౩. తతియవగ్గో

౧. నిగ్రోధత్థేరగాథావణ్ణనా

నాహం భయస్స భాయామీతి ఆయస్మతో నిగ్రోధత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర ఇతో అట్ఠారసే కప్పసతే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా ఘరబన్ధనం పహాయ అరఞ్ఞాయతనం పవిసిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం సాలవనే పణ్ణసాలం కత్వా తాపసపబ్బజం పబ్బజిత్వా వనమూలఫలాహారో వసతి. తేన సమయేన పియదస్సీ నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సదేవకస్స లోకస్స ధమ్మామతవస్సేన కిలేససన్తాపం నిబ్బాపేన్తో ఏకదివసం తాపసే అనుకమ్పాయ తం సాలవనం పవిసిత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపన్నో. తాపసో వనమూలఫలత్థాయ గచ్ఛన్తో భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పుప్ఫితసాలదణ్డసాఖాయో గహేత్వా సాలమణ్డపం కత్వా తం సబ్బత్థకమేవ సాలపుప్ఫేహి సఞ్ఛాదేత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పీతిసోమనస్సవసేనేవ ఆహారత్థాయపి అగన్త్వా నమస్సమానో అట్ఠాసి. సత్థా నిరోధతో వుట్ఠాయ తస్స అనుకమ్పాయ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి, ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేపి చిత్తం పసాదేస్సతీ’’తి. తావదేవ భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగతో. సో భిక్ఖుసఙ్ఘమ్పి దిస్వా పసన్నమానసో వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సత్థా సితస్స పాతుకరణాపదేసేన తస్స భావినిం సమ్పత్తిం పకాసేన్తో ధమ్మం కథేత్వా పక్కామి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసుయేవ సంసరన్తో వివట్టూపనిస్సయం బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నిగ్రోధోతిస్స నామం అహోసి. సో జేతవనపటిగ్గహణదివసే బుద్ధానుభావదస్సనేన సఞ్జాతప్పసాదో పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౧౯౦-౨౨౦) –

‘‘అజ్ఝోగాహేత్వా సాలవనం, సుకతో అస్సమో మమ;

సాలపుప్ఫేహి సఞ్ఛన్నో, వసామి విపినే తదా.

‘‘పియదస్సీ చ భగవా, సయమ్భూ అగ్గపుగ్గలో;

వివేకకామో సమ్బుద్ధో, సాలవనముపాగమి.

‘‘అస్సమా అభినిక్ఖమ్మ, పవనం అగమాసహం;

మూలఫలం గవేసన్తో, ఆహిన్దామి వనే తదా.

‘‘తత్థద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, పియదస్సిం మహాయసం;

సునిసిన్నం సమాపన్నం, విరోచన్తం మహావనే.

‘‘చతుదణ్డే ఠపేత్వాన, బుద్ధస్స ఉపరీ అహం;

మణ్డపం సుకతం కత్వా, సాలపుప్ఫేహి ఛాదయిం.

‘‘సత్తాహం ధారయిత్వాన, మణ్డపం సాలఛాదితం;

తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, బుద్ధసేట్ఠమవన్దహం.

‘‘భగవా తమ్హి సమయే, వుట్ఠహిత్వా సమాధితో;

యుగమత్తం పేక్ఖమానో, నిసీది పురిసుత్తమో.

‘‘సావకో వరుణో నామ, పియదస్సిస్స సత్థునో;

వసీసతసహస్సేహి, ఉపగచ్ఛి వినాయకం.

‘‘పియదస్సీ చ భగవా, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, సితం పాతుకరీ జినో.

‘‘అనురుద్ధో ఉపట్ఠాకో, పియదస్సిస్స సత్థునో;

ఏకంసం చీవరం కత్వా, అపుచ్ఛిత్థ మహామునిం.

‘‘కో ను ఖో భగవా హేతు, సితకమ్మస్స సత్థునో;

కారణే విజ్జమానమ్హి, సత్థా పాతుకరే సితం.

‘‘సత్తాహం సాలచ్ఛదనం, యో మే ధారేసి మాణవో;

తస్స కమ్మం సరిత్వాన, సితం పాతుకరిం అహం.

‘‘అనోకాసం న పస్సామి, యత్థ పుఞ్ఞం విపచ్చతి;

దేవలోకే మనుస్సే వా, ఓకాసోవ న సమ్మతి.

‘‘దేవలోకే వసన్తస్స, పుఞ్ఞకమ్మసమఙ్గినో;

యావతా పరిసా తస్స, సాలచ్ఛన్నా భవిస్సతి.

‘‘తత్థ దిబ్బేహి నచ్చేహి, గీతేహి వాదితేహి చ;

రమిస్సతి సదా సన్తో, పుఞ్ఞకమ్మసమాహితో.

‘‘యావతా పరిసా తస్స, గన్ధగన్ధీ భవిస్సతి;

సాలస్స పుప్ఫవస్సో చ, పవస్సిస్సతి తావదే.

‘‘తతో చుతోయం మనుజో, మానుసం ఆగమిస్సతి;

ఇధాపి సాలచ్ఛదనం, సబ్బకాలం ధరిస్సతి.

‘‘ఇధ నచ్చఞ్చ గీతఞ్చ, సమ్మతాళసమాహితం;

పరివారేస్సన్తి మం నిచ్చం, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘ఉగ్గచ్ఛన్తే చ సూరియే, సాలవస్సం పవస్సతే;

పుఞ్ఞకమ్మేన సంయుత్తం, వస్సతే సబ్బకాలికం.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ నామేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మే సుదాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, నిబ్బాయిస్సతినాసవో.

‘‘ధమ్మం అభిసమేన్తస్స, సాలచ్ఛన్నం భవిస్సతి;

చితకే ఝాయమానస్స, ఛదనం తత్థ హేస్సతి.

‘‘విపాకం కిత్తయిత్వాన, పియదస్సీ మహాముని;

పరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, తప్పేన్తో ధమ్మవుట్ఠియా.

‘‘తింసకప్పాని దేవేసు, దేవరజ్జమకారయిం;

సట్ఠి చ సత్తక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘దేవలోకా ఇధాగన్త్వా, లభామి విపులం సుఖం;

ఇధాపి సాలచ్ఛదనం, మణ్డపస్స ఇదం ఫలం.

‘‘అయం పచ్ఛిమకో మయ్హం, చరిమో వత్తతే భవో;

ఇధాపి సాలచ్ఛదనం, హేస్సతి సబ్బకాలికం.

‘‘మహామునిం తోసయిత్వా, గోతమం సక్యపుఙ్గవం;

పత్తోమ్హి అచలం ఠానం, హిత్వా జయపరాజయం.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవం పన ఛళభిఞ్ఞో హుత్వా ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో సాసనస్స నియ్యానికభావవిభావనత్థం అఞ్ఞాబ్యాకరణవసేన ‘‘నాహం భయస్స భాయామీ’’తి గాథం అభాసి.

౨౧. తత్థ భాయన్తి ఏతస్మాతి భయం, జాతిజరాది. భయస్సాతి నిస్సక్కే సామివచనం, భయతో భాయితబ్బనిమిత్తం జాతిజరామరణాదినా హేతునా నాహం భాయామీతి అత్థో. తత్థ కారణమాహ ‘‘సత్థా నో అమతస్స కోవిదో’’తి. అమ్హాకం సత్థా అమతే కుసలో వేనేయ్యానం అమతదానే ఛేకో. యత్థ భయం నావతిట్ఠతీతి యస్మిం నిబ్బానే యథావుత్తం భయం న తిట్ఠతి ఓకాసం న లభతి. తేనాతి తతో నిబ్బానతో. వజన్తీతి అభయట్ఠానమేవ గచ్ఛన్తి. నిబ్బానఞ్హి అభయట్ఠానం నామ. కేన పన వజన్తీతి ఆహ ‘‘మగ్గేన వజన్తి భిక్ఖవో’’తి, అట్ఠఙ్గికేన అరియమగ్గేన సత్థు ఓవాదకరణా భిక్ఖూ సంసారే భయస్స ఇక్ఖనకాతి అత్థో. యత్థాతి వా యం నిమిత్తం యస్స అరియమగ్గస్స అధిగమహేతు అత్తానువాదాదికం పఞ్చవీసతివిధమ్పి భయం నావతిట్ఠతి పతిట్ఠం న లభతి, తేన అరియేన మగ్గేన వజన్తి అభయట్ఠానం సత్థు సాసనే భిక్ఖూ, తేన మగ్గేన అహమ్పి గతో, తస్మా నాహం భయస్స భాయామీతి థేరో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

నిగ్రోధత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. చిత్తకత్థేరగాథావణ్ణనా

నీలాసుగీవాతి ఆయస్మతో చిత్తకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలతో పట్ఠాయ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఆచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుత్తం పత్తో విపస్సిం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నమానసో పుప్ఫేహి పూజం కత్వా వన్దిత్వా ‘‘సన్తధమ్మేన నామ ఏత్థ భవితబ్బ’’న్తి సత్థరి నిబ్బానే చ అధిముచ్చి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తతో చుతో తావతింసభవనే నిబ్బత్తో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి చిత్తకో నామ నామేన. సో భగవతి రాజగహం గన్త్వా వేళువనే విహరన్తే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞాయతనం పవిసిత్వా భావనానుయుత్తో ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానపాదకం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరేనేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౧-౭) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, విపస్సిం లోకనాయకం.

‘‘తీణి కిఙ్కణిపుప్ఫాని, పగ్గయ్హ అభిరోపయిం;

సమ్బుద్ధం అభిపూజేత్వా, గచ్ఛామి దక్ఖిణాముఖో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసం అగచ్ఛహం.

‘‘ఏకనవుతే ఇతో కప్పే, యం బుద్ధమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా సత్థారం వన్దితుం రాజగహం ఉపగతో తత్థ భిక్ఖూహి ‘‘కిం, ఆవుసో, అరఞ్ఞే అప్పమత్తో విహాసీ’’తి పుట్ఠో అత్తనో అప్పమాదవిహారనివేదనేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘నీలాసుగీవా’’తి గాథం అభాసి.

౨౨. తత్థ నీలాసుగీవాతి నీలసుగీవా, గాథాసుఖత్థఞ్హేత్థ దీఘో కతో, రాజివన్తతాయ సున్దరాయ గీవాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. తే యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణతాయ నీలా. సోభనకణ్ఠతాయ సుగీవా. సిఖినోతి మత్థకే జాతాయ సిఖాయ సస్సిరికభావేన సిఖినో. మోరాతి మయూరా. కారమ్భియన్తి కారమ్బరుక్ఖే. కారమ్భియన్తి వా తస్స వనస్స నామం. తస్మా కారమ్భియన్తి కారమ్భనామకే వనేతి అత్థో. అభినదన్తీతి పావుస్సకాలే మేఘగజ్జితం సుత్వా కేకాసద్దం కరోన్తా ఉతుసమ్పదాసిద్ధేన సరేన హంసాదికే అభిభవన్తా వియ నదన్తి. తేతి తే మోరా. సీతవాతకీళితాతి సీతేన మేఘవాతేన సఞ్జాతకీళితా మధురవస్సితం వస్సన్తా. సుత్తన్తి భత్తసమ్మదవినోదనత్థం సయితం, కాయకిలమథపటిపస్సమ్భనాయ వా అనుఞ్ఞాతవేలాయం సుపన్తం. ఝాయన్తి సమథవిపస్సనాఝానేహి ఝాయనసీలం భావనానుయుత్తం. నిబోధేన్తీతి పబోధేన్తి. ‘‘ఇమేపి నామ నిద్దం అనుపగన్త్వా జాగరన్తా అత్తనా కత్తబ్బం కరోన్తి, కిమఙ్గం పనాహ’’న్తి ఏవం సమ్పజఞ్ఞుప్పాదనేన సయనతో వుట్ఠాపేన్తీతి అధిప్పాయో.

చిత్తకత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గోసాలత్థేరగాథావణ్ణనా

అహం ఖో వేళుగుమ్బస్మిన్తి ఆయస్మతో గోసాలత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సోపి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఆచినన్తో ఇతో ఏకనవుతే కప్పే అఞ్ఞతరస్మిం పబ్బతే రుక్ఖసాఖాయం ఓలమ్బమానం పచ్చేకబుద్ధస్స పంసుకూలచీవరం దిస్వా ‘‘అరహద్ధజో వతాయ’’న్తి పసన్నచిత్తో పుప్ఫేహి పూజేహి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసభవనే నిబ్బత్తో. తతో పట్ఠాయ దేవమనుస్సేసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే ఇబ్భకులే నిబ్బత్తో గోసాలో నామ నామేన. సోణేన పన కోటికణ్ణేన కతపరిచయత్తా తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా ‘‘సోపి నామ మహావిభవో పబ్బజిస్సతి, కిమఙ్గం పనాహ’’న్తి సఞ్జాతసంవేగో భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సప్పాయం వసనట్ఠానం గవేసన్తో అత్తనో జాతగామస్స అవిదూరే ఏకస్మిం సానుపబ్బతే విహాసి. తస్స మాతా దివసే దివసే భిక్ఖం దేతి. అథేకదివసం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స మాతా మధుసక్ఖరాభిసఙ్ఖతం పాయాసం అదాసి. సో తం గహేత్వా తస్స పబ్బతస్స ఛాయాయం అఞ్ఞతరస్స వేళుగుమ్బస్స మూలే నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ధోవితపత్తపాణీ విపస్సనం ఆరభి. భోజనసప్పాయలాభేన కాయచిత్తానం కల్లతాయ సమాహితో ఉదయబ్బయఞాణాదికే తిక్ఖే సూరే వహన్తే అప్పకసిరేనేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా భావనం మత్థకం పాపేన్తో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౮-౧౪) –

‘‘హిమవన్తస్స అవిదూరే, ఉదఙ్గణో నామ పబ్బతో;

తత్థద్దసం పంసుకూలం, దుమగ్గమ్హి విలమ్బితం.

‘‘తీణి కిఙ్కణిపుప్ఫాని, ఓచినిత్వానహం తదా;

హేట్ఠా పహట్ఠేన చిత్తేన, పంసుకూలం అపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసం అగచ్ఛహం.

‘‘ఏకనవుతే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పూజిత్వా అరహద్ధజం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన అధిగన్త్వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం పబ్బతసానుమేవ గన్తుకామో అత్తనో పటిపత్తిం పవేదేన్తో ‘‘అహం ఖో వేళుగుమ్బస్మి’’న్తి గాథం అభాసి.

౨౩. తత్థ వేళుగుమ్బస్మిన్తి వేళుగచ్ఛస్స సమీపే, తస్స ఛాయాయం. భుత్వాన మధుపాయసన్తి మధుపసిత్తపాయాసం భుఞ్జిత్వా. పదక్ఖిణన్తి పదక్ఖిణగ్గాహేన, సత్థు ఓవాదస్స సమ్మా సమ్పటిచ్ఛనేనాతి అత్థో. సమ్మసన్తో ఖన్ధానం ఉదయబ్బయన్తి పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయఞ్చ విపస్సన్తో, యదిపి ఇదాని కతకిచ్చో, ఫలసమాపత్తిం పన సమాపజ్జితుం విపస్సనం పట్ఠపేన్తోతి అధిప్పాయో. సానుం పటిగమిస్సామీతి పుబ్బే మయా వుత్థపబ్బతసానుమేవ ఉద్దిస్స గచ్ఛిస్సామి. వివేకమనుబ్రూహయన్తి పటిపస్సద్ధివివేకం ఫలసమాపత్తికాయవివేకఞ్చ పరిబ్రూహయన్తో, తస్స వా పరిబ్రూహనహేతు గమిస్సామీతి. ఏవం పన వత్వా థేరో తత్థేవ గతో, అయమేవ చ ఇమస్స థేరస్స అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథా అహోసి.

గోసాలత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సుగన్ధత్థేరగాథావణ్ణనా

అనువస్సికో పబ్బజితోతి ఆయస్మతో సుగన్ధత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర ఇతో ద్వానవుతే కప్పే తిస్సస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలే మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో మిగబ్యధనేన అరఞ్ఞే విచరతి. సత్థా తస్స అనుకమ్పాయ పదవళఞ్జం దస్సేత్వా గతో. సో సత్థు పదచేతియాని దిస్వా పురిమబుద్ధేసు కతాధికారతాయ ‘‘సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలస్స ఇమాని పదానీ’’తి పీతిసోమనస్సజాతో కోరణ్డకపుప్ఫాని గహేత్వా పూజం కత్వా చిత్తం పసాదేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే కుటుమ్బికో హుత్వా సత్థు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాదానం పవత్తేత్వా గన్ధకుటిం మహగ్ఘగోసితచన్దనం పిసిత్వా తేన పరిభణ్డం కత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి – ‘‘నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మయ్హం సరీరం ఏవంసుగన్ధం హోతూ’’తి. ఏవం అఞ్ఞానిపి తత్థ తత్థ భవే బహూని పుఞ్ఞకమ్మాని కత్వా సుగతీసు ఏవ పరివత్తమానో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తస్స చ తస్స మాతుకుచ్ఛిగతకాలతో పట్ఠాయ మాతు సరీరం సకలమ్పి గేహం సురభిగన్ధం వాయతి. జాతదివసే పన విసేసతో పరమసుగన్ధం సామన్తగేహేసుపి వాయతేవ. తస్స మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం పుత్తో అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో’’తి సుగన్ధోత్వేవ నామం అకంసు. సో అనుపుబ్బేన వయప్పత్తో మహాసేలత్థేరం దిస్వా తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో సత్తాహబ్భన్తరే ఏవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౧౫-౨౪) –

‘‘వనకమ్మికో పురే ఆసిం, పితుమాతుమతేనహం;

పసుమారేన జీవామి, కుసలం మే న విజ్జతి.

‘‘మమ ఆసయసామన్తా, తిస్సో లోకగ్గనాయకో;

పదాని తీణి దస్సేసి, అనుకమ్పాయ చక్ఖుమా.

‘‘అక్కన్తే చ పదే దిస్వా, తిస్సనామస్స సత్థునో;

హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేన, పదే చిత్తం పసాదయిం.

‘‘కోరణ్డం పుప్ఫితం దిస్వా, పాదపం ధరణీరుహం;

సకోసకం గహేత్వాన, పదసేట్ఠం అపూజయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘యం యం యోనుపపజ్జామి, దేవత్తం అథ మానుసం;

కోరణ్డకఛవీ హోమి, సుప్పభాసో భవామహం.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పదపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘అనువస్సికో పబ్బజితో’’తి ఇమం గాథం అభాసి.

౨౪. తత్థ అనువస్సికోతి అనుగతో ఉపగతో వస్సం అనువస్సో, అనువస్సోవ అనువస్సికో. పబ్బజితోతి పబ్బజ్జం ఉపగతో, పబ్బజితో హుత్వా ఉపగతవస్సమత్తో ఏకవస్సికోతి అత్థో. అథ వా అనుగతం పచ్ఛాగతం అపగతం వస్సం అనువస్సం, తం అస్స అత్థీతి అనువస్సికో. యస్స పబ్బజితస్స వస్సం అపరిపుణ్ణతాయ న గణనూపగతం, సో ఏవం వుత్తో, తస్మా అవస్సికోతి వుత్తం హోతి. పస్స ధమ్మసుధమ్మతన్తి తవ సత్థు ధమ్మస్స సుధమ్మభావం స్వాక్ఖాతతం ఏకన్తనియ్యానికతం పస్స, యత్థ అనువస్సికో తువం పబ్బజితో. పుబ్బేనివాసఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి తిస్సో విజ్జా తయా అనుప్పత్తా సచ్ఛికతా, తతో ఏవ కతం బుద్ధస్స సాసనం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనం అనుసిట్ఠి ఓవాదో అనుసిక్ఖితోతి కతకిచ్చతం నిస్సాయ పీతిసోమనస్సజాతో థేరో అత్తానం పరం వియ కత్వా వదతీతి.

సుగన్ధత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నన్దియత్థేరగాథావణ్ణనా

ఓభాసజాతన్తి ఆయస్మతో నన్దియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సత్థరి పరినిబ్బుతే చేతియే చన్దనసారేన వేదికం కారేత్వా ఉళారం పూజాసక్కారం పవత్తేసి. తతో పట్ఠాయ అజ్ఝాసయసమ్పన్నో హుత్వా తత్థ తత్థ వివట్టూపనిస్సయం బహుం పుఞ్ఞకమ్మం ఆచినిత్వా దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సక్యరాజకులే నిబ్బత్తి. తస్స మాతాపితరో నన్దిం జనేన్తో జాతోతి నన్దియోతి నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో అనురుద్ధాదీసు సత్థు సన్తికే పబ్బజన్తేసు సయమ్పి పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో కతాధికారతాయ నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౧౫.౧౫-౨౦) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, లోకజేట్ఠో నరాసభో;

జలిత్వా అగ్గిఖన్ధోవ, సమ్బుద్ధో పరినిబ్బుతో.

‘‘నిబ్బుతే చ మహావీరే, థూపో విత్థారికో అహు;

దూరతోవ ఉపట్ఠేన్తి, ధాతుగేహవరుత్తమే.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, అకం చన్దనవేదికం;

దిస్సతి థూపఖన్ధో చ, థూపానుచ్ఛవికో తదా.

‘‘భవే నిబ్బత్తమానమ్హి, దేవత్తే అథ మానుసే.

ఓమత్తం మే న పస్సామి, పుబ్బకమ్మస్సిదం ఫలం.

‘‘పఞ్చదసకప్పసతే, ఇతో అట్ఠ జనా అహుం;

సబ్బే సమత్తనామా తే చక్కవత్తీ మహబ్బలా.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అనురుద్ధత్థేరాదీహి సద్ధిం పాచీనవంసమిగదాయే విహరన్తే ఇమస్మిం థేరే ఏకదివసం మారో పాపిమా భింసాపేతుకామో తస్స భేరవరూపం దస్సేతి. థేరో తం ‘‘మారో అయ’’న్తి ఞత్వా ‘‘పాపిమ, యే మారధేయ్యం వీతివత్తా, తేసం తవ కిరియా కిం కరిస్సతి, తతోనిదానం పన త్వం ఏవ విఘాతం అనత్థం పాపుణిస్ససీ’’తి దస్సేన్తో ‘‘ఓభాసజాతం ఫలగ’’న్తి గాథం అభాసి.

౨౫. తత్థ ఓభాసజాతన్తి ఞాణోభాసేన జాతోభాసం అగ్గమగ్గఞాణస్స అధిగతత్తా. తేన అనవసేసతో కిలేసన్ధకారస్స విహతవిద్ధంసితభావతో అతివియ పభస్సరన్తి అత్థో. ఫలగన్తి ఫలం గతం ఉపగతం, అగ్గఫలఞాణసహితన్తి అధిప్పాయో. చిత్తన్తి ఖీణాసవస్స చిత్తం సామఞ్ఞేన వదతి. తేనాహ ‘‘అభిణ్హసో’’తి. తఞ్హి నిరోధనిన్నతాయ ఖీణాసవానం నిచ్చకప్పం అరహత్తఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనతో ‘‘ఫలేన సహిత’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి. తాదిసన్తి తథారూపం, అరహన్తన్తి అత్థో. ఆసజ్జాతి విసోధేత్వా పరిభుయ్య. కణ్హాతి మారం ఆలపతి, సో హి కణ్హకమ్మత్తా కణ్హాభిజాతితాయ చ ‘‘కణ్హో’’తి వుచ్చతి. దుక్ఖం నిగచ్ఛసీతి ఇధ కుచ్ఛిఅనుప్పవేసాదినా నిరత్థకం కాయపరిస్సమం దుక్ఖం, సమ్పరాయే చ అప్పతికారం అపాయదుక్ఖం ఉపగమిస్ససి పాపుణిస్ససి. తం సుత్వా మారో ‘‘జానాతి మం సమణో’’తి తత్థేవన్తరధాయీతి.

నన్దియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అభయత్థేరగాథావణ్ణనా

సుత్వా సుభాసితం వాచన్తి ఆయస్మతో అభయత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా ధమ్మకథికో హుత్వా ధమ్మకథనకాలే పఠమం చతూహి గాథాహి భగవన్తం అభిత్థవిత్వా పచ్ఛా ధమ్మం కథేసి. తేనస్స పుఞ్ఞకమ్మబలేన కప్పానం సతసహస్సం అపాయపటిసన్ధి నామ నాహోసి. తథా హి వుత్తం –

‘‘అభిత్థవిత్వా పదుముత్తరం జినం, పసన్నచిత్తో అభయో సయమ్భుం;

న గచ్ఛి కప్పాని అపాయభూమిం, సతసహస్సాని ఉళారసద్ధో’’తి. (అప. థేర ౨.౫౫.౨౨౧)

ఖేత్తసమ్పత్తియాదీహి తస్స చ పుబ్బపచ్ఛిమసన్నిట్ఠానచేతనానం అతివియ ఉళారభావేన సో అపరిమేయ్యో పుఞ్ఞాభిసన్దో కుసలాభిసన్దో తాదిసో అహోసి. ‘‘అచిన్తియే పసన్నానం, విపాకో హోతి అచిన్తియో’’తి (అప. థేర ౧.౧.౮౨) హి వుత్తం. తత్థ తత్థ హి భవే ఉపచితం పుఞ్ఞం తస్స ఉపత్థమ్భకమహోసి. తథా హి సో విపస్సిస్స భగవతో కేతకపుప్ఫేహి పూజమకాసి. ఏవం ఉళారేహి పుఞ్ఞవిసేసేహి సుగతీసు ఏవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. అభయోతిస్స నామం అహోసి. తస్స ఉప్పత్తి పరతో ఆవి భవిస్సతి. సో నిగణ్ఠేన నాటపుత్తేన ఉభతోకోటికం పఞ్హం సిక్ఖాపేత్వా ‘‘ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేహీ’’తి విస్సజ్జితో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా తస్స పఞ్హస్స అనేకంసబ్యాకరణభావే భగవతా కథితే నిగణ్ఠానం పరాజయం, సత్థు చ సమ్మాసమ్బుద్ధభావం విదిత్వా ఉపాసకత్తం పటివేదేసి. తతో రఞ్ఞే బిమ్బిసారే కాలఙ్కతే సఞ్జాతసంవేగో సాసనే పబ్బజిత్వా తాలచ్ఛిగ్గళూపమసుత్తదేసనాయ సోతాపన్నో హుత్వా పున విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౨.౧౭-౨౨) –

‘‘వినతానదియా తీరే, విహాసి పురిసుత్తమో;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

‘‘మధుగన్ధస్స పుప్ఫేన, కేతకస్స అహం తదా;

పసన్నచిత్తో సుమనో, బుద్ధసేట్ఠమపూజయిం.

‘‘ఏకనవుతే ఇతో కప్పే, యం పుప్ఫమభిపూజయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, బుద్ధపూజాయిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తికిత్తనేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘సుత్వా సుభాసితం వాచ’’న్తి గాథం అభాసి.

౨౬. తత్థ సుత్వాతి సోతం ఓదహిత్వా, సోతద్వారానుసారేన ఉపధారేత్వా. సుభాసితన్తి సుట్ఠు భాసితం, సమ్మదేవ భాసితం, సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో మహాకారుణికతాయ చ కిఞ్చి అవిసంవాదేత్వా యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స ఏకన్తతో సాధనవసేన భాసితం చతుసచ్చవిభావనీయధమ్మకథం. న హి సచ్చవినిముత్తా భగవతో ధమ్మదేసనా అత్థి. బుద్ధస్సాతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స. ఆదిచ్చబన్ధునోతి ఆదిచ్చవంసే సమ్భూతత్తా ఆదిచ్చో బన్ధు ఏతస్సాతి ఆదిచ్చబన్ధు, భగవా. తస్స ఆదిచ్చబన్ధునో. ఆదిచ్చస్స వా బన్ధూతి ఆదిచ్చబన్ధు, భగవా. తస్స భగవతో ఓరసపుత్తభావతో. తేనాహ భగవా –

‘‘యో అన్ధకారే తమసీ పభఙ్కరో, వేరోచనో మణ్డలీ ఉగ్గతేజో;

మా రాహు గిలీ చరమన్తలిక్ఖే, పజం మమం రాహు పముఞ్చ సూరియ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౯౧);

పచ్చబ్యధిన్తి పటివిజ్ఝిం. హీ-తి నిపాతమత్తం. నిపుణన్తి సణ్హం పరమసుఖుమం, నిరోధసచ్చం, చతుసచ్చమేవ వా. హీ-తి వా హేతుఅత్థే నిపాతో. యస్మా పచ్చబ్యధిం నిపుణం చతుసచ్చం, తస్మా న దాని కిఞ్చి పటివిజ్ఝితబ్బం అత్థీతి అత్థో. యథా కిం పటివిజ్ఝీతి ఆహ ‘‘వాలగ్గం ఉసునా యథా’’తి. యథా సత్తధా భిన్నస్స వాలస్స కోటిం సుసిక్ఖితో కుసలో ఇస్సాసో ఉసునా కణ్డేన అవిరజ్ఝన్తో విజ్ఝేయ్య, ఏవం పచ్చబ్యధిం నిపుణం అరియసచ్చన్తి యోజనా.

అభయత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.