేమన్తం గన్తుం న సక్కోతి, తథా సఙ్ఖోభితో సుగతిదుగ్గతీసు వత్తతి పరిబ్భమతి. సమ్పత్తి చ విపత్యన్తాతి యా ఏత్థ సమ్పత్తి, సా విపత్తిపరియోసానా. సబ్బఞ్హి యోబ్బనం జరాపరియోసానం, సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధిపరియోసానం, సబ్బం జీవితం మరణపరియోసానం, సబ్బో సమాగమో వియోగపరియోసానో. తేనాహ ‘‘నానాభావో విపజ్జతీ’’తి. నానాభావోతి, వినాభావో విప్పయోగో, సో కదాచి విప్పయుఞ్జకస్స వసేన, కదాచి విప్పయుఞ్జితబ్బస్స వసేనాతి వివిధం పజ్జతి పాపుణీయతి.

యేమం కాయం మమాయన్తీతి యే అన్ధబాలా పుథుజ్జనా ఏవం అసుభం అనిచ్చం అధువం దుక్ఖం అసారం ఇమం కాయం ‘‘మమ ఇద’’న్తి గణ్హన్తా మమాయన్తి ఛన్దరాగం ఉప్పాదేన్తి, తే జాతిఆదీహి నిరయాదీహి చ ఘోరం భయానకం అపణ్డితేహి అభిరమితబ్బతో కటసిసఙ్ఖాతం సంసారం పునప్పునం జననమరణాదీహి వడ్ఢేన్తి, తేనాహ ‘‘ఆదియన్తి పునబ్భవ’’న్తి.

యేమం కాయం వివజ్జేన్తి, గూథలిత్తంవ పన్నగన్తి యథా నామ పురిసో సుఖకామో జీవితుకామో గూథగతం ఆసీవిసం దిస్వా జిగుచ్ఛనియతాయ వా సప్పటిభయతాయ వా వివజ్జేతి న అల్లీయతి, ఏవమేవం యే పణ్డితా కులపుత్తా అసుచిభావేన జేగుచ్ఛం అనిచ్చాదిభావేన సప్పటిభయం ఇమం కాయం వివజ్జేన్తి ఛన్దరాగప్పహానేన పజహన్తి. తే భవమూలం అవిజ్జం భవతణ్హఞ్చ వమిత్వా ఛడ్డేత్వా అచ్చన్తమేవ పహాయ తతో ఏవ సబ్బసో అనాసవా సఉపాదిసేసాయ అనుపాదిసేసాయ చ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి.

కప్పత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.