౨. దుతియవగ్గో

౧. చూళవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

పామోజ్జబహులోతి ఆయస్మతో చూళవచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే దలిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా పరేసం భతియా జీవికం కప్పేన్తో భగవతో సావకం సుజాతం నామ థేరం పంసుకూలం పరియేసన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఉపసఙ్కమిత్వా వత్థం దత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవరజ్జం కారేసి. సత్తసత్తతిక్ఖత్తుం చక్కవత్తీ రాజా అహోసి. అనేకవారం పదేసరాజా. ఏవం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే ఓసక్కమానే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సగతీసు అపరాపరం పరివత్తన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే కోసమ్బియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. చూళవచ్ఛోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో బుద్ధగుణే సుత్వా పసన్నమానసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమి, తస్స భగవా ధమ్మం కథేసి. సో పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో కతపుబ్బకిచ్చో చరితానుకూలం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా భావేన్తో విహరి. తేన చ సమయేన కోసమ్బికా భిక్ఖూ భణ్డనజాతా అహేసుం. తదా చూళవచ్ఛత్థేరో ఉభయేసం భిక్ఖూనం లద్ధిం అనాదాయ భగవతా దిన్నోవాదే ఠత్వా విపస్సనం బ్రూహేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౩౧-౪౦) –

‘‘పదుముత్తరభగవతో, సుజాతో నామ సావకో;

పంసుకూలం గవేసన్తో, సఙ్కారే చరతీ తదా.

‘‘నగరే హంసవతియా, పరేసం భతకో అహం;

ఉపడ్ఢుదుస్సం దత్వాన, సిరసా అభివాదయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

సత్తసత్తతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం;

ఉపడ్ఢదుస్సదానేన, మోదామి అకుతోభయో.

‘‘ఇచ్ఛమానో చహం అజ్జ, సకాననం సపబ్బతం;

ఖోమదుస్సేహి ఛాదేయ్యం, అడ్ఢుదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అడ్ఢుదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ చూళవచ్ఛత్థేరో అరహత్తం పత్వా తేసం భిక్ఖూనం కలహాభిరతియా సకత్థవినాసం దిస్వా ధమ్మసంవేగప్పత్తో, అత్తనో చ పత్తవిసేసం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సవసేన ‘‘పామోజ్జబహులో’’తి గాథం అభాసి.

౧౧. తత్థ పామోజ్జబహులోతి సుపరిసుద్ధసీలతాయ విప్పటిసారాభావతో అధికుసలేసు ధమ్మేసు అభిరతివసేన పమోదబహులో. తేనేవాహ ‘‘ధమ్మే బుద్ధప్పవేదితే’’తి. తత్థ ధమ్మేతి. సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మే నవవిధే వా లోకుత్తరధమ్మే. సో హి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన సాముక్కంసికాయ దేసనాయ పకాసితత్తా సాతిసయం బుద్ధప్పవేదితో నామ. తస్స పన అధిగమూపాయభావతో దేసనాధమ్మోపి ఇధ లబ్భతేవ. పదం సన్తన్తి నిబ్బానం సన్ధాయ వదతి. ఏవరూపో హి భిక్ఖు సన్తం పదం సన్తం కోట్ఠాసం సబ్బసఙ్ఖారానం ఉపసమభావతో సఙ్ఖారూపసమం పరమసుఖతాయ సుఖం నిబ్బానం అధిగచ్ఛతి విన్దతియేవ. పరిసుద్ధసీలో హి భిక్ఖు విప్పటిసారాభావేన పామోజ్జబహులో సద్ధమ్మే యుత్తప్పయుత్తో విముత్తిపరియోసానా సబ్బసమ్పత్తియో పాపుణాతి. యథాహ – ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయా’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౧). అథ వా పామోజ్జబహులోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘోతి రతనత్తయం సన్ధాయ పమోదబహులో. తత్థ పన సో పమోదబహులో కిం వా కరోతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మే బుద్ధప్పవేదితే’’తిఆది. సద్ధాసమ్పన్నస్స హి సప్పురిససంసేవనసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీనం సుఖేనేవ సమ్భవతో సమ్పత్తియో హత్థగతా ఏవ హోన్తి, యథాహ – ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౮౩).

చూళవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మహావచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్ఞాబలీతి ఆయస్మతో మహావచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పానీయదానమదాసి. పున సిఖిస్స భగవతో కాలే ఉపాసకో హుత్వా వివట్టూపనిస్సయం బహుం పుఞ్ఞకమ్మం అకాసి, సో తేహి పుఞ్ఞకమ్మేహి తత్థ తత్థ సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే నాళకగామే సమిద్ధిస్స నామ బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స మహావచ్ఛోతి నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భగవతో సావకభావం సుత్వా ‘‘సోపి నామ మహాపఞ్ఞో. యస్స సావకత్తం ఉపాగతో, సో ఏవ మఞ్ఞే ఇమస్మిం లోకే అగ్గపుగ్గలో’’తి భగవతి సద్ధం ఉప్పాదేత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౫౧-౫౬) –

‘‘పదుముత్తరబుద్ధస్స, భిక్ఖుసఙ్ఘే అనుత్తరే;

పసన్నచిత్తో సుమనో, పానీయఘటమపూరయిం.

‘‘పబ్బతగ్గే దుమగ్గే వా, ఆకాసే వాథ భూమియం;

యదా పానీయమిచ్ఛామి, ఖిప్పం నిబ్బత్తతే మమ.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, దకదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… భవా సబ్బే సమూహతా;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవం పన అరహత్తం పత్వా విముత్తిసుఖం అనుభవన్తో సాసనస్స నియ్యానికభావవిభావనేన సబ్రహ్మచారీనం ఉస్సాహజననత్థం ‘‘పఞ్ఞాబలీ’’తి గాథం అభాసి.

౧౨. తత్థ పఞ్ఞాబలీతి పారిహారియపఞ్ఞాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ చ వసేన అభిణ్హసో సాతిసయేన పఞ్ఞాబలేన సమన్నాగతో. సీలవతూపపన్నోతి ఉక్కంసగతేన చతుపారిసుద్ధిసీలేన, ధుతధమ్మసఙ్ఖాతేహి వతేహి చ ఉపపన్నో సమన్నాగతో. సమాహితోతి ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా సమాహితో. ఝానరతోతి తతో ఏవ ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానే లక్ఖణూపనిజ్ఝానే చ రతో సతతాభియుత్తో. సబ్బకాలం సతియా అవిప్పవాసవసేన సతిమా. యదత్థియన్తి అత్థతో అనపేతం అత్థియం, యేన అత్థియం యదత్థియం. యథా పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తస్స పరిభుఞ్జనం అత్థియం హోతి, తథా భోజనం భుఞ్జమానో. సామిపరిభోగేన హి తం అత్థియం హోతి దాయజ్జపరిభోగేన వా, న అఞ్ఞథా భోజనన్తి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. భుఞ్జియతి పరిభుఞ్జియతీతి వా భోజనం, చత్తారో పచ్చయా. ‘‘యదత్థిక’’న్తి వా పాఠో. యదత్థం యస్సత్థాయ సత్థారా పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, తదత్థం కాయస్స ఠితిఆదిఅత్థం, తఞ్చ అనుపాదిసేసనిబ్బానత్థం. తస్మా అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం భోజనపచ్చయే భుఞ్జమానో తతో ఏవ కఙ్ఖేథ కాలం అత్తనో అనుపాదాపరినిబ్బానకాలం ఆగమేయ్య. ఇధ ఇమస్మిం సాసనే వీతరాగో. బాహిరకస్స పన కామేసు వీతరాగస్స ఇదం నత్థీతి అధిప్పాయో.

మహావచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వనవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా

నీలబ్భవణ్ణాతి ఆయస్మతో వనవచ్ఛత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర అత్థదస్సినో భగవతో కాలే కచ్ఛపయోనియం నిబ్బత్తో వినతాయ నామ నదియా వసతి. తస్స ఖుద్దకనావప్పమాణో అత్తభావో అహోసి. సో కిర ఏకదివసం భగవన్తం నదియా తీరే ఠితం దిస్వా, ‘‘పారం గన్తుకామో మఞ్ఞే భగవా’’తి అత్తనో పిట్ఠియం ఆరోపేత్వా నేతుకామో పాదమూలే నిపజ్జి. భగవా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా తం అనుకమ్పన్తో ఆరుహి. సో పీతిసోమనస్సజాతో సోతం ఛిన్దన్తో జియాయ వేగేన ఖిత్తసరో వియ తావదేవ పరతీరం పాపేసి. భగవా తస్స పుఞ్ఞస్స ఫలం ఏతరహి నిబ్బత్తనకసమ్పత్తిఞ్చ బ్యాకరిత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అనేకసతక్ఖత్తుం తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞవాసీయేవ అహోసి. పున కస్సపబుద్ధకాలే కపోతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తం మేత్తావిహారిం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా చిత్తం పసాదేసి.

తతో పన చుతో బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సంవేగజాతో పబ్బజిత్వా వివట్టూపనిస్సయం బహుం పుఞ్ఞకమ్మం ఉపచిని. ఏవం తత్థ తత్థ దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థునగరే వచ్ఛగోత్తస్స నామ బ్రాహ్మణస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స మాతా పరిపక్కగబ్భా అరఞ్ఞం దస్సనత్థాయ సఞ్జాతదోహళా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విచరతి, తావదేవస్సా కమ్మజవాతా చలింసు, తిరోకరణిం పరిక్ఖిపిత్వా అదంసు. సా ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణం పుత్తం విజాయి. సో బోధిసత్తేన సహ పంసుకీళికసహాయో అహోసి. ‘‘వచ్ఛో’’తిస్స నామఞ్చ అహోసి. వనాభిరతియా వసేన వనవచ్ఛోతి పఞ్ఞాయిత్థ. అపరభాగే మహాసత్తే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా మహాపధానం పదహన్తే, ‘‘అహమ్పి సిద్ధత్థకుమారేన సహ అరఞ్ఞే విహరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వసన్తో అభిసమ్బుద్ధభావం సుత్వా భగవతో సన్తికం ఉపగన్త్వా పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే వసమానో నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯-౧౪౮-౧౬౩) –

‘‘అత్థదస్సీ తు భగవా, సయమ్భూ లోకనాయకో;

వినతానదియా తీరం, ఉపగచ్ఛి తథాగతో.

‘‘ఉదకా అభినిక్ఖమ్మ, కచ్ఛపో వారిగోచరో;

బుద్ధం తారేతుకామోహం, ఉపేసిం లోకనాయకం.

‘‘అభిరూహతు మం బుద్ధో, అత్థదస్సీ మహాముని;

అహం తం తారయిస్సామి, దుక్ఖస్సన్తకరో తువం.

‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, అత్థదస్సీ మహాయసో;

అభిరూహిత్వా మే పిట్ఠిం, అట్ఠాసి లోకనాయకో.

‘‘యతో సరామి అత్తానం, యతో పత్తోస్మి విఞ్ఞుతం;

సుఖం మే తాదిసం నత్థి, ఫుట్ఠే పాదతలే యథా.

‘‘ఉత్తరిత్వాన సమ్బుద్ధో, అత్థదస్సీ మహాయసో;

నదితీరమ్హి ఠత్వాన, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యావతా వత్తతే చిత్తం, గఙ్గాసోతం తరామహం;

అయఞ్చ కచ్ఛపో రాజా, తారేసి మమ పఞ్ఞవా.

‘‘ఇమినా బుద్ధతరణేన, మేత్తచిత్తవతాయ చ;

అట్ఠారసే కప్పసతే, దేవలోకే రమిస్సతి.

‘‘దేవలోకా ఇధాగన్త్వా, సుక్కమూలేన చోదితో;

ఏకాసనే నిసీదిత్వా, కఙ్ఖాసోతం తరిస్సతి.

‘‘యథాపి భద్దకే ఖేత్తే, బీజం అప్పమ్పి రోపితం;

సమ్మాధారే పవేచ్ఛన్తే, ఫలం తోసేతి కస్సకం.

‘‘తథేవిదం బుద్ధఖేత్తం, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితం;

సమ్మాధారే పవేచ్ఛన్తే, ఫలం మం తోసయిస్సతి.

‘‘పధానపహితత్తోమ్హి, ఉపసన్తో నిరూపధి;

సబ్బాసవే పరిఞ్ఞాయ, విహరామి అనాసవో.

‘‘అట్ఠారసే కప్పసతే, యం కమ్మమకరిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, తరణాయ ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవం పన అరహత్తం పత్వా భగవతి కపిలవత్థుస్మిం విహరన్తే తత్థ గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా భిక్ఖూహి సమాగతో పటిసన్థారవసేన ‘‘కిం, ఆవుసో, అరఞ్ఞే ఫాసువిహారో లద్ధో’’తి పుట్ఠో ‘‘రమణీయా, ఆవుసో, అరఞ్ఞే పబ్బతా’’తి అత్తనా వుట్ఠపబ్బతే వణ్ణేన్తో ‘‘నీలబ్భవణ్ణా’’తి గాథం అభాసి.

౧౩. తత్థ నీలబ్భవణ్ణాతి నీలవలాహకనిభా నీలవలాహకసణ్ఠానా చ. రుచిరాతి రుచియా సకిరణా పభస్సరా చ. సీతవారీతి సీతలసలిలా. సుచిన్ధరాతి సుచిసుద్ధభూమిభాగతాయ సుద్ధచిత్తానం వా అరియానం నివాసనట్ఠానతాయ సుచిన్ధరా. గాథాసుఖత్థఞ్హి సానునాసికం కత్వా నిద్దేసో. ‘‘సీతవారిసుచిన్ధరా’’తిపి పాఠో, సీతసుచివారిధరా సీతలవిమలసలిలాసయవన్తోతి అత్థో. ఇన్దగోపకసఞ్ఛన్నాతి ఇన్దగోపకనామకేహి పవాళవణ్ణేహి రత్తకిమీహి సఞ్ఛాదితా పావుస్సకాలవసేన ఏవమాహ. కేచి పన ‘‘ఇన్దగోపకనామాని రత్తతిణానీ’’తి వదన్తి. అపరే ‘‘కణికారరుక్ఖా’’తి. సేలాతి సిలామయా పబ్బతా, న పంసుపబ్బతాతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘యథాపి పబ్బతో సేలో’’తి (ఉదా. ౨౪). రమయన్తి మన్తి మం రమాపేన్తి, మయ్హం వివేకాభిరత్తిం పరిబ్రూహేన్తి. ఏవం థేరో అత్తనో చిరకాలపరిభావితం అరఞ్ఞాభిరతిం పవేదేన్తో తివిధం వివేకాభిరతిమేవ దీపేతి. తత్థ ఉపధివివేకేన అఞ్ఞాబ్యాకరణం దీపితమేవ హోతీతి.

వనవచ్ఛత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సివకసామణేరగాథావణ్ణనా

ఉపజ్ఝాయోతి సివకస్స సామణేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర ఇతో ఏకతింసే కప్పే వేస్సభుస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో ఏకదివసం కేనచిదేవ కరణీయేన అరఞ్ఞం పవిట్ఠో తత్థ పబ్బతన్తరే నిసిన్నం వేస్సభుం భగవన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. పున తత్థ మనోహరాని కాసుమారికఫలాని దిస్వా తాని గహేత్వా భగవతో ఉపనేసి, పటిగ్గహేసి భగవా అనుకమ్పం ఉపాదాయ. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే మాతులే పబ్బజన్తే తేన సద్ధిం పబ్బజిత్వా బహుం వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వనవచ్ఛత్థేరస్స భాగినేయ్యో హుత్వా నిబ్బత్తో, సివకోతిస్స నామం అహోసి. తస్స మాతా అత్తనో జేట్ఠభాతికే వనవచ్ఛే సాసనే పబ్బజిత్వా పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పాపేత్వా అరఞ్ఞే విహరన్తే తం పవత్తిం సుత్వా పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత సివక, థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా థేరం ఉపట్ఠహ, మహల్లకో దాని థేరో’’తి. సో మాతు ఏకవచనేనేవ చ పుబ్బే కతాధికారతాయ చ మాతులత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా పబ్బజిత్వా తం ఉపట్ఠహన్తో అరఞ్ఞే వసతి.

తస్స ఏకదివసం కేనచిదేవ కరణీయేన గామన్తం గతస్స ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి. మనుస్సేసు భేసజ్జం కరోన్తేసుపి న పటిప్పస్సమ్భి. తస్మిం చిరాయన్తే థేరో ‘‘సామణేరో చిరాయతి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి తత్థ గన్త్వా తం గిలానం దిస్వా తస్స తం తం కత్తబ్బయుత్తకం కరోన్తో దివసభాగం వీతినామేత్వా రత్తిభాగే బలవపచ్చూసవేలాయం ఆహ – ‘‘సివక, న మయా పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ గామే వసితపుబ్బం, ఇతో అరఞ్ఞమేవ గచ్ఛామా’’తి. తం సుత్వా సివకో ‘‘యదిపి మే, భన్తే, ఇదాని కాయో గామన్తే ఠితో, చిత్తం పన అరఞ్ఞే, తస్మా సయానోపి అరఞ్ఞమేవ గమిస్సామీ’’తి, తం సుత్వా థేరో తం బాహాయం గహేత్వా అరఞ్ఞమేవ నేత్వా ఓవాదం అదాసి. సో థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా విపస్సిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౮.౫౩-౫౮) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభం.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, కిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

కాసుమారికమాదాయ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

సో అరహత్తం పత్వా ఉపజ్ఝాయేన అత్తనా చ వుత్తమత్థం సంసన్దిత్వా అత్తనో వివేకాభిరతికతం కతకిచ్చతఞ్చ పవేదేన్తో ‘‘ఉపజ్ఝాయో మం అవచా’’తి గాథం అభాసి.

౧౪. తత్థ ఉపజ్ఝాయోతి వజ్జావజ్జం ఉపనిజ్ఝాయతి హితేసితం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఞాణచక్ఖునా పేక్ఖతీతి ఉపజ్ఝాయో. మన్తి అత్తానం వదతి. అవచాతి అభాసి. ఇతో గచ్ఛామ సీవకాతి వుత్తాకారదస్సనం, సివక, ఇతో గామన్తతో అరఞ్ఞట్ఠానమేవ ఏహి గచ్ఛామ, తదేవ అమ్హాకం వసనయోగ్గన్తి అధిప్పాయో. ఏవం పన ఉపజ్ఝాయేన వుత్తో సివకో భద్రో అస్సాజానీయో వియ కసాభిహతో సఞ్జాతసంవేగో హుత్వా అరఞ్ఞమేవ గన్తుకామతం పవేదేన్తో –

‘‘గామే మే వసతి కాయో, అరఞ్ఞం మే గతం మనో;

సేమానకోపి గచ్ఛామి, నత్థి సఙ్గో విజానత’’న్తి. –ఆహ;

తస్సత్థో – యస్మా ఇదాని యదిపి మే ఇదం సరీరం గామన్తే ఠితం, అజ్ఝాసయో పన అరఞ్ఞమేవ గతో, తస్మా సేమానకోపి గచ్ఛామి గేలఞ్ఞేన ఠాననిసజ్జాగమనేసు అసమత్థతాయ సయానోపి ఇమినా సయితాకారేన సరీసపో వియ సరీసపన్తో, ఏథ, భన్తే, అరఞ్ఞమేవ గచ్ఛామ, కస్మా? నత్థి సఙ్గో విజానతన్తి, యస్మా ధమ్మసభావా కామేసు సంసారే చ ఆదీనవం, నేక్ఖమ్మే నిబ్బానే చ ఆనిసంసం యాథావతో జానన్తస్స న కత్థచి సఙ్గో, తస్మా ఏకపదేనేవ ఉపజ్ఝాయస్స ఆణా అనుఠితాతి, తదపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

సివకసామణేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. కుణ్డధానత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్చ ఛిన్దే పఞ్చ జహేతి ఆయస్మతో కుణ్డధానత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే ఉప్పన్నో వయప్పత్తో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా ఏకం భిక్ఖుం పఠమం సలాకం గణ్హన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం దిస్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా తదనురూపం పుఞ్ఞం కరోన్తో విచరి. సో ఏకదివసం పదుముత్తరస్స భగవతో నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ నిసిన్నస్స మనోసిలాచుణ్ణపిఞ్జరం మహన్తం కదలిఫలకణ్ణికం ఉపనేసి, తం భగవా పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఏకాదసక్ఖత్తుం దేవేసు దేవరజ్జం కారేసి. చతువీసతివారే రాజా అహోసి చక్కవత్తీ. ఏవం సో పునప్పునం పుఞ్ఞాని కత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపబుద్ధకాలే భుమ్మదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్చ నామ న అన్వద్ధమాసికో ఉపోసథో హోతి. తథా హి విపస్సిస్స భగవతో ఛబ్బస్సన్తరే ఛబ్బస్సన్తరే ఉపోసథో అహోసి. కస్సపదసబలో పన ఛట్ఠే ఛట్ఠే మాసే పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి. తస్స పాతిమోక్ఖస్స ఓసారణకాలే దిసావాసికా ద్వే సహాయకా భిక్ఖూ ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి.

అయం భుమ్మదేవతా చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసం ద్విన్నం భిక్ఖూనం మేత్తి అతివియ దళ్హా, కిం ను ఖో, భేదకే సతి భిజ్జేయ్య, న భిజ్జేయ్యా’’తి, సా తేసం ఓకాసం ఓలోకయమానా తేసం అవిదూరేనేవ గచ్ఛతి. అథేకో థేరో ఏకస్స హత్థే పత్తచీవరం దత్వా సరీరవళఞ్జనత్థం ఉదకఫాసుకట్ఠానం గన్త్వా ధోతహత్థపాదో హుత్వా గుమ్బసమీపతో నిక్ఖమతి భుమ్మదేవతా తస్స థేరస్స పచ్ఛతో ఉత్తమరూపా ఇత్థీ హుత్వా కేసే విధునిత్వా సంవిధాయ సమ్బన్ధన్తీ వియ పిట్ఠియం పంసుం పుఞ్ఛమానా వియ సాటకం సంవిధాయ నివాసయమానా వియ చ హుత్వా థేరస్స పదానుపదికా హుత్వా గుమ్బతో నిక్ఖన్తా. ఏకమన్తే ఠితో సహాయకత్థేరో తం కారణం దిస్వావ దోమనస్సజాతో ‘‘నట్ఠో దాని మే ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం దీఘరత్తానుగతో సినేహో, సచాహం ఏవంవిధభావం జానేయ్యం, ఏత్తకం అద్ధానం ఇమినా సద్ధిం విస్సాసం న కరేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా ఆగచ్ఛన్తస్సేవస్స, ‘‘హన్దావుసో, తుయ్హం పత్తచీవరం, తాదిసేన పాపేన సద్ధిం ఏకమగ్గం నాగచ్ఛామీ’’తి ఆహ. తం కథం సుత్వా తస్స లజ్జిభిక్ఖునో హదయం తిఖిణసత్తిం గహేత్వా విద్ధం వియ అహోసి. తతో నం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, కిం నామేతం వదసి, అహం ఏత్తకం కాలం దుక్కటమత్తమ్పి ఆపత్తిం న జానామి. త్వం పన మం అజ్జ ‘పాపో’తి వదసి, కిం తే దిట్ఠ’’న్తి. ‘‘కిం అఞ్ఞేన దిట్ఠేన, కిం త్వం ఏవంవిధేన అలఙ్కతపటియత్తేన మాతుగామేన సద్ధిం ఏకట్ఠానే హుత్వా నిక్ఖన్తో’’తి. ‘‘నత్థేతం, ఆవుసో, మయ్హం, నాహం ఏవరూపం మాతుగామం పస్సామీ’’తి. తస్స యావతతియం కథేన్తస్సాపి ఇతరో థేరో కథం అసద్దహిత్వా అత్తనా దిట్ఠకారణంయేవ భూతత్తం కత్వా గణ్హన్తో తేన సద్ధిం ఏకమగ్గేన అగన్త్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన సత్థు సన్తికం గతో. ఇతరోపి భిక్ఖు అఞ్ఞేన మగ్గేన సత్థు సన్తికంయేవ గతో.

తతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథాగారం పవిసనవేలాయ సో భిక్ఖు తం భిక్ఖుం ఉపోసథగ్గే సఞ్జానిత్వా, ‘‘ఇమస్మిం ఉపోసథగ్గే ఏవరూపో నామ పాపభిక్ఖు అత్థి, నాహం తేన సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠాసి. అథ భుమ్మదేవతా ‘‘భారియం మయా కమ్మం కత’’న్తి మహల్లకఉపాసకవణ్ణేన తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కస్మా, భన్తే, అయ్యో ఇమస్మిం ఠానే ఠితో’’తి ఆహ. ‘‘ఉపాసక, ఇమం ఉపోసథగ్గం ఏకో పాపభిక్ఖు పవిట్ఠో, ‘నాహం తేన సద్ధిం ఉపోసథం కరోమీ’తి బహి ఠితోమ్హీ’’తి. ‘‘భన్తే, మా ఏవం గణ్హథ, పరిసుద్ధసీలో ఏస భిక్ఖు. తుమ్హేహి దిట్ఠమాతుగామో నామ అహం, మయా తుమ్హాకం వీమంసనత్థాయ ‘దళ్హా ను ఖో ఇమేసం థేరానం మేత్తి, నో దళ్హా’తి భిజ్జనాభిజ్జనభావం ఓలోకేన్తేన తం కమ్మం కత’’న్తి. ‘‘కో పన, త్వం సప్పురిసా’’తి? ‘‘అహం ఏకా భుమ్మదేవతా, భన్తే’’తి దేవపుత్తో కథేన్తో దిబ్బానుభావేన ఠత్వా థేరస్స పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఖమథ, ఏతం దోసం థేరో న జానాతి, ఉపోసథం కరోథా’’తి థేరం యాచిత్వా ఉపోసథగ్గం పవేసేసి. సో థేరో ఉపోసథం తావ ఏకట్ఠానే అకాసి, మిత్తసన్థవవసేన పన పున తేన సద్ధిం న ఏకట్ఠానే అహోసీతి. ఇమస్స థేరస్స కమ్మం న కథీయతి, చుదితకత్థేరో పన అపరాపరం విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో అరహత్తం పాపుణి.

భుమ్మదేవతా తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన ఏకం బుద్ధన్తరం అపాయభయతో న ముచ్చిత్థ. సచే పన కిస్మిఞ్చి కాలే మనుస్సత్తం ఆగచ్ఛతి, అఞ్ఞేన యేన కేనచి కతో దోసో తస్సేవ ఉపరి పతతి. సో అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. ‘‘ధానమాణవో’’తిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా మహల్లకకాలే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి, తస్స ఉపసమ్పన్నదివసతో పట్ఠాయ ఏకా అలఙ్కతపటియత్తా ఇత్థీ తస్మిం గామం పవిసన్తే సద్ధింయేవ గామం పవిసతి, నిక్ఖమన్తే నిక్ఖమతి. విహారం పవిసన్తేపి సద్ధిం పవిసతి, తిట్ఠన్తేపి తిట్ఠతీతి ఏవం నిచ్చానుబన్ధా పఞ్ఞాయతి. థేరో తం న పస్సతి. తస్స పున పురిమకమ్మనిస్సన్దేన సా అఞ్ఞేసం ఉపట్ఠాతి. గామే యాగుం భిక్ఖఞ్చ దదమానా ఇత్థియో ‘‘భన్తే, అయం ఏకో యాగుఉళుఙ్కో తుమ్హాకం, ఏకో ఇమిస్సా అమ్హాకం సహాయికాయా’’తి పరిహాసం కరోన్తి. థేరస్స మహతీ విహేసా హోతి. విహారగతమ్పి నం సామణేరా చేవ దహరా భిక్ఖూ చ పరివారేత్వా ‘‘ధానో కోణ్డో జాతో’’తి పరిహాసం కరోన్తి. అథస్స తేనేవ కారణేన కుణ్డధానత్థేరోతి నామం జాతం. సో ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ తేహి కరియమానం కేళిం సహితుం అసక్కోన్తో ఉమ్మాదం గహేత్వా ‘‘తుమ్హే కోణ్డా, తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో కోణ్డో, ఆచరియో కోణ్డో’’తి వదతి. అథ నం సత్థు ఆరోచేసుం ‘‘కుణ్డధానో, భన్తే, దహరసామణేరేహి సద్ధిం ఏవం ఫరుసవాచం వదతీ’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, ధాన, సామణేరేహి సద్ధిం ఫరుసవాచం వదసీ’’తి వత్వా తేన ‘‘సచ్చం భగవా’’తి వుత్తే ‘‘కస్మా ఏవం వదేసీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, నిబద్ధం విహేసం అసహన్తో ఏవం కథేమీ’’తి. ‘‘త్వం పుబ్బే కతకమ్మం యావజ్జదివసా జీరాపేతుం న సక్కోసి, పున ఏవరూపం ఫరుసం మావదీ భిక్ఖూ’’తి వత్వా ఆహ –

‘‘మావోచ ఫరుసం కఞ్చి, వుత్తా పటివదేయ్యు తం;

దుక్ఖా హి సారమ్భకథా, పటిదణ్డా ఫుసేయ్యు తం.

‘‘సచే నేరేసి అత్తానం, కంసో ఉపహతో యథా;

ఏస పత్తోసి నిబ్బానం, సారమ్భో తే న విజ్జతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౩౩-౧౩౪);

ఇమఞ్చ పన తస్స థేరస్స మాతుగామేన సద్ధిం విచరణభావం కోసలరఞ్ఞోపి కథయింసు. రాజా ‘‘గచ్ఛథ, భణే, వీమంసథా’’తి పేసేత్వా సయమ్పి మన్దేనేవ పరివారేన థేరస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా ఏకమన్తే ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే థేరో సూచికమ్మం కరోన్తో నిసిన్నో హోతి, సాపి ఇత్థీ అవిదూరే ఠానే ఠితా వియ పఞ్ఞాయతి. రాజా దిస్వా ‘‘అత్థిదం కారణ’’న్తి తస్సా ఠితట్ఠానం అగమాసి. సా తస్మిం ఆగచ్ఛన్తే థేరస్స వసనపణ్ణసాలం పవిట్ఠా వియ అహోసి. రాజాపి తాయ సద్ధిం తమేవ పణ్ణసాలం పవిసిత్వా సబ్బత్థ ఓలోకేన్తో అదిస్వా ‘‘నాయం మాతుగామో, థేరస్స ఏకో కమ్మవిపాకో’’తి సఞ్ఞం కత్వా పఠమం థేరస్స సమీపేన గచ్ఛన్తోపి థేరం అవన్దిత్వా తస్స కారణస్స అభూతభావం ఞత్వా ఆగమ్మ థేరం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘కచ్చి, భన్తే, పిణ్డకేన న కిలమథా’’తి పుచ్ఛి. థేరో ‘‘వట్టతి, మహారాజా’’తి ఆహ. ‘‘జానామహం, భన్తే, అయ్యస్స కథం, ఏవరూపేన పరిక్కిలేసేన సద్ధిం చరన్తానం తుమ్హాకం కే నామ పసీదిస్సన్తి, ఇతో పట్ఠాయ వో కత్థచి గమనకిచ్చం నత్థి, అహం చతూహి పచ్చయేహి తుమ్హే ఉపట్ఠహిస్సామి, తుమ్హే యోనిసో మనసికారే మా పమజ్జిత్థా’’తి నిబద్ధభిక్ఖం పట్ఠపేసి. థేరో రాజానం ఉపత్థమ్భకం లభిత్వా భోజనసప్పాయేన ఏకగ్గచిత్తో హుత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తతో పట్ఠాయ సా ఇత్థీ అన్తరధాయి.

తదా మహాసుభద్దా ఉగ్గనగరే మిచ్ఛాదిట్ఠికకులే వసమానా ‘‘సత్థా మం అనుకమ్పతూ’’తి ఉపోసథం అధిట్ఠాయ నిరామగన్ధా హుత్వా ఉపరిపాసాదతలే ఠితా ‘‘ఇమాని పుప్ఫాని అన్తరే అట్ఠత్వా దసబలస్స మత్థకే వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తు, దసబలో ఇమాయ సఞ్ఞాయ స్వే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మయ్హం భిక్ఖం గణ్హతూ’’తి సచ్చకిరియం కత్వా అట్ఠ సుమనపుప్ఫముట్ఠియో విస్సజ్జేసి. పుప్ఫాని గన్త్వా ధమ్మదేసనావేలాయ సత్థు మత్థకే వితానం హుత్వా అట్ఠంసు. సత్థా తం సుమనపుప్ఫవితానం దిస్వా చిత్తేనేవ సుభద్దాయ భిక్ఖం అధివాసేత్వా పునదివసే అరుణే ఉట్ఠితే ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, మయం అజ్జ దూరం భిక్ఖాచారం గమిస్సామ, పుథుజ్జనానం అదత్వా అరియానంయేవ సలాకం దేహీ’’తి. థేరో భిక్ఖూనం ఆరోచేసి – ‘‘ఆవుసో, సత్థా అజ్జ దూరం భిక్ఖాచారం గమిస్సతి, పుథుజ్జనా మా గణ్హన్తు, అరియావ సలాకం గణ్హన్తూ’’తి. కుణ్డధానత్థేరో ‘‘ఆహర, ఆవుసో సలాక’’న్తి పఠమంయేవ హత్థం పసారేసి. ఆనన్దో ‘‘సత్థా తాదిసానం భిక్ఖూనం సలాకం న దాపేతి, అరియానంయేవ దాపేతీ’’తి వితక్కం ఉప్పాదేత్వా గన్త్వా సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘ఆహరాపేన్తస్స సలాకం దేహీ’’తి ఆహ. థేరో చిన్తేసి – ‘‘సచే కుణ్డధానస్స సలాకా దాతుం న యుత్తా, అథ సత్థా పటిబాహేయ్య, భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి ‘‘కుణ్డధానస్స సలాకం దస్సామీ’’తి గమనం అభినీహరి. కుణ్డధానో తస్స పురే ఆగమనా ఏవ అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఇద్ధియా ఆకాసే ఠత్వా ‘‘ఆహరావుసో, ఆనన్ద, సత్థా మం జానాతి, మాదిసం భిక్ఖుం పఠమం సలాకం గణ్హన్తం న సత్థా నివారేతీ’’తి హత్థం పసారేత్వా సలాకం గణ్హి. సత్థా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం ఇమస్మిం సాసనే పఠమం సలాకం గణ్హన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. యస్మా అయం థేరో రాజానం ఉపత్థమ్భకం లభిత్వా సప్పాయాహారలాభేన సమాహితచిత్తో విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౧.౪.౧-౧౬) –

‘‘సత్తాహం పటిసల్లీనం, సయమ్భుం అగ్గపుగ్గలం;

పసన్నచిత్తో సుమనో, బుద్ధసేట్ఠం ఉపట్ఠహిం.

‘‘వుట్ఠితం కాలమఞ్ఞాయ, పదుముత్తరం మహామునిం;

మహన్తిం కదలీకణ్ణిం, గహేత్వా ఉపగచ్ఛహం.

‘‘పటిగ్గహేత్వా భగవా, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో;

మమ చిత్తం పసాదేన్తో, పరిభుఞ్జి మహాముని.

‘‘పరిభుఞ్జిత్వా సమ్బుద్ధో, సత్థవాహో అనుత్తరో;

సకాసనే నిసీదిత్వా, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘యే చ సన్తి సమితారో, యక్ఖా ఇమమ్హి పబ్బతే;

అరఞ్ఞే భూతభబ్యాని, సుణన్తు వచనం మమ.

‘‘యో సో బుద్ధం ఉపట్ఠాసి, మిగరాజంవ కేసరిం;

తమహం కిత్తయిస్సామి, సుణాథ మమ భాసతో.

‘‘ఏకాదసఞ్చక్ఖత్తుం సో, దేవరాజా భవిస్సతి;

చతువీసతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ భవిస్సతి.

‘‘కప్పసతసహస్సమ్హి, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘అక్కోసిత్వాన సమణే, సీలవన్తే అనాసవే;

పాపకమ్మవిపాకేన, నామధేయ్యం లభిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మే సుదాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

కుణ్డధానోతి నామేన, సావకో సో భవిస్సతి.

‘‘పవివేకమనుయుత్తో, ఝాయీ ఝానరతో అహం;

తోసయిత్వాన సత్థారం, విహరామి అనాసవో.

‘‘సావకేహి పరివుతో, భిక్ఖుసఙ్ఘపురక్ఖతో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, సలాకం గాహయీ జినో.

‘‘ఏకంసం చీవరం కత్వా, వన్దిత్వా లోకనాయకం;

వదతం వరస్స పురతో, పఠమం అగ్గహేసహం.

‘‘తేన కమ్మేన భగవా, దససహస్సికమ్పకో;

భిక్ఖుసఙ్ఘే నిసీదిత్వా, అగ్గట్ఠానే ఠపేసి మం.

‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హం, యోగక్ఖేమాధివాహనం;

ధారేమి అన్తిమం దేహం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవంభూతస్సపి ఇమస్స థేరస్స గుణే అజానన్తా యే పుథుజ్జనా భిక్ఖూ తదా పఠమం సలాకగ్గహణే ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి సమచిన్తేసుం. తేసం విమతివిధమనత్థం థేరో ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేత్వా అఞ్ఞాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘పఞ్చ ఛిన్దే’’తి గాథం అభాసి.

౧౫. తత్థ పఞ్చ ఛిన్దేతి అపాయూపపత్తినిబ్బత్తనకాని పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పాదే బన్ధనరజ్జుకం వియ పురిసో సత్థేన హేట్ఠిమమగ్గత్తయేన ఛిన్దేయ్య పజహేయ్య. పఞ్చ జహేతి ఉపరిదేవలోకూపపత్తిహేతుభూతాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని పురిసో గీవాయ బన్ధనరజ్జుకం వియ అరహత్తమగ్గేన జహేయ్య, ఛిన్దేయ్య వాతి అత్థో. పఞ్చ చుత్తరి భావయేతి తేసంయేవ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం పహానాయ సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని ఉత్తరి అనాగామిమగ్గాధిగమతో ఉపరి భావేయ్య అగ్గమగ్గాధిగమవసేన వడ్ఢేయ్య. పఞ్చసఙ్గాతిగోతి ఏవంభూతో పన పఞ్చన్నం రాగదోసమోహమానదిట్ఠిసఙ్గానం అతిక్కమనేన పహానేన పఞ్చసఙ్గాతిగో హుత్వా. భిక్ఖు ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతీతి సబ్బథా భిన్నకిలేసతాయ భిక్ఖూతి, కామభవదిట్ఠిఅవిజ్జోఘే తరిత్వా తేసం పారభూతే నిబ్బానే ఠితోతి చ వుచ్చతీతి అత్థో.

కుణ్డధానత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. బేలట్ఠసీసత్థేరగాథావణ్ణనా

యథాపి భద్దో ఆజఞ్ఞోతి ఆయస్మతో బేలట్ఠసీసత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా అభావేన విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. వివట్టూపనిస్సయం పన బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ఏకతింసే కప్పే వేస్సభుం భగవన్తం పస్సిత్వా పసన్నచిత్తో మాతులుఙ్గఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా సుగతితో సుగతిం ఉపగచ్ఛన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో భగవతో అభిసమ్బోధియా పురేతరమేవ ఉరువేలకస్సపస్స సన్తికే తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అగ్గిం పరిచరన్తో ఉరువేలకస్సపదమనే ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) పురాణజటిలసహస్సేన సద్ధిం అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౬౮-౭౩) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, పుణ్ణమాయేవ చన్దిమం;

జలన్తం దీపరుక్ఖంవ, అద్దసం లోకనాయకం.

‘‘మాతులుఙ్గఫలం గయ్హ, అదాసిం సత్థునో అహం;

దక్ఖిణేయ్యస్స వీరస్స, పసన్నో సేహి పాణిభి.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవం అధిగతారహత్తో ఆయస్మతో ధమ్మభణ్డాగారికస్స ఉపజ్ఝాయో అయం థేరో ఏకదివసం ఫలసమాపత్తితో ఉట్ఠాయ తం సన్తం పణీతం నిరామిసం సుఖం అత్తనో పుబ్బయోగఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతివేగవసేన ‘‘యథాపి భద్దో ఆజఞ్ఞో’’తి గాథం అభాసి.

౧౬. తత్థ యథాపీతి ఓపమ్మపటిపాదనత్థే నిపాతో. భద్దోతి సున్దరో థామబలసమత్థజవపరక్కమాదిసమ్పన్నో. ఆజఞ్ఞోతి ఆజానీయో జాతిమా కారణాకారణానం ఆజాననకో. సో తివిధో ఉసభాజఞ్ఞో అస్సాజఞ్ఞో హత్థాజఞ్ఞోతి. తేసు ఉసభాజఞ్ఞో ఇధాధిప్పేతో. సో చ ఖో ఛేకకసనకిచ్చే నియుత్తో, తేనాహ ‘‘నఙ్గలావత్తనీ’’తి. నఙ్గలస్స ఫాలస్స ఆవత్తనకో, నఙ్గలం ఇతో చితో చ ఆవత్తేత్వా ఖేత్తే కసనకోతి అత్థో. నఙ్గలం వా ఆవత్తయతి ఏత్థాతి నఙ్గలావత్తం, ఖేత్తే నఙ్గలపథో, తస్మిం నఙ్గలావత్తని. గాథాసుఖత్థఞ్హేత్థ ‘‘వత్తనీ’’తి దీఘం కత్వా వుత్తం. సిఖీతి మత్థకే అవట్ఠానతో సిఖాసదిసతాయ సిఖా, సిఙ్గం. తదస్స అత్థీతి సిఖీ. అపరే పన ‘‘కకుధం ఇధ ‘సిఖా’తి అధిప్పేత’’న్తి వదన్తి, ఉభయథాపి పధానఙ్గకిత్తనమేతం ‘‘సిఖీ’’తి. అప్పకసిరేనాతి అప్పకిలమథేన. రత్తిన్దివాతి రత్తియో దివా చ, ఏవం మమం అప్పకసిరేన గచ్ఛన్తీతి యోజనా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ‘‘భద్దో ఉసభాజానీయో కసనే నియుత్తో ఘనతిణమూలాదికేపి నఙ్గలపథే తం అగణేన్తో అప్పకసిరేన ఇతో చితో చ పరివత్తేన్తో గచ్ఛతి, యావ కసనతిణానం పరిస్సమం దస్సేతి, ఏవం మమం రత్తిన్దివాపి అప్పకసిరేనేవ గచ్ఛన్తి అతిక్కమన్తీ’’తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘సుఖే లద్ధే నిరామిసే’’తి. యస్మా కామామిసలోకామిసవట్టామిసేహి అసమ్మిస్సం సన్తం పణీతం ఫలసమాపత్తిసుఖం లద్ధం, తస్మాతి అత్థో. పచ్చత్తే చేతం భుమ్మవచనం యథా ‘‘వనప్పగుమ్బే’’ (ఖు. పా. ౬.౧౩; సు. ని. ౨౩౬) ‘‘తేన వత రే వత్తబ్బే’’తి (కథా. ౧) చ. అథ వా తతో పభుతి రత్తిన్దివా అప్పకసిరేన గచ్ఛన్తీతి విచారణాయ ఆహ – ‘‘సుఖే లద్ధే నిరామిసే’’తి, నిరామిసే సుఖే లద్ధే సతి తస్స లద్ధకాలతో పట్ఠాయాతి అత్థో.

బేలట్ఠసీసత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దాసకత్థేరగాథావణ్ణనా

మిద్ధీ యదాతి ఆయస్మతో దాసకత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? సో కిర ఇతో ఏకనవుతే కప్పే అనుప్పన్నే తథాగతే అజితస్స నామ పచ్చేకబుద్ధస్స గన్ధమాదనతో మనుస్సపథం ఓతరిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం గామే పిణ్డాయ చరన్తస్స మనోరమాని అమ్బఫలాని అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే సాసనే పబ్బజిత్వా వివట్టూపనిస్సయం బహుం పుఞ్ఞం అకాసి. ఏవం కుసలకమ్మప్పసుతో హుత్వా సుగతితో సుగతిం ఉపగచ్ఛన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కులగేహే నిబ్బత్తి. దాసకోతిస్స నామం అహోసి. సో అనాథపిణ్డికేన గహపతినా విహారపటిజగ్గనకమ్మే ఠపితో సక్కచ్చం విహారం పటిజగ్గన్తో అభిణ్హం బుద్ధదస్సనేన ధమ్మస్సవనేన చ పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి. కేచి పన భణన్తి – ‘‘అయం కస్సపస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో అఞ్ఞతరం ఖీణాసవత్థేరం ఉపట్ఠహన్తో కిఞ్చి కమ్మం కారాపేతుకామో థేరం ఆణాపేసి. సో తేన కమ్మేన అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియం అనాథపిణ్డికస్స దాసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో వయప్పత్తో సేట్ఠినా విహారపటిజగ్గనే ఠపితో వుత్తనయేనేవ పటిలద్ధసద్ధో అహోసి. మహాసేట్ఠి తస్స సీలాచారం అజ్ఝాసయఞ్చ ఞత్వా భుజిస్సం కత్వా ‘యథాసుఖం పబ్బజా’తి ఆహ. తం భిక్ఖూ పబ్బాజేసు’’న్తి. సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ కుసీతో హీనవీరియో హుత్వా న కిఞ్చి వత్తపటివత్తం కరోతి, కుతో సమణధమ్మం, కేవలం యావదత్థం భుఞ్జిత్వా నిద్దాబహులో విహరతి. ధమ్మస్సవనకాలేపి ఏకం కోణం పవిసిత్వా పరిసపరియన్తే నిసిన్నో ఘురుఘురుపస్సాసీ నిద్దాయతేవ. అథస్స భగవా పుబ్బూపనిస్సయం ఓలోకేత్వా సంవేగజననత్థం ‘‘మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చా’’తి గాథం అభాసి.

౧౭. తత్థ మిద్ధీతి థినమిద్ధాభిభూతో, యఞ్హి మిద్ధం అభిభవతి, తం థినమ్పి అభిభవతేవ. యదాతి యస్మిం కాలే. మహగ్ఘసోతి మహాభోజనో, ఆహరహత్థకఅలంసాటకతత్థవట్టకకాకమాసకభుత్తవమితకానం అఞ్ఞతరో వియ. నిద్దాయితాతి సుపనసీలో. సమ్పరివత్తసాయీతి సమ్పరివత్తకం సమ్పరివత్తకం నిపజ్జిత్వా ఉభయేనపి సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తోతి దస్సేతి. నివాపపుట్ఠోతి కుణ్డకాదినా సూకరభత్తేన పుట్ఠో భరితో. ఘరసూకరో హి బాలకాలతో పట్ఠాయ పోసియమానో థూలసరీరకాలే గేహా బహి నిక్ఖమితుం అలభన్తో హేట్ఠామఞ్చాదీసు సమ్పరివత్తేత్వా సమ్పరివత్తేత్వా సయతేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – యదా పురిసో మిద్ధీ చ హోతి మహగ్ఘసో చ నివాపపుట్ఠో మహావరాహో వియ అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన యాపేతుం అసక్కోన్తో నిద్దాయనసీలో సమ్పరివత్తసాయీ, తదా సో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి తీణి లక్ఖణాని మనసికాతుం న సక్కోతి. తేసం అమనసికారా మన్దపఞ్ఞో పునప్పునం గబ్భం ఉపేతి, గబ్భావాసతో న పరిముచ్చతేవాతి. తం సుత్వా దాసకత్థేరో సంవేగజాతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౭౪, ౮౦-౮౪) –

‘‘అజితో నామ సమ్బుద్ధో, హిమవన్తే వసీ తదా;

చరణేన చ సమ్పన్నో, సమాధికుసలో ముని.

‘‘సువణ్ణవణ్ణే సమ్బుద్ధే, ఆహుతీనం పటిగ్గహే;

రథియం పటిపజ్జన్తే, అమ్బఫలమదాసహం.

‘‘ఏకనవుతే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.