౧. చూళవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

పామోజ్జబహులోతి ఆయస్మతో చూళవచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే దలిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా పరేసం భతియా జీవికం కప్పేన్తో భగవతో సావకం సుజాతం నామ థేరం పంసుకూలం పరియేసన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఉపసఙ్కమిత్వా వత్థం దత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవరజ్జం కారేసి. సత్తసత్తతిక్ఖత్తుం చక్కవత్తీ రాజా అహోసి. అనేకవారం పదేసరాజా. ఏవం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే ఓసక్కమానే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సగతీసు అపరాపరం పరివత్తన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే కోసమ్బియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. చూళవచ్ఛోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో బుద్ధగుణే సుత్వా పసన్నమానసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమి, తస్స భగవా ధమ్మం కథేసి. సో పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో కతపుబ్బకిచ్చో చరితానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావేన్తో విహరి. తేన చ సమయేన కోసమ్బికా భిక్ఖూ భణ్డనజాతా అహేసుం. తదా చూళవచ్ఛత్థేరో ఉభయేసం భిక్ఖూనం లద్ధిం అనాదాయ భగవతా దిన్నోవాదే ఠత్వా విపస్సనం బ్రూహేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౩౧-౪౦) –

‘‘పదుముత్తరభగవతో, సుజాతో నామ సావకో;

పంసుకూలం గవేసన్తో, సఙ్కారే చరతీ తదా.

‘‘నగరే హంసవతియా, పరేసం భతకో అహం;

ఉపడ్ఢుదుస్సం దత్వాన, సిరసా అభివాదయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

సత్తసత్తతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం;

ఉపడ్ఢదుస్సదానేన, మోదామి అకుతోభయో.

‘‘ఇచ్ఛమానో చహం అజ్జ, సకాననం సపబ్బతం;

ఖోమదుస్సేహి ఛాదేయ్యం, అడ్ఢుదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అడ్ఢుదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ చూళవచ్ఛత్థేరో అరహత్తం పత్వా తేసం భిక్ఖూనం కలహాభిరతియా సకత్థవినాసం దిస్వా ధమ్మసంవేగప్పత్తో, అత్తనో చ పత్తవిసేసం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సవసేన ‘‘పామోజ్జబహులో’’తి గాథం అభాసి.

౧౧. తత్థ పామోజ్జబహులోతి సుపరిసుద్ధసీలతాయ విప్పటిసారాభావతో అధికుసలేసు ధమ్మేసు అభిరతివసేన పమోదబహులో. తేనేవాహ ‘‘ధమ్మే బుద్ధప్పవేదితే’’తి. తత్థ ధమ్మేతి. సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మే నవవిధే వా లోకుత్తరధమ్మే. సో హి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన సాముక్కంసికాయ దేసనాయ పకాసితత్తా సాతిసయం బుద్ధప్పవేదితో నామ. తస్స పన అధిగమూపాయభావతో దేసనాధమ్మోపి ఇధ లబ్భతేవ. పదం సన్తన్తి నిబ్బానం సన్ధాయ వదతి. ఏవరూపో హి భిక్ఖు సన్తం పదం సన్తం కోట్ఠాసం సబ్బసఙ్ఖారానం ఉపసమభావతో సఙ్ఖారూపసమం పరమసుఖతాయ సుఖం నిబ్బానం అధిగచ్ఛతి విన్దతియేవ. పరిసుద్ధసీలో హి భిక్ఖు విప్పటిసారాభావేన పామోజ్జబహులో సద్ధమ్మే యుత్తప్పయుత్తో విముత్తిపరియోసానా సబ్బసమ్పత్తియో పాపుణాతి. యథాహ – ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయా’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౧). అథ వా పామోజ్జబహులోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘోతి రతనత్తయం సన్ధాయ పమోదబహులో. తత్థ పన సో పమోదబహులో కిం వా కరోతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మే బుద్ధప్పవేదితే’’తిఆది. సద్ధాసమ్పన్నస్స హి సప్పురిససంసేవనసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీనం సుఖేనేవ సమ్భవతో సమ్పత్తియో హత్థగతా ఏవ హోన్తి, యథాహ – ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౮౩).

చూళవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.