౪. పుణ్ణత్థేరగాథావణ్ణనా

సబ్భిరేవ సమాసేథాతి ఆయస్మతో పుణ్ణత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స దసబలస్స ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ హంసవతీనగరే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి లోకే ఉప్పజ్జన్తే ఏకదివసం బుద్ధానం ధమ్మదేసనాకాలే హేట్ఠా వుత్తనయేన మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే నిసీదిత్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా దేసనావసానే వుట్ఠితాయ పరిసాయ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ మహాసక్కారం కత్వా భగవన్తం ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, అహం ఇమినా అధికారకమ్మేన నాఞ్ఞం సమ్పత్తిం పత్థేమి. యథా పన సో భిక్ఖు ఇతో సత్తమదివసమత్థకే ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపితో, ఏవం అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ధమ్మకథికానం భిక్ఖూనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా తస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సమత్థకే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సాసనే త్వం పబ్బజిత్వా ధమ్మకథికానం అగ్గో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకాసి.

సో తత్థ యావజీవం కల్యాణధమ్మం కత్వా తతో చుతో కప్పసతసహస్సం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారం సమ్భరన్తో దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే కపిలవత్థునగరస్స అవిదూరే దోణవత్థునామకే బ్రాహ్మణగామే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స భాగినేయ్యో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘పుణ్ణో’’తి నామం అకంసు. సో సత్థరి అభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కే అనుపుబ్బేన రాజగహం గన్త్వా తం ఉపనిస్సాయ విహరన్తే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో సబ్బం పుబ్బకిచ్చం కత్వా పధానమనుయుఞ్జన్తో పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పాపేత్వావ ‘‘దసబలస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి మాతులత్థేరేన సద్ధిం సత్థు సన్తికం అగన్త్వా కపిలవత్థుసామన్తాయేవ ఓహీయిత్వా యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. వుత్తమ్పి చేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౧.౪౩౪-౪౪౦) –

‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

పురక్ఖతోమ్హి సిస్సేహి, ఉపగచ్ఛిం నరుత్తమం.

‘‘పదుముత్తరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మమ కమ్మం పకిత్తేసి, సంఖిత్తేన మహాముని.

‘‘తాహం ధమ్మం సుణిత్వాన, అభివాదేత్వాన సత్థునో;

అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన, పక్కమిం దక్ఖిణాముఖో.

‘‘సంఖిత్తేన సుణిత్వాన, విత్థారేన అభాసయిం;

సబ్బే సిస్సా అత్తమనా, సుత్వాన మమ భాసతో.

‘‘సకం దిట్ఠిం వినోదేత్వా, బుద్ధే చిత్తం పసాదయుం;

సంఖిత్తేనపి దేసేమి, విత్థారేన తథేవహం.

‘‘అభిధమ్మనయఞ్ఞూహం, కథావత్థువిసుద్ధియా;

సబ్బేసం విఞ్ఞాపేత్వాన, విహరామి అనాసవో.

‘‘ఇతో పఞ్చసతే కప్పే, చతురో సుప్పకాసకా;

సత్తరతనసమ్పన్నా, చతుదీపమ్హి ఇస్సరా.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

తస్స పన పుణ్ణత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజితా కులపుత్తా పఞ్చసతా అహేసుం. థేరో సయం దసకథావత్థులాభితాయ తేపి దసహి కథావత్థూహి ఓవది. తే తస్స ఓవాదే ఠత్వా సబ్బేవ అరహత్తం పత్తా. తే అత్తనో పబ్బజితకిచ్చం మత్థకప్పత్తం ఞత్వా ఉపజ్ఝాయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, అమ్హాకం కిచ్చం మత్థకప్పత్తం, దసన్నఞ్చమ్హ కథావత్థూనం లాభినో, సమయో, దాని నో దసబలం పస్సితు’’న్తి. థేరో తేసం వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘మమ దసకథావత్థులాభితం సత్థా జానాతి అహం ధమ్మం దేసేన్తో దస కథావత్థూని అముఞ్చిత్వావ దేసేమి, మయి గచ్ఛన్తే సబ్బేపిమే భిక్ఖూ మం పరివారేత్వా గచ్ఛిస్సన్తి, ఏవం గణసఙ్గణికాయ గన్త్వా పన అయుత్తం మయ్హం దసబలం పస్సితుం, ఇమే తావ గన్త్వా పస్సన్తూ’’తి తే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే పురతో గన్త్వా తథాగతం పస్సథ, మమ వచనేన చస్స పాదే వన్దథ, అహమ్పి తుమ్హాకం గతమగ్గేనాగమిస్సామీ’’తి. తే థేరా సబ్బేపి దసబలస్స జాతిభూమిరట్ఠవాసినో సబ్బే ఖీణాసవా సబ్బే దసకథావత్థులాభినో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స ఓవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా థేరం వన్దిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తా సట్ఠియోజనమగ్గం అతిక్కమ్మ రాజగహే వేళువనమహావిహారం గన్త్వా దసబలస్స పాదే వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

ఆచిణ్ణం ఖో పనేతం బుద్ధానం భగవన్తానం ఆగన్తుకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పటిసమ్మోదితున్తి భగవా తేహి సద్ధిం – ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయ’’న్తిఆదినా నయేన మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘కుతో చ తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఆగచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. అథ తేహి ‘‘జాతిభూమితో’’తి వుత్తే ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే, జాతిభూమియం జాతిభూమకానం భిక్ఖూనం సబ్రహ్మచారీనం ఏవం సమ్భావితో ‘అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౨) దసకథావత్థులాభిం భిక్ఖుం పుచ్ఛి. తేపి ‘‘పుణ్ణో నామ, భన్తే, ఆయస్మా మన్తాణిపుత్తో’’తి ఆరోచయింసు. తం కథం సుత్వా ఆయస్మా సారిపుత్తో థేరస్స దస్సనకామో అహోసి. అథ సత్థా రాజగహతో సావత్థిం అగమాసి. పుణ్ణత్థేరోపి దసబలస్స తత్థ ఆగతభావం సుత్వా – ‘‘సత్థారం పస్సిస్సామీ’’తి గన్త్వా అన్తోగన్ధకుటియంయేవ తథాగతం సమ్పాపుణి. సత్థా తస్స ధమ్మం దేసేసి. థేరో ధమ్మం సుత్వా దసబలం వన్దిత్వా పటిసల్లానత్థాయ అన్ధవనం గన్త్వా అఞ్ఞతరమ్హి రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది.

సారిపుత్తత్థేరోపి తస్సాగమనం సుత్వా సీసానులోకికో గన్త్వా ఓకాసం సల్లక్ఖేత్వా తం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం ఉపసఙ్కమిత్వా థేరేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా, తం సత్తవిసుద్ధిక్కమం పుచ్ఛి. థేరోపిస్స పుచ్ఛితపుచ్ఛితం బ్యాకరోన్తో రథవినీతూపమాయ చిత్తం ఆరాధేసి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సమనుమోదింసు. అథ సత్థా అపరభాగే భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధమ్మకథికానం యదిదం పుణ్ణో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౬) ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సో ఏకదివసం అత్తనో విముత్తిసమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘సత్థారం నిస్సాయ అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చ బహూ సత్తా సంసారదుక్ఖతో విప్పముత్తా, బహూపకారా వత సప్పురిససంసేవా’’తి పీతిసోమనస్సజాతో ఉదానవసేన పీతివేగవిస్సట్ఠం ‘‘సబ్భిరేవ సమాసేథా’’తి గాథం అభాసి.

౪. తత్థ సబ్భిరేవాతి సప్పురిసేహి ఏవ. సన్తోతి పనేత్థ బుద్ధాదయో అరియా అధిప్పేతా. తే హి అనవసేసతో అసతం ధమ్మం పహాయ సద్ధమ్మే ఉక్కంసగతత్తా సాతిసయం పసంసియత్తా చ విసేసతో ‘‘సన్తో సప్పురిసా’’తి చ వుచ్చన్తి. సమాసేథాతి సమం ఆసేథ సహ వసేయ్య. తే పయిరుపాసన్తో తేసం సుస్సూసన్తో దిట్ఠానుగతిఞ్చ ఆపజ్జన్తో సమానవాసో భవేయ్యాతి అత్థో. పణ్డితేహత్థదస్సిభీతి తేసం థోమనా. పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా ఇమేసం సఞ్జాతాతి పణ్డితా. తతో ఏవ అత్తత్థాదిభేదం అత్థం అవిపరీతతో పస్సన్తీతి అత్థదస్సినో. తేహి పణ్డితేహి అత్థదస్సీభి సమాసేథ. కస్మాతి చే? యస్మా తే సన్తో పణ్డితా, తే వా సమ్మా సేవన్తా ఏకన్తహితభావతో మగ్గఞాణాదీహేవ అరణీయతో అత్థం, మహాగుణతాయ సన్తతాయ చ మహన్తం, అగాధభావతో గమ్భీరఞాణగోచరతో చ గమ్భీరం, హీనచ్ఛన్దాదీహి దట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఇతరేహి చ కిచ్ఛేన దట్ఠబ్బత్తా దుద్దసం, దుద్దసత్తా సణ్హనిపుణసభావత్తా నిపుణఞాణగోచరతో చ నిపుణం, నిపుణత్తా ఏవం సుఖుమసభావతాయ అణుం నిబ్బానం, అవిపరీతట్ఠేన వా పరమత్థసభావత్తా అత్థం, అరియభావకరత్తా మహత్తనిమిత్తతాయ మహన్తం, అనుత్తానసభావతాయ గమ్భీరం, దుక్ఖేన దట్ఠబ్బం న సుఖేన దట్ఠుం సక్కాతి దుద్దసం, గమ్భీరత్తా దుద్దసం, దుద్దసత్తా గమ్భీరన్తి చతుసచ్చం, విసేసతో నిపుణం అణుం, నిరోధసచ్చన్తి ఏవమేతం చతుసచ్చం ధీరా సమధిగచ్ఛన్తి ధితిసమ్పన్నతాయ ధీరా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా సమ్మదేవ అధిగచ్ఛన్తి. అప్పమత్తాతి సబ్బత్థ సతిఅవిప్పవాసేన అప్పమాదపటిపత్తిం పూరేన్తా. విచక్ఖణాతి విపస్సనాభావనాయ ఛేకా కుసలా. తస్మా సబ్భిరేవ సమాసేథాతి యోజనా. పణ్డితేహత్థదస్సిభీతి వా ఏతం నిస్సక్కవచనం. యస్మా పణ్డితేహి అత్థదస్సీభి సముదాయభూతేహి ధీరా అప్పమత్తా విచక్ఖణా మహన్తాదివిసేసవన్తం అత్థం సమధిగచ్ఛన్తి, తస్మా తాదిసేహి సబ్భిరేవ సమాసేథాతి సమ్బన్ధో. ఏవమేసా థేరస్స పటివేధదీపనేన అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథాపి అహోసీతి.

పుణ్ణత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.