౫. దబ్బత్థేరగాథావణ్ణనా

యో దుద్దమియోతి ఆయస్మతో దబ్బత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సేనాసనపఞ్ఞాపకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా సత్థారా బ్యాకతో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపదసబలస్స సాసనోసక్కనకాలే పబ్బజి. తదా తేన సద్ధిం అపరే ఛ జనాతి సత్త భిక్ఖూ ఏకచిత్తా హుత్వా అఞ్ఞే సాసనే అగారవం కరోన్తే దిస్వా – ‘‘ఇధ కిం కరోమ ఏకమన్తే సమణధమ్మం కత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామా’’తి నిస్సేణిం బన్ధిత్వా ఉచ్చం పబ్బతసిఖరం ఆరుహిత్వా, ‘‘అత్తనో చిత్తబలం జానన్తా నిస్సేణిం నిపాతేన్తు, జీవితే సాలయా ఓతరన్తు, మా పచ్ఛానుతప్పినో అహువత్థా’’తి వత్వా సబ్బే ఏకచిత్తా హుత్వా నిస్సేణిం పాతేత్వా – ‘‘అప్పమత్తా హోథ, ఆవుసో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓవదిత్వా చిత్తరుచికేసు ఠానేసు నిసీదిత్వా సమణధమ్మం కాతుం ఆరభింసు.

తత్రేకో థేరో పఞ్చమే దివసే అరహత్తం పత్వా, ‘‘మమ కిచ్చం నిప్ఫన్నం, అహం ఇమస్మిం ఠానే కిం కరిస్సామి’’తి ఇద్ధియా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా, ‘‘ఆవుసో, ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథ, భిక్ఖాచారకిచ్చం మమాయత్తం హోతు, తుమ్హే అత్తనో కమ్మం కరోథా’’తి ఆహ. ‘‘కిం ను ఖో మయం, ఆవుసో, నిస్సేణిం పాతేన్తా ఏవం అవోచుమ్హ – ‘యో పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికరోతి, సో భిక్ఖం ఆహరతు, తేనాభతం సేసా పరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరిస్సన్తీ’’’తి. ‘‘నత్థి, ఆవుసో’’తి. తుమ్హే అత్తనో పుబ్బహేతునా లభిత్థ, మయమ్పి సక్కోన్తా వట్టస్సన్తం కరిస్సామ, గచ్ఛథ తుమ్హేతి. థేరో తే సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తో ఫాసుకట్ఠానే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా గతో. అపరో థేరో సత్తమే దివసే అనాగామిఫలం పత్వా తతో చుతో సుద్ధావాసబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో. ఇతరే థేరా తతో చుతా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా తేసు తేసు కులేసు నిబ్బత్తా. ఏకో గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలానగరే రాజగేహే నిబ్బత్తో, ఏకో మజ్ఝన్తికరట్ఠే పరిబ్బాజికాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో, ఏకో బాహియరట్ఠే కుటుమ్బియగేహే నిబ్బత్తో, ఏకో భిక్ఖునుపస్సయే జాతో.

అయం పన దబ్బత్థేరో మల్లరట్ఠే అనుపియనగరే ఏకస్స మల్లరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స మాతా ఉపవిజఞ్ఞా కాలమకాసి, మతసరీరం సుసానం నేత్వా దారుచితకం ఆరోపేత్వా అగ్గిం అదంసు. తస్సా అగ్గివేగసన్తత్తం ఉదరపటలం ద్వేధా అహోసి. దారకో అత్తనో పుఞ్ఞబలేన ఉప్పతిత్వా ఏకస్మిం దబ్బత్థమ్భే నిపతి. తం దారకం గహేత్వా అయ్యికాయ అదంసు. సా తస్స నామం గణ్హన్తీ దబ్బత్థమ్భే పతిత్వా లద్ధజీవితత్తా ‘‘దబ్బో’’తిస్స నామం అకాసి. తస్స చ సత్తవస్సికకాలే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో మల్లరట్ఠే చారికం చరమానో అనుపియమ్బవనే విహరతి. దబ్బకుమారో సత్థారం దిస్వా దస్సనేనేవ పసీదిత్వా పబ్బజితుకామో హుత్వా ‘‘అహం దసబలస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి అయ్యికం ఆపుచ్ఛి. సా ‘‘సాధు, తాతా’’తి దబ్బకుమారం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, ఇమం కుమారం పబ్బాజేథా’’తి ఆహ. సత్థా అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘భిక్ఖు ఇమం దారకం పబ్బాజేహీ’’తి. సో థేరో సత్థు వచనం సుత్వా దబ్బకుమారం పబ్బాజేన్తో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. పుబ్బహేతుసమ్పన్నో కతాభినీహారో సత్తో పఠమకేసవట్టియా వోరోపనక్ఖణే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, దుతియాయ కేసవట్టియా ఓరోపియమానాయ సకదాగామిఫలే, తతియాయ అనాగామిఫలే, సబ్బకేసానం పన ఓరోపనఞ్చ అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియా చ అపచ్ఛా అపురే అహోసి. సత్థా మల్లరట్ఠే యథాభిరన్తం విహరిత్వా రాజగహం గన్త్వా వేళువనే వాసం కప్పేసి.

తత్రాయస్మా దబ్బో మల్లపుత్తో రహోగతో అత్తనో కిచ్చనిప్ఫత్తిం ఓలోకేత్వా సఙ్ఘస్స వేయ్యావచ్చకరణే కాయం యోజేతుకామో చిన్తేసి – ‘‘యంనూనాహం సఙ్ఘస్స సేనాసనఞ్చ పఞ్ఞాపేయ్యం భత్తాని చ ఉద్దిసేయ్య’’న్తి. సో సత్థు సన్తికం గన్త్వా అత్తనో పరివితక్కం ఆరోచేసి. సత్థా తస్స సాధుకారం దత్వా సేనాసనపఞ్ఞాపకత్తఞ్చ భత్తుద్దేసకత్తఞ్చ సమ్పటిచ్ఛి. అథ నం ‘‘అయం దబ్బో దహరోవ సమానో మహన్తే ఠానే ఠితో’’తి సత్తవస్సికకాలేయేవ ఉపసమ్పాదేసి. థేరో ఉపసమ్పన్నకాలతో పట్ఠాయ రాజగహం ఉపనిస్సాయ విహరన్తానం సబ్బభిక్ఖూనం సేనాసనాని చ పఞ్ఞాపేతి, భిక్ఖఞ్చ ఉద్దిసతి. తస్స సేనాసనపఞ్ఞాపకభావో సబ్బదిసాసు పాకటో అహోసి – ‘‘దబ్బో కిర మల్లపుత్తో సభాగసభాగానం భిక్ఖూనం ఏకట్ఠానే సేనాసనాని పఞ్ఞాపేతి, ఆసన్నేపి దూరేపి సేనాసనం పఞ్ఞాపేతి, గన్తుం అసక్కోన్తే ఇద్ధియా నేతీ’’తి.

అథ నం భిక్ఖూ కాలేపి వికాలేపి – ‘‘అమ్హాకం, ఆవుసో, జీవకమ్బవనే సేనాసనం పఞ్ఞాపేహి, అమ్హాకం మద్దకుచ్ఛిస్మిం మిగదాయే’’తి ఏవం సేనాసనం ఉద్దిసాపేత్వా తస్స ఇద్ధిం పస్సన్తా గచ్ఛన్తి. సోపి ఇద్ధియా మనోమయే కాయే అభిసఙ్ఖరిత్వా ఏకేకస్స థేరస్స ఏకేకం అత్తనా సదిసం భిక్ఖుం దత్వా అఙ్గులియా జలమానాయ పురతో గన్త్వా ‘‘అయం మఞ్చో ఇదం పీఠ’’న్తిఆదీని వత్వా సేనాసనం పఞ్ఞాపేత్వా పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ ఆగచ్ఛతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనిదం వత్థు పాళియం ఆగతమేవ. సత్థా ఇదమేవ కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా అపరభాగే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం సేనాసనపఞ్ఞాపకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సేనాసనపఞ్ఞాపకానం యదిదం దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯; ౨౧౪). వుత్తమ్పి చేతం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౪, ౧౦౮-౧౪౯) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బలోకవిదూ ముని;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి చక్ఖుమా.

‘‘ఓవాదకో విఞ్ఞాపకో, తారకో సబ్బపాణినం;

దేసనాకుసలో బుద్ధో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘అనుకమ్పకో కారుణికో, హితేసీ సబ్బపాణినం;

సమ్పత్తే తిత్థియే సబ్బే, పఞ్చసీలే పతిట్ఠపి.

‘‘ఏవం నిరాకులం ఆసి, సుఞ్ఞతం తిత్థియేహి చ;

విచిత్తం అరహన్తేహి, వసీభూతేహి తాదిభి.

‘‘రతనానట్ఠపఞ్ఞాసం, ఉగ్గతో సో మహాముని;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, బాత్తింసవరలక్ఖణో.

‘‘వస్ససతసహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘తదాహం హంసవతియం, సేట్ఠిపుత్తో మహాయసో;

ఉపేత్వా లోకపజ్జోతం, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం.

‘‘సేనాసనాని భిక్ఖూనం, పఞ్ఞాపేన్తం ససావకం;

కిత్తయన్తస్స వచనం, సుణిత్వా ముదితో అహం.

‘‘అధికారం ససఙ్ఘస్స, కత్వా తస్స మహేసినో;

నిపచ్చ సిరసా పాదే, తం ఠానమభిపత్థయిం.

‘‘తదాహ స మహావీరో, మమ కమ్మం పకిత్తయం;

యో ససఙ్ఘమభోజేసి, సత్తాహం లోకనాయకం.

‘‘సోయం కమలపత్తక్ఖో, సీహంసో కనకత్తచో;

మమ పాదమూలే నిపతి, పత్థయం ఠానముత్తమం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘సావకో తస్స బుద్ధస్స, దబ్బో నామేన విస్సుతో;

సేనాసనపఞ్ఞాపకో, అగ్గో హేస్సతియం తదా.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘సతానం తీణిక్ఖత్తుఞ్చ, దేవరజ్జమకారయిం;

సతానం పఞ్చక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం;

సబ్బత్థ సుఖితో ఆసిం, తస్స కమ్మస్స వాహసా.

‘‘ఏకనవుతితో కప్పే, విపస్సీ నామ నాయకో;

ఉప్పజ్జి చారుదస్సనో, సబ్బధమ్మవిపస్సకో.

‘‘దుట్ఠచిత్తో ఉపవదిం, సావకం తస్స తాదినో;

సబ్బాసవపరిక్ఖీణం, సుద్ధోతి చ విజానియ.

‘‘తస్సేవ నరవీరస్స, సావకానం మహేసినం;

సలాకఞ్చ గహేత్వాన, ఖీరోదనమదాసహం.

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘సాసనం జోతయిత్వాన, అభిభుయ్య కుతిత్థియే;

వినేయ్యే వినయిత్వావ, నిబ్బుతో సో ససావకో.

‘‘ససిస్సే నిబ్బుతే నాథే, అత్థమేన్తమ్హి సాసనే;

దేవా కన్దింసు సంవిగ్గా, ముత్తకేసా రుదమ్ముఖా.

‘‘నిబ్బాయిస్సతి ధమ్మక్ఖో, న పస్సిసామ సుబ్బతే;

న సుణిస్సామ సద్ధమ్మం, అహో నో అప్పపుఞ్ఞతా.

‘‘తదాయం పథవీ సబ్బా, అచలా సా చలాచలా;

సాగరో చ ససోకోవ, వినదీ కరుణం గిరం.

‘‘చతుద్దిసా దున్దుభియో, నాదయింసు అమానుసా;

సమన్తతో అసనియో, ఫలింసు చ భయావహా.

‘‘ఉక్కా పతింసు నభసా, ధూమకేతు చ దిస్సతి;

సధూమా జాలవట్టా చ, రవింసు కరుణం మిగా.

‘‘ఉప్పాదే దారుణే దిస్వా, సాసనత్థఙ్గసూచకే;

సంవిగ్గా భిక్ఖవో సత్త, చిన్తయిమ్హ మయం తదా.

‘‘సాసనేన వినామ్హాకం, జీవితేన అలం మయం;

పవిసిత్వా మహారఞ్ఞం, యుఞ్జామ జినసాసనే.

‘‘అద్దసమ్హ తదారఞ్ఞే, ఉబ్బిద్ధం సేలముత్తమం;

నిస్సేణియా తమారుయ్హ, నిస్సేణిం పాతయిమ్హసే.

‘‘తదా ఓవది నో థేరో, బుద్ధుప్పాదో సుదుల్లభో;

సద్ధాతిదుల్లభా లద్ధా, థోకం సేసఞ్చ సాసనం.

‘‘నిపతన్తి ఖణాతీతా, అనన్తే దుక్ఖసాగరే;

తస్మా పయోగో కత్తబ్బో, యావ ఠాతి మునే మతం.

‘‘అరహా ఆసి సో థేరో, అనాగామీ తదానుగో;

సుసీలా ఇతరే యుత్తా, దేవలోకం అగమ్హసే.

‘‘నిబ్బుతో తిణ్ణసంసారో, సుద్ధావాసే చ ఏకకో;

అహఞ్చ పక్కుసాతి చ, సభియో బాహియో తథా.

‘‘కుమారకస్సపో, చేవ, తత్థ తత్థూపగా మయం;

సంసారబన్ధనా ముత్తా, గోతమేనానుకమ్పితా.

‘‘మల్లేసు కుసినారాయం, గబ్భే జాతస్స మే సతో;

మాతా మతా చితారుళ్హా, తతో నిప్పతితో అహం.

‘‘పతితో దబ్బపుఞ్జమ్హి, తతో దబ్బోతి విస్సుతో;

బ్రహ్మచారీబలేనాహం, విముత్తో సత్తవస్సికో.

‘‘ఖీరోదనబలేనాహం, పఞ్చహఙ్గేహుపాగతో;

ఖీణాసవోపవాదేన, పాపేహి బహు చోదితో.

‘‘ఉభో పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ, వీతివత్తోమ్హి దానిహం;

పత్వాన పరమం సన్తిం, విహరామి అనాసవో.

‘‘సేనాసనం పఞ్ఞాపయిం, హాసయిత్వాన సుబ్బతే;

జినో తస్మిం గుణే తుట్ఠో, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, బుద్ధసేట్ఠస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో…పే…కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఏవంభూతం పన తం యేన పుబ్బే ఏకస్స ఖీణాసవత్థేరస్స అనుద్ధంసనవసేన కతేన పాపకమ్మేన బహూని వస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చి, తాయ ఏవ కమ్మపిలోతికాయ చోదియమానా మేత్తియభూమజకా భిక్ఖూ ‘‘ఇమినా మయం కల్యాణభత్తికస్స గహపతినో అన్తరే పరిభేదితా’’తి దుగ్గహితగాహినో అమూలకేన పారాజికేన ధమ్మేన అనుద్ధంసేసుం. తస్మిఞ్చ అధికరణే సఙ్ఘేన సతివినయేన వూపసమితే అయం థేరో లోకానుకమ్పాయ అత్తనో గుణే విభావేన్తో ‘‘యో దుద్దమియో’’తి ఇమం గాథం అభాసి.

౫. తత్థ యోతి అనియమితనిద్దేసో, తస్స ‘‘సో’’తి ఇమినా నియమత్తం దట్ఠబ్బం. ఉభయేనపి అఞ్ఞం వియ కత్వా అత్తానమేవ వదతి. దుద్దమియోతి దుద్దమో, దమేతుం అసక్కుణేయ్యో. ఇదఞ్చ అత్తనో పుథుజ్జనకాలే దిట్ఠిగతానం విసూకాయికానం కిలేసానం మదాలేపచిత్తస్స విప్ఫన్దితం ఇన్ద్రియానం అవూపసమనఞ్చ చిన్తేత్వా వదతి. దమేనాతి ఉత్తమేన అగ్గమగ్గదమేన, తేన హి దన్తో పున దమేతబ్బతాభావతో ‘‘దన్తో’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, న అఞ్ఞేన. అథ వా దమేనాతి దమకేన పురిసదమ్మసారథినా దమితో. దబ్బోతి ద్రబ్యో, భబ్బోతి అత్థో. తేనాహ భగవా ఇమమేవ థేరం సన్ధాయ – ‘‘న ఖో, దబ్బ, దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తీ’’తి (పారా. ౩౮౪; చూళవ. ౧౯౩). సన్తుసితోతి యథాలద్ధపచ్చయసన్తోసేన ఝానసమాపత్తిసన్తోసేన మగ్గఫలసన్తోసేన చ సన్తుట్ఠో. వితిణ్ణకఙ్ఖోతి సోళసవత్థుకాయ అట్ఠవత్థుకాయ చ కఙ్ఖాయ పఠమమగ్గేనేవ సముగ్ఘాటితత్తా విగతకఙ్ఖో. విజితావీతి పురిసాజానీయేన విజేతబ్బస్స సబ్బస్సపి సంకిలేసపక్ఖస్స విజితత్తా విధమితత్తా విజితావీ. అపేతభేరవోతి పఞ్చవీసతియా భయానం సబ్బసో అపేతత్తా అపగతభేరవో అభయూపరతో. పున దబ్బోతి నామకిత్తనం. పరినిబ్బుతోతి ద్వే పరినిబ్బానాని కిలేసపరినిబ్బానఞ్చ, యా సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతు, ఖన్ధపరినిబ్బానఞ్చ, యా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు. తేసు ఇధ కిలేసపరినిబ్బానం అధిప్పేతం, తస్మా పహాతబ్బధమ్మానం మగ్గేన సబ్బసో పహీనత్తా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతోతి అత్థో. ఠితత్తోతి ఠితసభావో అచలో ఇట్ఠాదీసు తాదిభావప్పత్తియా లోకధమ్మేహి అకమ్పనీయో. హీతి చ హేతుఅత్థే నిపాతో, తేన యో పుబ్బే దుద్దమో హుత్వా ఠితో యస్మా దబ్బత్తా సత్థారా ఉత్తమేన దమేన దమితో సన్తుసితో వితిణ్ణకఙ్ఖో విజితావీ అపేతభేరవో, తస్మా సో దబ్బో పరినిబ్బుతో తతోయేవ చ ఠితత్తో, ఏవంభూతే చ తస్మిం చిత్తపసాదోవ కాతబ్బో, న పసాదఞ్ఞథత్తన్తి పరనేయ్యబుద్ధికే సత్తే అనుకమ్పన్తో థేరో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

దబ్బత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.